Müttefikler teslim etti, NKVD yoq etti: Mavi Alaynıñ aqıbeti
Büyük devletlerniñ siyasiy pazarlığı neticesinde qırımtatar askerleri qorunmadı aksine ölümge gönderildi.
Mavı Alay faciası
Vatanğa Qayıtuv: Bu askerlerin vatanlarına dönme umuduyla teslim edildikleri ancak bunun bir tuzağa dönüştüğü vurgulanır.
Sürgünlik ve Soyqırım: Mavi Alay infazı
Edebiyat ve Hafıza: Olay, Kırım Tatar edebiyatında derin izler bırakmıştır.
Mavi Alay faciası, II. Cihan Harbi soñunda qırımtatar askerlerinin başına kelgen siyasiy ve askeriy trajediyadır. Bu birlikler Alman ordusı terkibinde bulunğan olsa da, köbisi mecburiyet şertlerinde ya da esirlikten qurtulmaq maqsadınen bu safqa qoşulğan edi.
Harbniñ soñ devresinde bu askerler Batı ittifaqları (başta Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri askeriy quvvetleri) tarafından esir alındılar. Onlarğa “Vatanğa qaytuv” (vatanlarına qaytarılacaq) vaad etildi. Lâkin bu vaad siyasiy kelisimler neticesinde bozulıp, askerler zornen Sovyetler Birliği idaresine teslim etildi. Bu teslim etüv, 1945 senesinde imzalanğan Yalta kelisimleri çerçevesinde, Sovyet vatandaşlarını qaytarmaq siyasetiniñ bir parçası edi.
Neticede, Mavi Alay askerleri Sovyet organlarına berildi. Sovyet tarafında ise bu kişiler “hıyanet” (vatana ihanet) suçlamasınen qarşılandı. Süreçni NKVD idare etti Bu hadiseler, umumiy qırımtatar halqına qarşı keçirilgen 1944 Kırım Tatar Sürgünü ile sıq bağlıdır.
Mavi Alay faciası, etnik temelli ceza siyaseti, zorunlu repatriatsiya (zorla qaytaruv) ve insan aqları ihlali olarak değerlendirilir.
Kim teslim etti? (qısa ve açık cevap) Mavi Alay askerlerini: Esir alğan Batı müttefikleri başta İngiliz ve Amerikan kuvvetleri 1945 sonrası siyasiy anlaşmalar gereği Sovyetler Birliği’ne teslim etti Bu süreç tarihte “zorunlu iade / repatriation” olarak bilinir ve birçok Doğu Avrupalı esir gibi qırımtatar askerlerini de trajik aqıbete sürükledi.
Mavi Alay faciası, II. Cihan Harbi soñunda qırımtatar askerleriniñ başına kelgen siyasiy-askeriy tragediyalarnıñ eñ mühimi olaraq değerlendirilir. Bu birlikler, ekseriyetinen, Alman quvvetleri terkibinde bulunğan olsa da, olarnıñ çoqu esirlikten qurtulmaq yaki hayatını saqlap qalmaq mecburiyetinen bu safqa qoşulğan edi [1].
1945 senesinde harbniñ soñ merhelesinde bu askerler Batı müttefikleri tarafından esir alındı. Başta Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri quvvetleri olmaq üzere, müttefikler esirlerni vaqtlıca lagerlerde saqladı. Bu askerlerge “Vatanğa qaytuv” (vatanga qaytarıluv) vaadi berildi [2].
Lâkin bu vaad, 1945 senesinde keçirilgen Yalta Konferansı neticesinde qabullanğan siyasiy qararlar sebebiyle yerine ketirilmedi. Yalta anlaşmaları çerçevesinde, Sovyet vatandaşlarınıñ barısı zornen Sovyetler Birliği tarafına qaytarıluvı qararlaştırıldı [3].
Bu siyaset tarih yazuvında “zorunlu repatriatsiya” olaraq tanınır. Neticede Mavi Alay askerleri Sovyet organlarına teslim etildi. Bu teslim etüv, askerlerniñ çoqusı içün bir aldatma ve tuzaq olaraq tezahür etti. Sovyet tarafında bu kişiler “vatana hıyanet” ile suçlandı ve olarnıñ işi NKVD tarafından yürütüldi [4].
NKVD tahqiqatları neticesinde: Bir qısm askerler yargısız infaz etildi Bir qısmı uzun müddetli Gulag lagerlerine sürgün etildi Pek azı sağ qalmağa muvaffaq oldı Bu hadiseler, umumiy qırımtatar halqına qarşı keçirilgen 1944 Kırım Tatar Sürgünü ile sıq bağlıdır. 1944 sürgünü çerçevesinde qırımtatar halkı topyekûn Orta Asya’ya sürgün etilgen edi. Mavi Alay askerleriniñ aqıbeti ise bu siyasettiñ askeriy devamı olaraq görülir [5].
Mavi Alay faciası: kollektiv ceza siyaseti etnik temelli baskı ve tasfiye kibi konseptler çerçevesinde tahlil etilmekte ve bazı tarihçiler tarafından soqırım siyaseti ile bağlı olaraq da değerlendirilmektedir [6].
Dipnotlar
[1] Fisher, A. The Crimean Tatars. Hoover Institution Press, 1978.
[2] Tolstoy, N. Victims of Yalta. London, 1977.
[3] Yalta Konferansı kararları ve müttefik protokolleri.
[4] Applebaum, A. Gulag: A History. Doubleday, 2003.
[5] Nekrich, A. The Punished Peoples. Norton, 1978.
[6] Williams, B. G. The Crimean Tatars: From Soviet Genocide to Putin’s Conquest. Oxford, 2015.
