TAŞQA QAZILĞAN TARİH: QIRIM TATAR TAMĞALARI

TAŞQA QAZILĞAN TARİH: QIRIM TATAR TAMĞALARI
QIRIM TATAR TAMĞALARI: BİR MİLLETNİÑ SOY HAFIZASI

Qırım Tatar medeniyetinde tamğa, yalnızca bir işaret degil; aynı zamanda bir soy, bir aile ve bir cemiyetniñ tarihî kimligini temsil etken quvetli bir semboldir. Türk dünyasınıñ qadim damğa ananesiniñ Qırım’daki tecellisi olğan bu işaretler, asırlar boyunca ictimaî tertipniñ, mülkiyetniñ ve aidiyetniñ nişanı olaraq qullanılğan.

Tamğa ananesi eski Türk cemiyetlerinde pek derin köklerge saiptir. Bozqır medeniyetinde qabileler, boylar ve sülaleler özlerine has damğalar qullanıp hem kimliklerini belirlegenler hem de mülkiyetlerini işaretlegenler. Oq, yay, tarak, güneş ve türlü geometrik şekillerden ibaret olğan bu semboller zamanla Türk medeniyetiniñ görsel tiline çevrilgen.

Qırım’da qullanılğan tamğalar üzerine yapılğan en mühim ilmiy tetqiqatlardan biri 1926 senesinde Qırım Tatar tarihçisi ve etnografı Osman Aqçoqraqlı tarafından gerçekleştirilgendir. Aqçoqraqlı, Qırımnıñ türlü bölgelerinde yapqan saha araştırmaları neticesinde yüzlerce farklı tamğa nümunesini toplap kaydetken ve bu işaretlerniñ hansı sülalelere ait olğanını belirlemege çalışqan.

Bu eser, Qırım Tatar tamğalarını sistemli şekilde incelegen ilk geniş çaplı ilmiy tetqiqatlardan biri olaraq kabul etile. Araştırmada yer alğan çizimler ve belgeler, tamğalarnıñ yalnız soy işareti degil, aynı zamanda tarihî bir vesika mahiyetinde olğanını da körsete.

Tamğalarnıñ Qullanılğan Sahaları

Qırım Tatar cemiyetinde tamğalar çeşitli sahalarda qullanılğan. Bunlarnıñ başlıcaları şunlardır: Hayvanlarnı işaretleme  Qabile ve sülale sembolü olaraq qullanma Mülkiyet ve aidiyet nişanı Silâhlar, qablar ve şahsî eşyalar üzerinde damğa Mezartaşları ve kitabeler

Hususan mezar taşlarında körülen tamğalar, Qırım’daki Türk varlığınıñ epigrafik ve tarihî izlerini bugüne qadar taşıy. Bu damğalar sayesinde birçok sülaleniñ tarihî devamlılığı aqqında malümat elde etmek mümkün ola.

Qırım Hanlığı ve Tarak Tamğa

Qırım Tatar medeniyetinde en meşhur tamğalardan biri Tarak Tamğadır. Bu sembol, Qırım Hanlığı devrinde devletniñ ve hanedan soyunuñ nişanı hâline kelgendir.

Crimean Khanate devrinde qullanılğan Tarak Tamğa, hususan Hacı I Giray soyunuñ sembolü olaraq kabul etile. Zamanla bu işaret Qırım Tatarlarınıñ en mühim millî sembollerinden biri hâline kelgen.

Bugün de Qırım Tatar bayrağında yer alğan altın renkteki Tarak Tamğa, Qırım Tatar halkınıñ tarihî devletçilik ananesini ve millî kimligini temsil ete.

Türk Dünyasında Tamğa Ananesi

Tamğa yalnız Qırım Tatarlarına has bir anane degildir. Bu damğa medeniyeti tarih boyunca pek çok Türk topluluğunda körülgen.

Orta Asiya’daki eski Türk boylarından başlayaraq Qıpçaqlar, Oğuzlar ve başqa Türk topluluqları da benzer damğa sistemleri qullanğanlar. Bu damğalar çoğu zaman qabile işareti olaraq qullanılğan, aynı zamanda ictimaî tertipni ve soy münasebetlerini belirlegen semboller hâline kelgen.

Arkeolojik qazılarda tapılğan damğalar Türk dünyasınıñ geniş coğrafiyasındaki medenî bağlarnı açık şekilde ortaya qoymaqta.

Tarihniñ Taşlarğa Qazılğan Hafızası

Bugün Qırım’da mezar taşlarında, kitabelerde ve arkeolojik buluntularda körülen tamğalar yalnız birer işaret degil. Bunlar bir milletniñ tarih boyunca taşığan kimliginiñ, soy ananesiniñ ve medenî hafızasınıñ sessiz şahidleridir.

Osman Aqçoqraqlınıñ 1926 senesinde neşir etilgen “Qırım’da Tatar Tamğaları” adlı eseri, Qırım Tatarlarınıñ soy damğalarını ilmiy usuller ile belgeleyerek bu medenî mirasnıñ qorunmasına büyük katkı sağlamıştır.

Aqçoqraqlı, 1925 senesinde Qırım boyunca gerçekleştirdiği ilmiy seyahat neticesinde 400–500 civarında farklı tamğa tespit etmiş ve bunlarnı mezar taşlarında, tarihî binalarnıñ divarlarında ve çeşitli eşyalarda kaydetmiştir.

Bu tetqiqat, Qırım’daki Türk kökenli topluluqlarnıñ (Tatar, Nogay vb.) köklü tarihini ve yarımadanıñ Türk dünyası ile olan derin bağlarını ilmiy temelde ispat etken en mühim çalışmalardan biri olaraq kabul etile.

Netice olaraq Qırım Tatar tamğaları yalnız keçmişke ait bir işaret sistemi degil; Türk dünyasınıñ müşterek tarihî mirasını yaşatqan canlı sembollerdir. Bu damğalar Qırımnıñ medenî hafızasını ve Türk milletiniñ bin yıllıq kimlik ananesini bugüne taşıyan mühim bir kültür hazinesi olaraq varlığını devam ettirmektedir.

 

Kırım Tatar aydını ve tarihçisi Osman Akçokraklı, 1925 yılında Kırım genelinde gerçekleştirdiği bilimsel bir keşif gezisiyle yarımadadaki Türk varlığını belgeleyen en önemli çalışmalardan birine imza atmıştır.

• Temel Eser: Araştırmalarını “Kırım’da Tatar Tamgaları” (Bahçesaray, 1926) adlı kitabında toplamıştır.
• Keşifler: Gezi sırasında yaklaşık 400-500 civarında farklı tamga tespit etmiş; bu damgaları mezar taşlarında, tarihi binaların duvarlarında ve çeşitli objeler üzerinde kayıt altına almıştır.
• Tarihsel Önem: Akçokraklı, bu tamgalar aracılığıyla Kırım’daki Türk kökenli toplulukların (Tatar, Nogay vb.) köklü geçmişini ve bölgenin Türk dünyasıyla olan sarsılmaz bağını bilimsel bir temele oturtmuştur.
• Kurumsal Rol: Bu çalışmaları yürüttüğü dönemde Bahçesaray’daki Hansa Sarayı (Türk-Tatar Kültürü Müzesi) müdürlüğü görevini yürütmekteydi.

Akçokraklı’nın bu eseri, daha sonra İsmail Otar tarafından genişletilerek Türkiye’de de basılmıştır.

Bu tamgaların Kırım Hanlığı dönemindeki hanlık arması (Tarak Tamga) ile olan ilişkisini mi yoksa genel Türk boy damgaları üzerindeki etkisini

 Osman Nuri Akçokraklı (d. 1879 ö. 1938) Kırımlı tarihçi, etnograf, paleograf, sanat tarihçisi, coğrafyacı ve yazar.

Bahçesaray’da köylü ailede doğdu. 1899 ve 1901 yılları arasında Sankt-Peterburg Üniversitesi Doğu Dilleri Fakültesi’nde hat dersleri verdi. Öğrencileri arasında ünlü Y. Kraçkovski de bulunuyordu. Bazı Sankt Peterburg ve Bahçesaray camilerini hat sanatıyla yazılı Kuran ayetleriyle süsledi. 1895 yılına kadar Türkiye’de okudu. Kendini geliştirmek için 1908 yılında Kahire’ye gitti.

Klasik Rus edebiyatı örneklerinden bazılarını Kırım Tatarcasına çevirdi. 1908 ve 1910 yılları arasında, Orenburg’da “Şura” dergisi genel yayın yönetmeni oldu. Kırım’da “Tercüman” gazetesinde 1906 yılında ve 1910 ve 1916 yılları arasında çalıştı. Zincirli Medrese’de ders verdi. 1921 yılında Kırım Tatar halkının ünlü aydını Gaspıralı İsmail’in müze evini kurdu. Kırım Devlet Üniversitesi’nde (Kırım Pedagoji Enstitüsü) 1922 yılından itibaren hat, paleografi, Türkçe, Kırım Tatar folkloru ve etnografyası dersleri verdi. 1925 yılı yazında Kırım’ın kuzey bölgelerine düzenlenen etnografya araştırma gezisine katıldı. Bu gezide çok sayıda folklor örneği derlendi, yaklaşık 50 yazma kitap ve belge toplandı. Kırım Tatarlarının soy işaretlerini (damgalar) topladı ve araştırdı. Türkçe ve Arapça Kırım yazıtlarının okunması alanında büyük bir uzmandı. “Çora Batır”, “Koplandı Batır”, “Edige” gibi tarihi epik destanlar üzerinde araştırmalar yaptı. 1926 yılında Sovyet Türkologlarının I. Bakü Kurultayı’na katıldı. Simferopol’de yaşadı.

Ölümü
1930’lu yılların başlarında ırkçılık suçlamasıyla takip edildi. 1934 yazında Kırım Pedagoji Enstitüsü’ndeki görevine son verildi. Bir süre sonra Bakü’ye taşındı. 1937 yılı Nisanında yakalanarak Simferopol’e götürüldü. Pantürkizm, devrim karşıtlığı ve ajanlıkla suçlandı. Mahkemede susuz olduğunu beyan etti. 17 Nisan 1938 tarihinde SSCB Yüksek Mahkemesi Askeri Encümeni’nce en ağır ceza olan ölüm cezasına çarptırıldı. Aynı gün kurşuna dizildi.