SÜRGÜNDEN MİLLÎ DİRENİŞE: QIRIM TATAR HALKI SESİNİ DÜNYAYA DUYURDU 1967: QIRIMTATAR MİLLÎ HAREKETİ TARİHE GEÇTİ
Qırım Tatar Milliy Hareketiniñ Tarihiy Teşekkülü ve Vatanğa Avdet Küreşi
1967 senesi doğğan Qırım Tatar Milliy Areketi, sürgün zencirlerine boyun eğmegen halqımıznıñ vatanğa qaytmaq ümidi ve iradesini bütün dünyağa ilân etti. Bu mukaddes yol, 1987 senesi Moskvadaki Qızıl Meydanda yükselgen cesaretli seslernen yañı bir safağa çıqtı.
AQSMEÇİT / AKMESCİT – Sürgünlikniñ eñ ağır ve facialı devirlerinden soñra, Qırım Tatar halqnınıñ öz fıtriy uquqlarını mudafaa etmek maqsadınen meydanğa ketirgeni “Qırım Tatar Milliy Hareketi”, XX asırnıñ ekinci yarısında sovet rejimine qarşı yapılğan eñ teşkilâtlı sivil itiraz dalğalarından biri oldı. 1967 senesinde resmiy surette şekillengen bu vatandaşlıq teşebbüsi, halqnıñ Öz Vatanına qaytuv ve milliy uquqlarını tikleme talaplarınen davanıñ sesini halqara seviyege çıkarmağa muvaffaq oldı.
1954 Statüsınıñ Deñişmesi ve Siyasiy Çerçive
Çarlık Rusiyesi ve Sovetler Birliginiñ ilk devirlerinde birbaşa Moskvağa (Rusiye RSFSC) bağlı olğan Qırım yarımadası, 1954 senesinde Sbornıñ eñ yuqarı siyasiy iradesi tarafından deñiştirildi. Dönemniñ Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Baş Kâtibi Nikita Kruşçevniñ teşebbüsinen, SSCB Ali Sovetiniñ Prezidiumı qararınen Qırım, Rusiye Federativ Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti terkibinden alınıp, Ukraina Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti’ne bağışlandı. Bu vaqia, kelercek onıllıqlarda yarımadanıñ uquqiy ve geopolitik taqdirini belgilegen eñ müim burulış noqtalarından biri oldı.
1967 Beyanatı, İskân Engelleri ve Etnik Siyaset
Sovetler Birligi Ali Soveti Prezidiumı, 1967 senesi sentyabr 5-te neşir etken fermanınen Qırım Tatarlarına qarşı yapılğan haksızlıqlarnı ve «hainlik» iftiralarını uquqan red etip, halqnıñ reabilitatsiyasını qabul etti. Lâkin bu vesiqa kâğıt üzerinde qaldı; vatanğa avdet etmek istegen Qırım Tatarlarınıñ yerleşüvi, propiska (oturuv izni) ve ev satın aluv uquqları suniy idariy engellernen sistemli surette bloklandı. Aynı devirde, yarımadanıñ demografik yapısını tamamen deñiştirmek maqsadınen, rus ve ukrain kibi Slav unsurlarınıñ Qırımğa köçürilüvi ve iskân etilüvi devlet siyaseti olaraq kütleviy surette hızlandırıldı.
Moskva Qızıl Meydan Mitingi (23-27 İyül 1987)
Adalet talaplarınıñ tınmadıarını köstergen milliy hareket iştirakçileri, kütleviy aksiyalarnıñ eñ yüksek noqtasına 1987 senesi iyül ayında irişti. Sovet rejiminiñ basqılarına baqmadan, Qırım Tatar vekilleri SSCB-niñ paytahtı Moskvada, Qızıl Meydanda 23-27 iyül künleri devamlı itiraz mitingleri teşkil etti. Bu tarihiy nümayiş, sovet rejiminiñ repressiv aparatına qarşı barışıqçıl, sivil ve acayıp derecede teşkilâtlı bir qarşılıq kösterüv modeli olaraq dünya matbuatınıñ diqqatını celb etti.
1988: Şartsız Avdetniñ Başlanğıcı
Kremlinniñ ve yerli idarecilerniñ oyalama taktikalarını ve menfiy tutumlarınıñ deñişmeycegini qatiy surette añlağan Qırım Tatarları, 1988 senesinden itibaren keri adım atmamaq qararına keldi. Milliy areketniñ çağırışı ve teşkilâtlandırmasınen, biñlernen aile eñ ağır maddiy şartlarnı, apis ve sürgünlik tehlikelerini köz ögüne alıp, kütleviy ve şartsız surette Qırımğa qaytmağa başladı.
Tarihiy uquqiy status baqımından, halqnıñ kütleviy avdeti icra etilgen 1987-1988 yıllarında Qırım yarımadası, Ukraina Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti idaresi (Ukraina) terkibinde bulunmaqta edi. Bu kütleviy avdet, Qırım Tatar halqnınıñ öz toprağında milliy varlığını kene de tikleme iradesini bütün dünyaya isbatladı.
