Zincirli medrese Qırım hanı Birinci Mengli Giray tarafından 1500 senesinde qurulğan edi

Zincirli Medrese

Zincirli medrese Qırım hanı Birinci Mengli Giray tarafından 1500 senesinde qurulğan edi. Bu medrese Sovet devri zamanında Qırım’da ayakta qala bilgen tek İslâmiy muessese edi.

Bahçesaray Salacıqta yerləşken bu eser Qırım Tatarlarınıñ mühim mimariy abidelerinden biridir. Şarqiy Avrupa’daki en eski tahsil müesseselerinden biri olğan Zincirli Medrese, tek kirüv yeri olğan tar qapı üstündeki kitabege köre I. Mengli Giray Han tarafından 1500 senesinde yaptırılğandır. Avrupa Orta asır taassubu içinde adamlar diri diri yandırılğan devirlerde, ilim-irfan ögrenilsin dep inşa etilgen bir binadır.

Medrese qısqa aralıqlar ile Sovet iktidarınıñ Qırım’a yerleşmesine qadar faaliyetine devam etti. Bina bugünki künge qadar ayakta qala bildi.

Qırım Hanı I. Mengli Giray Han medreseniñ inşasında bizzat qum taşıp çalışqan ve inşaat bitken soñ: “İlimniñ önünde her kim olursa olsun eğilmek kerek” dep medreseniñ tek kirüv yerine zincir astırğan. Qırım hanlarınıñ ilimge bergen ehemmiyeti ve sayğısınıñ işareti olğan bu zincir medreseniñ adı olaraq qalğan ve böyük bir İslâm universiteti sıfatında Zincirli Medrese Qırım sınırlarınıñ tışındaki Müslüman memleketlerde de büyük şöhret ve nam qazanğan. Medrese qapısında asılı bu zincir, keçmişte olğanı kibi bügün de ilimniñ önünde eğilmek kerekligini hatırlatmaqta.

Zincirli medresede Arap filologiyası, mantıq, felsefe, hitabet, huquq, matematik, astronomiya ve başqa ilimler tahsil etilgen. Qırım Hanlığı’nıñ medeniy hayatında ve alimlerniñ yetişmesinde mühim rol oynğan bu medresede İsmail Bey Gaspıralı da müderrislik yapqan ve medreseniñ ıslahı içün çalışqan.

Binanıñ planı kare şekillidir. Otuz küçük odası bar. Anadolu medreseleriniñ bir benzeri olmaqla beraber ayrıq tarafları da bar. Pek küçülgen ve ekiye bölüngen avlu revaklar ile çevrilgendir. Anadolu medreselerinde ise kubbeli revak körülmez. On adet revak kubbesinden biri kirüvniñ tam önünde olup, onun altından keçilerek avluğa kirile. Art arda eki kare bölümden ibaret uzun dikdörtgen avlu etrafında kesme taştan örülgen kare planlı altı paye, hafif sivri kemerler ile revak kubbelerini taşımakta. Başqa bir fark da medresede eyvan bulunmamasıdır. Revak kubbeleriniñ art tarafında üç cephede beşik tonoz ile örtülgen medrese odaları ve dershaneler sıralanğan. Kirüv tarafındaki üç revak cephe duvarına dayanmaqta. Revak kubbeleri basıq olup, dıştan az belli. Avlunuñ art kısmında revak kubbesiniñ kemeri altında bir quyu ile bağlı küçük bir şadırvan bar. Dıştan heç bir hususiyeti olmağan düz cephe duvarınıñ kesme taş qaplamaları yer yer aşınğan olup, harap bir görünüştedir. Bununla beraber revaklı avlu öz içinde rahat, sakin ve huzur verici bir çalışma muhiti yaratmaqta.

Zincirli Medrese 1917 senesindeki Bolşevik İhtilalinden soñ tıp mektebi olğan. 1939 senesinde ise komünistlerniñ qararı ile Mengli Giray Han’dan soñ kelgen hanlar devrinde ve İsmail Bey Gaspıralı zamanında medresege qoşma olaraq yapılğan binalar akıl hastahanesine çevrilgen, medresege ait binalar ise anbar (depo) olaraq qullanılğan.

1995 senesinde medreseniñ nezareti qayta Qırım Tatarlarına berilgen. 1997 senesinde Zincirli medreseniñ restavrasiya etilmesi ve tarihiy tahsil vazifesiniñ qaytarılması maqsadıyla Zincirli Medrese Vaqfı qurulğan.

Qırım Muhtar Cumhuriyeti Meclisiniñ heç bir zaruret yoqken alğan “Zincirli Medrese’ni Qırım Kiliseler Birligine tahsis etüv” qararı Qırım boyunca büyük gerginlik doğurğan ve Qırım Tatarlarınıñ sert itirazları qarşısında Meclis bu haksız qararından vazgeçmek zorunda qalğan. Lâkin kelicekte buna benzer meselelerniñ yaşanmayacağını aytmaq şimdilik pek qıyındır.

Geçken asırlar içinde hususan Zincirli Medrese ve Hacı Giray Han Türbesindeki tahribat ciddi derecelerge ulaşqan vaziyettedir.

Zincirli Medrese, tahsil vazifesi yanında bügün Qırım Tatarlarınıñ Qırım’da var olma mücadelesiniñ sembollerinden biri olaraq da ehemmiyet taşımakta.