ŞAKERİM KUDAYBERDİULI (1858–1931): KAZAK TARİH YAZIMI VE TÜRK TARİH BİLİNCİNDE BİR MÜTEFEKKİR
ŞAKERİM KUDAYBERDİULI (1858–1931):
KAZAK TARİH YAZIMI VE TÜRK TARİH BİLİNCİNDE BİR MÜTEFEKKİR
Özet
Şakerim Kudayberdiulı, Kazak bozkırında XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyılın başında ortaya çıkan modern Türk düşüncesinin en önemli temsilcilerinden biridir. Şair, tarihçi ve ahlâk filozofu kimliğiyle temayüz eden Kudayberdiulı, özellikle Türk tarih bilinci ve Kazak kimliğinin müşterek Türk dünyası içinde konumlandırılması bakımından öncü bir rol üstlenmiştir. Bu çalışma, Şekerim Kudayberdiulı’nın tarih anlayışını, Türk, Kırgız, Kazak ve Hanlar Şeceresi adlı eseri merkezinde incelemekte; onun Türk Birliği düşüncesiyle olan fikrî bağını ve Sovyet dönemi baskıları karşısındaki entelektüel duruşunu değerlendirmektedir.
Giriş
XIX. yüzyıl sonu Orta Asyası, Rus sömürgeciliğinin siyasal baskısı altında, ancak aynı zamanda Türk dünyasında tarih, kimlik ve modernleşme tartışmalarının yoğunlaştığı bir dönemdir. Bu dönemde Kazak aydınları arasında ortaya çıkan düşünsel uyanış, yalnızca edebî bir hareket değil; tarihsel hafızayı yeniden kurmaya yönelik bilinçli bir entelektüel çabanın sonucudur. Şekerim Kudayberdiulı, bu uyanışın en özgün ve derinlikli temsilcilerinden biri olarak öne çıkar¹.
I. Şekerim Kudayberdiulı’nın Hayatı ve Entelektüel Çevresi
1858 yılında bugünkü Kazakistan topraklarında doğan Şekerim Kudayberdiulı, Kazak aydınlanma hareketinin kurucu isimlerinden Abay Kunanbayev’in yeğenidir². Bu akrabalık ilişkisi, onun hem edebî hem de fikrî dünyasının şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Doğu ve Batı klasiklerini tanıyan Kudayberdiulı; İslâm ahlâk felsefesi, Türk tarih geleneği ve modern düşünce unsurlarını bir araya getiren sentezci bir yaklaşım geliştirmiştir³.
II. Türk, Kırgız, Kazak ve Hanlar Şeceresi ve Tarih Anlayışı
Şekerim Kudayberdiulı’nın henüz on dokuz yaşında kaleme almaya başladığı Türk, Kırgız, Kazak ve Hanlar Şeceresi, Kazak tarih yazımında müstakil bir dönüm noktasıdır⁴. Eser, klasik anlamda bir soy kütüğü olmanın ötesinde, Türk halklarının ortak köken, kültür ve tarih bilinci etrafında birleştirilmesini amaçlayan ideolojik bir çerçeve sunar.
Şecerede tarih, yalnızca kronolojik bir aktarım değil; milletin sürekliliğini sağlayan ahlâkî bir hafıza olarak ele alınır. Kudayberdiulı, Kazak kimliğini dar bir kabile anlatısına indirgemeden, onu Türk dünyasının tarihsel bütünlüğü içinde konumlandırır⁵. Bu yönüyle eser, modern Kazak tarihçiliğinin ilk sistematik örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.
III. Türk Birliği Düşüncesi ve Medeniyet Tasavvuru
Şekerim Kudayberdiulı’nın metinlerinde “Türk” kavramı, etnik bir tanımlamanın ötesinde, tarihsel ve ahlâkî bir medeniyet tasavvurunu ifade eder. Onun “Türk dense yer yüzü titrer” ifadesi, romantik bir hamaset değil; Türk tarihinin kurucu rolüne yapılan bilinçli bir göndermedir⁶.
Bu düşünce çizgisi, İsmail Gaspıralı’nın “dilde, fikirde, işte birlik” şiarıyla paralellik göstermekte; ancak Kudayberdiulı’nda daha çok tarihsel süreklilik ve ahlâk vurgusu üzerinden temellenmektedir⁷.
IV. Sovyet Dönemi Baskıları ve Entelektüel Direniş
Sovyetler Birliği döneminde, özellikle Stalinist ideoloji çerçevesinde, millî tarih ve din temelli düşünceler “tehlikeli” kabul edilmiştir. Bu bağlamda Şekerim Kudayberdiulı, “halk düşmanı” ilan edilerek tasfiye edilmiştir⁸. Ancak onun fikirleri, sözlü ve yazılı kültür aracılığıyla yaşamaya devam etmiş; Sovyet sonrası dönemde yeniden keşfedilmiştir.
Bu durum, Kudayberdiulı’nı yalnızca bir kurban figürü değil, aynı zamanda totaliter rejimlere karşı entelektüel direnişin sembollerinden biri hâline getirmiştir⁹.
Sonuç
Şekerim Kudayberdiulı, Kazak edebiyatı ve tarih yazımıyla sınırlı kalmayan, Türk dünyasının müşterek hafızasına hitap eden çok yönlü bir mütefekkirdir. Onun tarih anlayışı, millet fikrini ahlâkî sorumlulukla birleştiren bütüncül bir perspektife sahiptir. Bu nedenle Kudayberdiulı, yalnızca geçmişin bir şahsiyeti değil; Türk tarih bilinci açısından güncelliğini koruyan bir düşünce kaynağı olarak değerlendirilmelidir.
Dipnotlar
.M. Koigeldiyev, Kazak Aydınlanma Hareketi, Almatı, 2004, s. 112.
- A. Kunanbayev, Seçme Eserler, Almatı, 1995, s. 23.
- N. Kelimbetov, Türk Halklarının Ortak Edebî Mirası, Almatı, 1998, s. 201.
- Ş. Kudayberdiulı, Türk, Kırgız, Kazak ve Hanlar Şeceresi, Almatı, 1911.
- B. Erzakovich, “Kazak Tarih Yazımının Teşekkülü”, Türk Dünyası Araştırmaları, sy. 87, 1993, s. 45–47.
- Ş. Kudayberdiulı, a.g.e., s. 9.
- İ. Gaspıralı, Tercüman Yazıları, Bahçesaray, 1905.
- R. Pipes, The Formation of the Soviet Union, Cambridge, 1997, s. 289.
- E. Allworth, The Modern Uzbeks, Stanford, 1990, s. 173.
Kaynakça
- Allworth, Edward. The Modern Uzbeks. Stanford: Stanford University Press, 1990.
- Erzakovich, B. “Kazak Tarih Yazımının Teşekkülü”. Türk Dünyası Araştırmaları, sy. 87, 1993.
- Gaspıralı, İsmail. Tercüman Yazıları. Bahçesaray, 1905.
- Kelimbetov, N. Türk Halklarının Ortak Edebî Mirası. Almatı, 1998.
- Koigeldiyev, M. Kazak Aydınlanma Hareketi. Almatı, 2004.
- Kudayberdiulı, Şekerim. Türk, Kırgız, Kazak ve Hanlar Şeceresi. Almatı, 1911.
