9 May – Qələbə Günü

9 May – Qələbə Günü Azərbaycan ədəbiyyatında“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi

Qələbə Günü (9 May) XX əsrin ən böyük tarixi hadisələrindən biri olan İkinci
Dünya Müharibəsi üzərində qazanılmış qələbənin simvoludur. Bu gün yalnız hərbi
uğurun deyil, həm də milyonlarla insanın taleyinə təsir edən böyük bir dövrün
yaddaşı kimi dəyərləndirilir. Azərbaycan xalqı da bu müharibədə həm ön cəbhədə,
həm də arxa cəbhədə göstərdiyi fədakarlıqla tarixə öz adını yazmışdır. Bu tarixi
hadisə Azərbaycan ədəbiyyatında da geniş və çoxşaxəli şəkildə əksini tapmışdır. XX
əsr bəşər tarixində ən mürəkkəb, ziddiyyətli və faciəli dövrlərdən biri kimi yadda
qalmışdır. Bu əsr yalnız elmi-texniki tərəqqi ilə deyil, həm də milyonlarla insanın
həyatına son qoyan, taleləri alt-üst edən böyük müharibələrlə xarakterizə olunur. Bu
müharibələrin ən dəhşətlisi isə şübhəsiz ki, İkinci Dünya Müharibəsi olmuşdur.
Dünyanın müxtəlif qitələrini əhatə edən bu qlobal qarşıdurma təkcə siyasi və hərbi
qüvvələrin toqquşması deyil, həm də insanlığın mənəvi dəyərlərinin, iradəsinin və
yaşamaq əzminin sınağa çəkildiyi bir dövr idi. Bu müharibə milyonlarla insanın
həyatına son qoymuş, saysız-hesabsız ailələri parçalamış, bütöv xalqların yaddaşında
silinməz izlər buraxmışdır. Bu böyük sınağın başa çatması isə tarixə Qələbə Günü (9
May) kimi daxil olmuşdur. 9 May yalnız hərbi qələbənin qeyd olunduğu bir gün
deyil; bu tarix eyni zamanda insan iradəsinin, müqavimət gücünün, vətən sevgisinin
və birlik ruhunun təntənəsidir. Bu günün arxasında yalnız zəfər sevinci deyil, həm də
itkilərin ağrısı, çəkilən əzablar, dağıdılmış talelər və unudulmayan xatirələr dayanır.
Ona görə də 9 May həm sevincin, həm də hüznün birləşdiyi, tarixlə yaddaşın
qovuşduğu xüsusi bir gündür. Azərbaycan xalqı da bu böyük müharibədə fəal iştirak
edərək həm ön cəbhədə, həm də arxa cəbhədə misilsiz fədakarlıq nümunələri
göstərmişdir. Minlərlə azərbaycanlı əsgər döyüş meydanlarında qəhrəmancasına
vuruşmuş, yüz minlərlə insan isə arxa cəbhədə çalışaraq qələbənin əldə olunmasına
öz töhfəsini vermişdir. Bu mübarizə yalnız silahla deyil, həm də ruh gücü, inam və
dözüm hesabına qazanılmışdır. Bu səbəbdən 9 May Azərbaycan xalqının tarixi
yaddaşında xüsusi yer tutur və milli kimliyin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Tarixi hadisələr yalnız arxivlərdə və xronikalarda yaşamır; onlar həm də ədəbiyyatda,
sənətdə, insan yaddaşında öz əksini tapır. Ədəbiyyat isə bu baxımdan ən təsirli
vasitələrdən biridir. O, müharibənin təkcə faktlarını deyil, həm də insan talelərini,
hisslərini, qorxularını, ümidlərini və ağrılarını bədii dillə ifadə edir. Azərbaycan
ədəbiyyatı da İkinci Dünya Müharibəsi mövzusuna geniş yer verərək bu dövrün həm
qəhrəmanlıq, həm də faciəvi tərəflərini dolğun şəkildə əks etdirmişdir. Qələbə Günü
(9 May) mövzusunun Azərbaycan ədəbiyyatında işlənməsi yalnız tarixi hadisənin
təsviri ilə məhdudlaşmır. Bu mövzu daha geniş mənada insanlıq dərslərinin,
vətənpərvərlik ideyalarının, milli yaddaşın və mənəvi dəyərlərin bədii təcəssümü
kimi çıxış edir. Ədəbiyyat vasitəsilə bu gün yalnız keçmişin bir səhifəsi kimi deyil,
həm də gələcək nəsillər üçün mühüm ibrət dərsi kimi yaşadılır. 9 May – Qələbə Günü
Azərbaycan ədəbiyyatında həm tarix, həm yaddaş, həm də insan talelərinin bədii
salnaməsi kimi xüsusi yer tutur. Müharibə mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız
qəhrəmanlıq dastanı kimi deyil, həm də insan talelərinin faciəsi, mənəvi sınaqların

təcəssümü kimi işlənmişdir. Xüsusilə Səməd Vurğun yaradıcılığında müharibə
dövrünün ruhu, xalqın vətənpərvərlik hissi və qələbəyə inam dolğun şəkildə ifadə
olunmuşdur. Onun şeirlərində döyüşən əsgərin mənəvi gücü, xalqın birliyi və
gələcəyə olan ümid hissi ön plana çəkilir. Eyni zamanda Rəsul Rza müharibənin daha
çox fəlsəfi və psixoloji tərəflərinə diqqət yetirmişdir. Onun əsərlərində müharibə
yalnız silahlı qarşıdurma deyil, həm də insanın daxili dünyasında baş verən
sarsıntılar, həyat və ölüm arasında qalan talelərin dramı kimi təqdim olunur. Nəsr
sahəsində isə Mehdi Hüseyn və İlyas Əfəndiyev kimi yazıçılar müharibə mövzusunu
daha geniş həyat kontekstində işləmişlər. Onların əsərlərində cəbhədə döyüşən
əsgərlərlə yanaşı, arxa cəbhədə yaşayan insanların həyatı, anaların, qadınların və
uşaqların çəkdiyi əzablar real və təsirli şəkildə təsvir edilir. Bu yanaşma müharibənin
yalnız qələbə ilə ölçülmədiyini, onun ağır bəşəri nəticələrinin də olduğunu göstərir.
Azərbaycan ədəbiyyatında 9 May mövzusu həm də qəhrəmanlıq və vətən sevgisinin
bədii ifadəsi kimi çıxış edir. Müharibə illərində yazılan əsərlər xalqın ruh
yüksəkliyini qorumaq, insanları mübarizəyə ruhlandırmaq məqsədi daşıyırdı. Bu
əsərlər bu gün də öz aktuallığını qoruyaraq, gənc nəsildə vətənpərvərlik hisslərinin
formalaşmasına xidmət edir. Müasir dövrdə isə 9 May və ümumilikdə müharibə
mövzusu daha çox tarixi yaddaş və mənəvi dərs prizmasından dəyərləndirilir.
Yazıçılar artıq bu hadisələrə zamanın məsafəsindən baxaraq, müharibənin insan
həyatına vurduğu izləri, onun cəmiyyətə təsirini və gələcək nəsillər üçün verdiyi
mesajları ön plana çıxarırlar. Azərbaycan ədəbiyyatında İkinci Dünya Müharibəsi
mövzusu XX əsrin ən mühüm və geniş işlənən istiqamətlərindən biridir. Bu mövzu
yalnız konkret döyüş səhnələrinin təsviri ilə məhdudlaşmır; o, insan taleyi, mənəvi
sınaq, vətən sevgisi və tarixi yaddaş kimi çoxşaxəli problemləri özündə birləşdirir.
Müharibə Azərbaycan ədəbiyyatında həm dövrün canlı salnaməsi, həm də insanın
daxili dünyasının dərin bədii təhlili kimi təqdim olunur. 1941–1945-ci illərdə baş
verən İkinci Dünya Müharibəsi Azərbaycan xalqının həyatına birbaşa təsir göstərmiş,
bu da ədəbiyyatda dərhal öz əksini tapmışdır. Müharibə illərində yazılan əsərlər
əsasən xalqı ruhlandırmaq, qələbəyə inam yaratmaq və vətənpərvərlik hisslərini
gücləndirmək məqsədi daşıyırdı. Bu dövrdə ədəbiyyat ideoloji və mənəvi bir silah
kimi çıxış edirdi. Azərbaycan poeziyası müharibə dövründə xüsusi fəallıq
göstərmişdir. Şairlər öz əsərlərində cəbhədə döyüşən əsgərlərin qəhrəmanlığını,
xalqın birliyini və qələbəyə olan sarsılmaz inamını tərənnüm edirdilər. Azərbaycan
poeziyasında 9 May qələbə mövzusunda Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm,
Məmməd Rahim, Bəxtiyar Vahabzadə, Nəbi Xəzri, Məmməd Araz, Zəlimxan Yaqub,
Hüseyn Arif, Sabir Rüstəmxanlı, Musa Yaqub kimi ədiblər çox qiymətli əsərlər
yazmışdırlar. Səməd Vurğunun “Azərbaycan”, “Partizan Ana”, “Səttar”, Süleyman
Rüstəmin “Ana və poçtalyon”, Məmməd Rahimin “Səngər”, “Qələbə”, Məmməd
Arazın “Anam mənə bir nağıl danış”, Bəxtiyar Vahabzadənin “Qələbə” və “Mayın
doqquzu” kimi şeirləri 9 May qələbə gününü həsr olunmuşdur. Səməd Vurğun
müharibə dövrü poeziyasının ən görkəmli nümayəndələrindəndir. Onun şeirlərində
vətən sevgisi, qəhrəmanlıq ruhu və gələcəyə ümid əsas yer tutur. Rəsul Rza isə
müharibəyə daha fəlsəfi yanaşaraq insanın daxili dünyasında baş verən dəyişiklikləri,
qorxu və ümid arasında qalan ruh halını təsvir etmişdir. Süleyman Rüstəm də öz
şeirlərində döyüş ruhunu, əsgərin iradəsini və xalqın birliyini poetik dillə ifadə

etmişdir. Bu şeirlər təkcə ədəbi nümunə deyil, həm də dövrün emosional və ideoloji
portretidir. Nəsr janrında müharibə mövzusu daha geniş və çoxplanlı şəkildə
işlənmişdir. Yazıçılar müharibənin yalnız ön cəbhəsini deyil, arxa cəbhədə baş verən
hadisələri, insanların gündəlik həyatını və psixoloji durumunu da təsvir etmişlər.
Mehdi Hüseyn əsərlərində müharibə dövrünün sosial və mənəvi problemlərini real və
təsirli şəkildə əks etdirmişdir. Onun Abşeron və Qara daşlar romanlarında neftçilərin
əməyi, arxa cəbhənin rolu və ümumi mübarizə ruhu geniş təsvir olunur. İlyas
Əfəndiyev isə insan münasibətlərinə daha çox diqqət yetirərək müharibənin fərdi
talelərə təsirini göstərmişdir. Onun Söyüdlü arx əsərində insanın daxili aləmi, sevgi,
ayrılıq və gözləntilər ön plana çıxır. Müharibə mövzusu dramaturgiyada da öz əksini
tapmışdır. Səhnə əsərlərində vətənpərvərlik ideyaları, qəhrəmanlıq və milli ruh xüsusi
vurğulanmışdır. Bu əsərlər tamaşaçıları həm ruhlandırmaq, həm də düşündürmək
məqsədi daşıyırdı. Azərbaycan ədəbiyyatında müharibə yalnız döyüş səhnələri ilə
deyil, həm də arxa cəbhənin həyatı ilə təqdim olunur. Anaların oğul həsrəti,
qadınların fədakarlığı, uşaqların çətin şəraitdə böyüməsi bu mövzunun ayrılmaz
hissəsidir. Bu yanaşma müharibənin daha humanist və realist təsvirinə imkan yaradır.
Müharibədən sonrakı dövrdə yazılan əsərlərdə mövzuya münasibət dəyişmiş, daha
çox müharibənin nəticələri, travmaları və insan yaddaşında buraxdığı izlər ön plana
çıxmışdır. Müasir yazıçılar bu mövzunu artıq təkcə qəhrəmanlıq prizmasından deyil,
həm də faciə və dərs kimi təqdim edirlər. Azərbaycan ədəbiyyatında İkinci Dünya
Müharibəsi mövzusu çoxşaxəli və zəngin bədii ənənə formalaşdırmışdır. Bu mövzu
vasitəsilə yazıçılar və şairlər yalnız tarixi hadisələri əks etdirməmiş, həm də insanın
mənəvi gücünü, vətənə bağlılığını və həyatın dəyərini ön plana çıxarmışlar. Müharibə
mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında həm qəhrəmanlıq salnaməsi, həm də insanlıq
dərsi kimi yaşayır və gələcək nəsillər üçün mühüm mənəvi irs olaraq qalır. 9 May –
Qələbə Günü Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız bir tarixi hadisənin təsviri deyil, həm
də insanlıq, vətənpərvərlik və mənəvi dəyərlərin bədii ifadəsidir. Ədəbiyyat bu
qələbəni yaddaşlarda yaşadır, onu gələcək nəsillərə ötürür və müharibənin acı
həqiqətlərini unutmamağa çağırır. Qələbə Günü (9 May) Azərbaycan ədəbiyyatında
yalnız tarixi bir hadisənin xatırlanması kimi deyil, daha geniş mənada insanlıq
dəyərlərinin, milli kimliyin və mənəvi yaddaşın ifadə forması kimi çıxış edir. Bu
günün arxasında dayanan İkinci Dünya Müharibəsi reallıqları ədəbiyyat vasitəsilə
sadəcə fakt kimi deyil, insan talelərinin, duyğularının və psixoloji sarsıntılarının bədii
təcəssümü kimi təqdim olunur. Azərbaycan ədibləri müharibə mövzusuna müraciət
edərkən onu yalnız qəhrəmanlıq pafosu ilə məhdudlaşdırmamış, eyni zamanda bu
faciənin dərin ictimai və fərdi nəticələrini də incəliklə təsvir etmişlər. Bu baxımdan
Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Mehdi Hüseyn və İlyas Əfəndiyev kimi sənətkarların
yaradıcılığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onların əsərlərində müharibə həm qəhrəmanlıq
məktəbi, həm də insan ruhunun sınaq meydanı kimi təqdim edilir. Bu əsərlər oxucunu
təkcə qələbə sevinci ilə deyil, həm də itkilərin acısı, ayrılıqların kədəri və həyatın
kövrəkliyi ilə üz-üzə qoyur. Ədəbiyyatın əsas gücü ondadır ki, o, tarixi hadisələri
zamanın sərhədlərindən çıxararaq onları daim yaşayan mənəvi dəyərə çevirir. Bu
mənada 9 May mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında kollektiv yaddaşın qorunması və
gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm rol oynayır. Əsərlərdə təsvir olunan
obrazlar – cəbhədə döyüşən əsgərlər, səbrlə gözləyən analar, ümidi itirməyən qadınlar

və müharibənin kölgəsində böyüyən uşaqlar – yalnız müəyyən bir dövrün
qəhrəmanları deyil, ümumbəşəri duyğuların daşıyıcıları kimi çıxış edir. Müasir
dövrdə bu mövzuya yanaşma daha da dərinləşmiş, ədəbiyyat müharibəni yalnız
keçmiş hadisə kimi deyil, həm də gələcək üçün ciddi xəbərdarlıq və dərs kimi təqdim
etməyə başlamışdır. Yazıçılar artıq qələbənin qiymətini daha geniş kontekstdə
dəyərləndirir, sülhün əhəmiyyətini ön plana çəkir və insanlığı müharibənin dağıdıcı
nəticələrindən uzaq durmağa səsləyirlər. Bu isə ədəbiyyatın tərbiyəvi və
maarifləndirici funksiyasını daha da gücləndirir. Qələbə Günü (9 May) Azərbaycan
ədəbiyyatında yalnız bir zəfər tarixinin bədii ifadəsi deyil, həm də insanın mənəvi
kamilliyə aparan yolunun, vətənə bağlılığının və həyatın dəyərinin dərk olunmasının
simvoludur. Ədəbiyyat bu qələbəni yalnız keçmişin yaddaşı kimi deyil, həm də bu
günün və gələcəyin mənəvi istiqamətverici qüvvəsi kimi yaşadır. Bu baxımdan 9 May
mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında daim aktual qalacaq, yeni nəslin düşüncəsində
və yaradıcılığında öz əksini tapmağa davam edəcəkdir.