Tamırlarımıznıñ Altın Orda Devleti Qalay Teşekkül Etti?
ALTINORDA DEVLETİ’NİN KURULUŞU VE ŞANLI KEÇMİŞİMİZ
Deşt-i Qıpçaq’tan Kırım’ğa: Altınorda’nıñ Şanlı Keçmişi ve Solhat Abideleri
Taşqa Basılğan Müür: Kırım’da Altınorda Mirası ve Özbek Han Camisi
Tamırlarımıznıñ Ulu Çınarı Altınorda Devleti Nasıl Quruldı?
Kırım Hanlığı’nıñ Asıl Kökü: Altınorda Devleti ve Solhat Medeniyeti
Tarih Sadık Evlâtlarını Bekley: Solhat’taki Altınorda Abideleriniñ Bügünkü Sırları
Tarih sahnesinde büyük bir iz qaldırğan, Deşt-i Qıpçaq çöllerinden Kırım yarımadasına qadar adaletle üküm sürgen Altınorda Devleti’niñ şanlı keçmişine beraber baqayıq.
Batu Hannıñ qurğan muazzam devleti, Berke Hannıñ İslâm nurları ve Kırım’nıñ kalbi Solhat’ta (Eski Kırım) yukselgen Özbek Han Camisi… 700 yıldan ziyade vaqıt keçse de, bu ulu miras bügün de barlığımızıñ eñ canlı şaatidir!
Oquñız, paylaşım etiñiz ve asıl tarihimizni kelecek nesillerge beraber ulaştırayıq!
Tarih sahnesinde büyük bir iz qaldırğan, Deşt-i Qıpçaq topraqlarında üküm sürgen ve medeniyetimizniñ temel taşlarından birini qurağan Altınorda Devleti’niñ quruluş tarihı, bugün de ecdatları kibi asıl tamırlarımıznı hatırlatmağa devam ete.
Cengiz Hannıñ torunı, batır komandan Batu Han tarafından XIII. asırnıñ ortalarında (1242 senelerinde) qurulğan bu muazzam devlet, ulu topraqlarımıznı bir araya ketirgen eñ büyük keneşliklerden biridir. Berke Han devrinde İslâmiyetniñ resmen qabul etilmesiyle bereber, Altınorda medeniy, ilmiy ve diniy bir merkez ulu seviyesine yükseldi.
“Kırımınsesi” oquvcıları içün bu şanlı devletniñ quruluşını, inkişafını ve Kırım yarımadasınen olan sıqı bağlılığını edebiy Kırım Tatar tilinde taqdim etemiz:
Ulu Seferler ve İdil Boyunda Yañı Bir Küç
Cengiz Hannıñ ulu imperatorlığı bölüngen soñ, ulu oğlu Cuci ulu hissesine tüşken topraqlarda yañı bir tüzülme başladı. Cuci Hannıñ vefatından soñra yerine keçken batır oğlu Batu Han, ulu Ğarp seferini başlatıp, Rus knezliklerini, İdil Bulğar devletini ve bütün Deşt-i Qıpçaq çöllerini öz itaatine aldı. İdil nehriniñ aşağı boylarında qurulğan Saray (Saray Batu) şehri, qısqa zamanda dıvvarları altınday parıldağan, sarayları nefis, kervanları eksilmegen bir paytahtqa çevirildi.
Adalet, Ticaret ve İslâm nurlarınıñ Kelişi
Altınorda Devleti, farqlı milletlerni ve dinlerni adaletle idare etüv hususında dunya tarihına numune oldı. Çöl medeniyeti ile yerleşik medeniyetni birleştirgen devlet, ulu İpek Yolunıñ eñ emiyetli qısmını kontrol ete edi.
Devletniñ eñ parloq devirlerinden biri, Batu Hannıñ qardaşı Berke Han zamanında yaşandı. Berke Hannıñ İslâmiyetni qabul etmesi, Altınorda’nıñ tek siyasiy degil, ruhaniy ceetten de medeniyet dnyasında ulu bir küç olmasına yol açtı. Bu devirde medreseler açıldı, alimler ulu sayğı kördi, camiler yükseldi.
Kırım: Altınorda’nıñ Közbe Közü ve Mirasçısı
Altınorda Devleti içün Kırım yarımadası er zaman strategik ve medeniy bir merkez edi. Yarımadadaki Solhat (Eski Kırım) şehri, Altınorda’nıñ Kırım ulus idare merkezi oldı. Mında basılğan aqçalar, qurulğan camiler (Berke Han ve Özbek Han camileri) medeniyetimizniñ kökleşmesine hızmet etti.
Altınorda’nıñ soñki devirlerinde yaşanğan taht kavgaları ve içki qasırğalar devletni zayıflatsa da, bu ulu çınarnıñ eñ parloq ve eñ ulu butağı olaraq Kırım Hanlığı dunya sahnesine çıqtı. Kırım Hanlığı, özüni Altınorda’nıñ asıl ve qanuniy varisi sayıp, onun devletçilik ananelerini, askeriye nizamını ve medeniy asaletini asırlarca devam ettirdi.
Bugün Altınorda tarihını bilmek; öz tilimizni, öz medeniyetimizni ve asıl tamırlarımıznı bilmek demektir. Bizler, o ulu medeniyetniñ yarımadadaki sadıq evlâtları olaraq, keçecek nesillerge bu şanlı keçmişni añlatmağa borclımısnız.
ALTINORDA’NIN TAŞTAN KESİLEN ABİDELERİ: SOLHAT MEDENİYETİ VE ÖZBEK HAN CAMİSİ
Altınorda Devleti’niñ medeniy asaletini, dülber mimarisini ve ruhaniy zenginligini bügünge qadar taşığan eñ ulu abideler, yarımadamıznıñ eski paytahtı Solhat (Eski Kırım) topraqlarında yer almaqtadır.
Bu mimariy miraslar, tek birer taş bına degil; asırlar evelsi ecdatlarımıznıñ dunya medeniyetine vurğan ulu Türk-İslâm müüridir.
Kırım’nıñ Eñ Eski Çınarı: Özbek Han Camisi ve Medresesi
Altınorda hanı Gıyaseddin Muhammed Özbek Han devrinde, Hicriy 714 (Miladiy 1314) senesinde inşa etilgen bu muazzam cami, Kırım’da ve bütün Deşt-i Qıpçaq topraqlarında özgün tavanı ve iç yapısı qorunıp kalğan eñ eski mimariy eserdir.
Anadolu İzleri ve Selçuklu Üslûbı: Caminiñ şanlı taçkapısı (giriş qapısı) ve içindeki nefis mihrabı, Anadolu Selçuklu ve Beylikler devri mimarisiniñ Kırım’daki eñ ender akislerindendir. Taş oyma sanatı ile bezelgen dülber taçkapısı, dıvvarlarındaki geometrik nakışlar medeniyetimizniñ asaletini köstere.
İnci Kibî Bir Medrese: Caminiñ emen bitişigine 1332-1333 senelerinde İnci Hatun (Özbek Hannıñ qardaşı) tarafından büyük bir medrese inşa ettirilgen. Bügünge teessüf ki tek arabaları (yıkıntıları) ulaşsa da, zamanında ulu alimlerni yetiştirgen, İslâm nurlarını saçqan eñ emiyetli ilim merkezi edi.
Tarihiy Sütun Başlıqları: Caminiñ içinde bulungan ve o devirden eksiksiz saqlanıp kalğan taş sütun başlıqları, dunya sanat tarihçıları içün ulu birer dâhiyane yaratıcılık numunesidir.
Geçmişten Kalan Diger Altınorda İzleri
Solhat toprağı, sadece Özbek Han Camisi ile degil, o devirniñ diger medeniy küçüni köstergen abidelerinen de zengindir:
Sultan Baybars Han Camisi: Mısır Memlük Sultanı, aslı Qıpçaq asıllı olan Sultan Baybars tarafından 1287-1288 senelerinde öz doğğan toprağı Solhat’ta yaptırılğan bu cami, Altınorda ve Memlük devletleri arasındaki sıqı bağlarnı köstere. Bügünge sadece temel dıvvarları yetip kelgen.
Solhat Darphanesi ve Hamamları: Şeer tapılğan arheologik kazılarda Altınorda hanları adına basılğan qumüş ve baqır aqçalar (darphane qalıntıları), ulu kervansaraylar ve medeniy hayatnıñ merkezi olan büyük taş hamamlar, Altınorda’nıñ Kırım’ı nasıl abideviy bir medeniyet dnyasına çevirgenini ispatlay.
Bu mimariy abideler, Kırım Tatarlarının bu topraqlardaki ebediy barlık senedidir. Özbek Han Camisi’niñ minaresi bügün de kök yüzüne yükselirken, bizlerge keçmişimizniñ ne qadar ulu, tamırlarımıznıñ ne qadar derin olduğunu hatırlatmağa devam ete.
ABİDELERİMİZNİÑ BÜGÜNKÜ ALİ VE QORÇALAV MIŞSALLARI
Altınorda devrinden bizlerge emanet qalğan bu ulu abideler, bügün de Kırım’nıñ medeniy ve diniy ayatında eñ emiyetli yerini qorumaqta ve dülberliginen ziyaretçilerini büyülemektedir.
İbadet ve Ziyaretke Açıq: Abidelerimizniñ baş tacı olan Özbek Han Camisi, bügün Kırım Tatar ehalisi içün tek bir muzey degil, aynı zamanda faal bir ibadethane olaraq ızmet etmege devam ete. Camide er cuma ve bayram namazları qılına, ecdatlarımıznıñ ruhuna dualar oquna.
Restorasyon ve Qorçalav İşleri: Son yıllarda Özbek Han Camisi ve yanındaki medrese arabalarında (kalıntılarında) ulu restorasyon ve eskilikni qorçalav işleri yapılmaqta. Tarihiy taşlarnıñ zarar körmemesi ve bınanıñ kelecek nesillerge kemasız ulaşması içün ulu mimarlar ve arheologlar nezaretinde tüzetme faaliyetleri devam ettirile.
Turizm ve Meraklılar Merkezi: Eski Kırım (Solhat) şeerinde yer alğan bu tarihiy bölge, er yıl dnyanıñ farqlı yerlerinden kelgen biñlerce tarihçı, arheolog ve sayahatçını ağırlay. Sultan Baybars Camisi qalıntıları ve eski hamam yerleri de açıq ava muzeyi kibi ziyaret etilip biline.
Kırım’nıñ kalbindeki bu Altınorda mirası, qorçalav işleriyen beraber tek keçmişimizniñ degil, kene de bügünkü barlığımızıñ ve medeniy zenginligimizniñ eñ canlı şaatidir.
