Asırlar qatlamlarında doğğan ziya – Mahmud Qırımlı
Muhammed (Mahmud) Qırımlı XII-nci yüzyıllıqta (hicri esap ile VII-nci asırda) doğup, yaşap, icat etken meşur Qırım sımasıdır. Qırım halqınıñ – qırımlarnıñ büyük edibi esap etilgen Muhammed (Mahmud) Qırımlınıñ zengin edebiyat mirasından bugünde, yalıñız “İkâyet-i Yusuf ve Zuleyha” serlevalı eseri saqlanılıp qalındı. Teessüf ki, mezkür şahs hususta, daa doğrusı bu sıma aqqında başqa bir de-bir malümat yahud onıñ edebiy mirasından başqa edebiy nümüneler daa tapılmadı. Zamannıñ böyle ilerilegen devirinde dünyanıñ bir de-bir kütüphanesinde – arhivinde (Vaşingtonda Amerika kongressi kütüphanesindemi, yoqsam Rum Papasınıñ ya da Büyükbritaniya kütüphanelerindemi…) mıtlaqa onıñ, yani Muhammed (Mahmud) Qırımlınıñ izleri qalğandır. Em de, bu izler endi çoqtan kendi tedqiqatçılarını bekleydir.
Edebiyatşnas alim Kemal Üsein Qoñuratlı işte böyle tedqiqatçılardan biri edi. Bundan bir qaç sene evelsi Qırımda vefat etken Kemal Qoñuratlı, yıllar zarfında teren asırlar qatlamlarına dalıp çalıştı. Neticede o, “Qırımtatar (Qırım muar.) edebiyatı tarihı” serlevalı keniş kölemli ilmiy iş yarattı. Alim, mezkür entsiklopedik ilmiy işniñ içerisinden yer alğan Muhammed (Mahmud) Qırımlı ve onıñ “İkâyet-i Yusuf ve Zuleyha” destanı üzerinde keniş toqtala, eserni ilmiy-noqtaiy nazardan talil ete. Tedqiqatçı özüniñ mezkür işini böyle başlay: “XIII asırdan yetip kelgen bediy eserler arasında Yusuf ve Zuleyha aqqında eki eser bar – biri şair Aliniñ “Qıssa-i Yusuf”, ekincisi de Mahmud Qırımlınıñ “İkâyet-i Yusuf ve Zuleyha” adlı yaratılarıdır. Zanımızca bu eki eser de Qırımda yazılğan, müellifleri de biri-birinen tanış olğanlar…”. (“Yıldız”. 2007. № 4).
Bu yerde şunı da qayd etip keçmeli ki, edebiyatşnas alim Kemal Üsein Qoñuratlı Muhammed (Mahmud) Qırımlınıñ “İkâyet-i Yusuf ve Zuleyha” ve şair Aliniñ “Qıssa-i Yusuf” destanlarını, olarnıñ metnlerini qadimiy arap elifbesinden-urufatından kiril elifbesine keçirdi. Böylelikle, o bundan biñ yıl evelsi yaratılğan mezkür qırım milliy edebiyatı abidesini tekrar dünya yüzüne çıqardı. Daa doğrusı olarnı qırımlı oquyıcısına tekrar taqdim etti. Bu tarihiy vaqia 1999 senesi sadır oldu…
Bu yerde bir müim meseleni daa urğulamaq lâzimdir. Cümlemizge belli olğanı kibi, Qırımımızğa İslâm dini ile beraber İslâm medeniyeti de kelip kirdi. Medeniyet ile birlikte mıtlaqa isimler de kelip qoşuldılar. Söylemek istegenimiz, “İkâyet-i Yusuf ve Zuleyha” eserniñ müellifi doğğanda, Ezan çağırıp onıñ qulağına Mahmud degil de, Muhammed isimi seslendirildi. Soñra, kettikçe onıñ Ezan çağırılıp qoyılğan aqiqiy Muhammed adı sadeleştirilip, Mahmud denildi ve ne içündir bugünece öyle de qaldı. Meselâ, Özbekstannıñ qadimiy özbek ealisi Muhammed isimli qırımlığa ekseriyeti alda Mahmud ya da Mahmud aka dey ediler… İşte, epimizge fikir yürütmek içün talilge muhtac bir mevzu.
Fursattan faydalanıp, şunı da qayd etmeli ki, İslâm qaidesinde – qanunında – şeriatında er bir adamnıñ cenazesi Ezan çağırılıp qoyılğan isimi ile qılına ve qılınmalı. Buña riayet etilmegen taqdirde, mevta baracaq yerine – menziline barıp olamay. Bu da Alladan ğayrı kimsege daa belli olmağan, bu mücizeviy dünyanıñ ücsüz-bucaqsız sırlarından biri.
Muhammed Qırımlınıñ tedqiqatçıları, yuqarıda beyan yapılğan fikirlerni mıtlaqa köz ögüne alırlar ve bunıñle bu büyük sımanıñ aziz ruhunı şad eterler İnşalla.
Muhammed Qırımlı XIII asırnıñ (hicri esap ile VIII-nci yüzyıllıqnıñ) başlarında – birinci yarısında vefat etti. Allanıñ rahmetinde olsun! Yatağı-durağı nur olsun! Amin, YARABBİM!
Memba: Leyla emir
MUHAMMED (MAHMUD) QIRIMLI: QIRIMNIÑ İLMÎ VE EDEBÎ MİRASI
Qırımnıñ yetiştirdiği mühim alim ve edebiyat adamlarından biri olğan Muhammed (Mahmud) Qırımlı, hem qelâmi hem de ilmiy mirası ile Qırım Tatar medeniyetinde derin izler qaldırğan şahsiyetler arasındadır. O, hususan dinî ilimler, edebiyat ve tarih saalarında yazğan eserleri ile tanılğan ve yaşağan devrinde Qırımnıñ fikrî hayatına tesir etken mühim simalardan biri olğan.
Klasik İslam ilimleri ile terbiye olunğan Muhammed Qırımlı, medrese an’anesiniñ quvetli temsilcilerinden biri edi. Arapça ve Farsçağa olan vukufiyeti sayesinde faqat yerli degil, geniş İslam alemine hitap etken eserler meydana ketirdi. Bu ceetten o, Qırımnıñ ilm dünyasını başqa memleketlerge açqan bir köprü vazifesini kördi.
Eserlerinde ahlâq, din ve insan ruhiyeti kibi mevzularda derin fikirler yürütken Qırımlı, aynı zamanda sade ve añlaşılğan til qullanaraq ilmini halq arasında yaymağa muvaffaq oldı. Bu ise onı faqat bir alim degil, belki bir halq aydını olaraq da kösterir.
Qırım Tatar halqınıñ medeniy kimligini saqlap qaluvında mühim rol oynağan Muhammed Qırımlı, özünden soñki nesillerge de yol köstergen bir miras qaldırdı. Onıñ eserleri ve fikirleri, Qırımnıñ zengin ilm ve medeniyet an’anesiniñ ayrılmaz bir parçası olaraq bugün de qıymetini saqlamaqta.
Qırımdan doğğan bir ilim nurlığı: Muhammed Qırımlı’nıñ mirası bugün de yol kösterir.
Mahmud “Yusuf ve Zuleyha” destanınıñ soñunı yazıp bitirmeden vefat ete ve destannı o vaqıttaki Halil oğlu Ali isimli diger bir şair yazıp bitire. Soñra o bu destannı türk tiline tercime ete, onı türkleştire. Bu destannıñ soñundaki: kibi beyitlernen açıq añlaşılmaqta. Tercimannıñ adı ve tercimeniñ maqsadı da kösterile. Yani, destannıñ manası türklerge de güzel añlaşılsın, olar oquğanda köp zamet körmesinler dep yapılğan. Tercimeniñ qaysı vaqıtta yapılğanı belli degildir.
“Dest” tilinde yani Qırım-Qıpçaq tilinde yazılğan bu destannıñ asılı tapılğanı yoq. Söz yürüttigimiz “Yusuf ve Zuleyha” destanı onıñ şair Halil oğlu Ali tarafından türkçege tercime etilgen versiyasıdır.
