Qırım’da Medrese ve Tedrisat Sistemi
Kırım Hanlığı devrinden bügünkü künyemizge qadar medrese ve tasil sistemimiz, Kırım Tatar halqının milliy kimligini, medeniyetini ve tilini qorumaqta eñ emiyetli temel taşıdır
TARİHTAN BÜGÜNGE KIRIM’DA MEDRESE VE TASİL SİSTEMİ: MİLLİY KİMLİK SEYRİ
BAĞÇASARAY – Kırım Tatar halqınıñ medeniy inkişafı, asırlar devamında asıl tasil ve ilim ocaqları olğan medreseler ile şekillengen. Altın Ordu ve Kırım Hanlığı devirlerinden başlap, yarımadanıñ er bir köşesinde ilim şevqi darqatılğan, mektep ve medreseler medeniyetniñ özegi olğan. Bügün ise, basqı ve sıqıştırmalarğa baqmadan, ana tilinde tasilni saqlap qalmaq içün raqamlı seferberlik kibi yañı ufaqlar açılmaqta.
Hanlıq Devri ve İlim Merkezleri: Zincirli Medrese
Kırım Hanlığı vaqtında tasil sistemi, dindariy ilimler ile beraber mütefekkir yetiştirüvge esaslanğan edi. Bu hususta eñ parloq qadimlilik timsali şulardır:
Zincirli Medrese: 1500 senesinde I. Meñli Giray Han tarafından Bağçasaray’da (Salacıq mevkiinde) qurdurıldı. Giriş qapısındaki zincir, ilim ögünde er kesniñ egilmesini buyurğan bir tevazu remzi edi.
Özbek Han Camisi ve Medresesi: Eski Kırım’da til ve fıqıh tasiliniñ eñ quvetli ocaqlarındandır.
Tasil Tertibi: Mekteplerge balalar altı yaşında kire edi, tasil künlük yedi saat olıp, camilerniñ yañında teşkil etile edi.
Ceditçilik Areketi ve İsmail Gasprinskiy
XIX. asırnıñ soñunda İsmail Bey Gasprinskiy, tasil sisteminde inqilap yaratqan “Usul-i Cedit” (yañı usul) mekteplerini açtı. Gasprinskiy, qadimiylikni zamaneviy fenler (coğrafiya, riyaziyat, tabiattın bilesi) ile birleştirdi. Zincirli Medrese de bu yañılıq areketine qatılıp, model bir mektep alına keldi.
Sürgünlik ve Bugünki Basqılar: Til Soyqırımı Tehlikesi
1944 senesindeki feci Sürgünlikten soñ tasil sistemimiz büyük darbe yedi. 2014 senesinde başlağan Rus işgali ise, mekteplerde Kırım Tatarca ders aluv imkânlarını %0,01 seviesine qadar tüşürdi. Mekteplerde Rus tili mecburiy etilip, Kırım Tatarca kitap basımı dört qat azaldıldı. UNESCO, tilimizni “yoq olma tehliki altındaki diller” sırasına kirsetti.
Milliy Tasil İçün Raqamlı Küreş
Bügün işgal şaraitinde ana tilini qorumaq içün sivil raqamlı teşebbüsler ögге çıqmaqta.
Kırım Tatar Kaynak Merkezi ve Azat.team ekibi, velilerni bir araya ketirmek içün interaktif harita azırladı.
Altı balanıñ velisi muracaat etse, mektepte milliy sınıf açılma mecburiyeti bar. Bu sivil areket, milliy tasilimizniñ sönmegen ocağıdır
Qırım’da Medrese ve Tedrisat Sistemi
Qırım topraqları asırlar boyunca ilim ve irfan merkezleri olıp kelgen. İslâmnıñ Qırım’da yayıluvınen birge mescitler yanında medreseler de qurulıp, halqnıñ balalarına dinî ve dünyeviy ilimler ögretile edi.
Eski Qırım, Bahçesaray, Kezlev (Yevpatoriya), Aqmescit ve Qarasuvbazar kibi şeerlerde medreseler Qırım Tatar cemiyetiniñ en müim maarif ocaqları sıfatında tanılğan. Bu medreselerde Qur’an-ı Kerim, hadis, fıqıh, akaid ve tefsir ilimleri ile birge Arabça, Farsça, mantıq, edebiyat ve tarih dersleri de berile edi.
Özellikle Han Sarayı Medresesi ve Zıncırlı Medrese, Qırım Hanlığı devrinde böyük şöhret qazanğan ilim merkezleri edi. Zıncırlı Medrese, 1500’lü yıllarda qurulıp, yüzlerce alim ve müderris yetiştirgen. Qırımnıñ türlü bölgelerinden kelgen talebeler burada tahsil alıp, soñra öz köy ve şeerlerinde ilim ve irfan yayğanlar.
XIX asırnıñ soñlarında büyük maarifçi İsmail Gaspıralı “Dilde, Fikirde, İşte Birlik” şiarınen usûl-i cedid mekteplerini inkişaf ettirip, medrese ve mektep sistemine zamaneviy tedrisat usullerini kirsetti. Bu yenilikler Qırım Tatar cemiyetiniñ maarif seviyesini yükseltip, milliy uyanışnıñ temelini teşkil etti.
1944 senesi sürgüni Qırım Tatar halqınıñ medeniy ve ilmiy mirasına ağır darbe urdı. Köplerce medrese ve tarihiy bina harap etildi veya başqa maksatlar içün qullanıldı. Lâkin halqımız öz milliy hafızasını ve ilimge olan hürmetini saqlap qaldı.
Bugün Qırım Tatarları arasında tarihiy medrese ve maarif mirasını araştırmaq, eski eserlerni qorumaq ve genç nesilge bu zengin kültürni tanıtmaq yolunda çalışmalar devam ete. Medreseler, yalnız dinî tedrisat merkezleri degil, belki de Qırım Tatar medeniyetiniñ, ilminiñ ve milliy kimliginiñ sembolleri olaraq hatırlana.
Kırım’ın Sesi Gazetesi
Milletniñ sesi, tarihniñ yadigârı…
