TATARNIÑ MENŞEİ VE “TATAR” KELİMESİNİÑ ETİMOLOGİYASI

TATARNIÑ MENŞEİ, SİYASÎ TARİHİ VE KÖÇLERİ

TATARNIÑ MENŞEİ VE “TATAR” KELİMESİNİÑ ETİMOLOGİYASI

“Tatar” kelimesi bir halqnı yaki halqlarnı bildiren ad olaraq hususan XIII asırdan, Cengiz Han devrinden soñ sıqlıqnen qullanılmağa başlanğan. VIII asırğa ait Orhun yazıtlarında “Otuz Tatar”, “Tokuz Tatar” şeklinde keçken adlarnıñ Moğollarga ait olğanı qabul etile. Bu sebepnen “Tatar” adınıñ köklerini Cengiz Han’dan evvelki devirlerde aramaq kerek.

Çin qaynaqlarında “Tatar” kelimesi ilk defa IX asırda “ta-ta” şeklinde keçer. Çinliler bu halq içün “aq tatar” ve “qara tatar” dep ayırğanları körüne. “Tatar” adı Avrupalılar, hususan Ruslar tarafından Cengiz Han devri ve soñrasında kelgen halqlarnıñ umumiy adı olaraq qullanılğan. Ruslar soñraları zapt etken memleketlerde yaşağan yerli halqnı da “tatar” dep atadı, amma bu adı “moğol” manasında qullanmadılar.

Bularğa “tatar” dep aytılğanına baqmay, Türk menşeli olğanları inkâr etile almayacağından, Türkiyedeki Türklerden ayırmaq içün ilmiy neşriyatta Rusya içindeki halqlar içün “Tyurki”, Türkiye halqı içün ise “Turok-Turki” tabirleri qullanıldı.

Batı tillerinde de benzer ayırım bar: İngilizcede Türkiye Türkleri içün “Turkish”, Rusya’daki Türkler içün ise “Turkic” kelimesi qullanıla.

Kaşgarlı Mahmud, Divan-ı Lügati’t-Türk eserinde Tatarları Türk qavimlerinden sayıp, yaşağan bölgelerini haritada köstergen. Bugün “Tatar” adı bir Türk boyu adı olaraq ekseriyetle İdil-Ural bölgesindeki Qazanlılar ve Qırım halqı içün qullanılmaqta.

“Tatar” kelimesiniñ manasını añlamaq içün, ilk qullanılışından itibaren qazandığı yeni manalarnı közden keçirmek kerek. İslam dünyasında ilk qullanıldığında “Tatar” kelimesiyle kastedilgen “Moğol” edi. Tarih qaynaqlarında Moğollardan bahsedilgende daim “Tatar” kelimesi qullanılğanı körüne.

Bu manada qullanılışı hakkında Mehmet Maksud şöyle izah eter: Türklerniñ büyük çoğunluğunu teşkil etken Moğol ordusu, bugünkü Rusya dep atalğan bölgelerni XIII asrın ilk yarısında zapt etti. Bu vaziyet Ruslarnıñ Avrupa Rusyası’nda yaşağan bütün Türk menşeli Müslümanlara niçin “Tatar” dediklerini açıqlay. Çünki Moğol (Tatar) ordusunuñ ekseriyeti Türk edi; Ruslarnıñ nazarında Avrupa Rusyası’nda yaşağan bütün Müslüman Türkler Moğollarnıñ (Tatarlarınıñ) torunları edi.

Tatar hakimiyeti altında yaşağan milletler de Tatar (Moğol) sülalesinden hanlar idaresinde bulundıqları içün “Tatar” dep anıldı. Böylece XIV asırdan başlayıp “Tatar” kelimesi qavmiy-etnik manadan ziyade, raiyyetlikni, tebaalıqnı, yani siyasî bağlılıqnı ifade etken bir tabirge aylandı. Artıq “Tatar” sözü etnik degil, siyasî mana ve mazmun qazandı.

Buna köre “Tatar” adı etnikten ziyade, Moğollar sebebinden Türklere berilgen umumiy bir isim edi. Moğol (Tatar) hakimiyeti altında Hazar denizi ve Qara deñizniñ şimalında yaşağan Türkler siyasî yafta olaraq “Tatar” dep anılmağa başladı.

Bugün Qara deñizniñ şimalında ve Rusya’da yaşağan, “Tatarca” dep atalğan şimal Türkçesini konuşqan Müslümanlar şolarnıñ torunlarıdır. Netice şudur ki, XX asırda “Tatar” kelimesi soy bildiren saf etnik bir tabir degil, tarihî kimlikni ifade etken bir sözdür.

Nasıl ki Osmanlı idaresinde yaşağan her bir fert “Osmanlı” edi, aynı şekilde Tatar (Moğol) idaresinde yaşağan şimal Türkleri de “Tatar” edi. Qısqası, XX asırda özlerine “Tatar” dep aytılğan Rusya Müslümanları Moğol degil; ataları Moğol idaresinde yaşağan ve zamanla Moğolları da Türkleştirmiş olğan Türklərdir.

Tarih boyunca “Tatar” ismi çoğu vaqıt Moğollar ile beraber anıldı. Zaman keçtikçe kelimeniñ manası daraldı. Bugün “Tatar” denilgende Qırımlılar ve Rusya içindeki ba’zı Türk halqları kastedile.

“Tatar” Kelimesiniñ Menşei Hakkında Fikirler

“Tatar” kelimesiniñ kökeni ve manası hakkında türlü fikirler bar:

a) “Tatar (ta-ta)” kelimesi “oqçu” manasına kelip, Avrupa’da menfi manada — medeni cemiyetlerge barbarca hücum etken talancı Moğollar içün qullanılğan. İslam’dan evvel Türkçe konuşqan yaki konuşmağan bir çok halqqa bu ad berilgen. İslam’ı qabul etkenlerinden soñ Rusya’daki bütün Müslümanlara bu isim berildi.

b) Tatarca “dağ” manasına kelgen “tau/tav” ile “kişi” manasındaki “ar” kelimeleriniñ birleşmesinden teşkil olğan “dağ adamı” ifadesi ile bağlı olabilecegi ileri sürülgen. Farsça “ar” eki Bulgar, Macar, Avar kibi birçok halq adında bar.

c) Tatar kelimesiniñ Çin menşeli olğanı, V asırda yaşağan ve barbarlıqnen nam salğan bir qabiledən soñ yayıldığı da söylenir.

d) Eski Yunan ve Roma mifologiyasında “cehennem” manasına kelgen “Tartarus” sözü, Hristiyanlıqta da aynı manada qabul edilip, zamanla “Tatar” kelimesiyle qarıştırılğan. Bu sebepnen “tatar” kavramı barbar halq manasında menfi çağrışım qazanğan.

Netice olaraq, tarihte çoğu vaqıt Moğollar ile beraber yayılğan ve soñraları Ruslar tarafından bütün Müslüman Türk halqlarını ifade etme içün qullanılğan “Tatar” kavramı aslında etnik bir ad degildir. Bugün ise Rusya’da yaşağan ba’zı Türk halqları ile Qırım Türkleri içün qullanılmaqta.

HAZIRLAYAN
Özcan GÖKÇEBAY

YÜKSEK LİSANS TEZİ