Qırım Hanlığı Devri’nde Kimlik ve Hâkimiyet Remizleri: Taraq Tamğa, Hanlıq Sancağı ve İslâmî Alametler Çerçevesinde Bir Değerlendirme

Qırım Hanlığı Devri’nde Kimlik ve Hâkimiyet Remizleri:

Taraq Tamğa, Hanlıq Sancağı ve İslâmî Alametler Çerçevesinde Bir Değerlendirme**

Mustafa Sarıqamış
Dünya Qırım Tatar Derneği Reisi

Bu çalışmada, Qırım Hanlığı (1441–1783) devrinde devlet kimligini ve hâkimiyet anlayışını temsil etken başlıca remizler incelenmektedir. Araştırma, Taraq Tamğa, hanlıq sancağı ve İslâmî alametlerni merkeze alıp, Türk mitologiyasında mühim yer tutqan Bozqurt remziniñ neden Qırım Hanlığı’nda resmî ve merkezî bir sembol hâline kelmegenini tarihî ve ilmiy çerçevede izah etmektedir. Netice itibarıyla, Qırım Hanlığı’nın sembolik dünyası, mitolojik kökenlerden ziyade hanedanlık meşruiyeti, Cengizî miras ve İslâm hukukuna dayalı devlet anlayışı üzerine bina edilmiştir.

Giriş

Türk tarihiniñ erken bozkır devrinde remizler, soy bilincini ve kollektif kimlikni ifade etken mitolojik unsurlar olaraq öne çıqqan. Lâkin Türklerniñ devletleşme süreci ile beraber bu sembolik dil de değişmiş, mitolojik figürlerniñ yerini hukukî, siyasî ve dinî alametler almağa başlamıştır¹.

Qırım Hanlığı, bu geçiş süreciniñ olğunlaşqan bir nümunesidir. Hanlıq, hem eski Türk–Cengizî bozkır devlet geleneğini devam ettirmiş, hem de İslâm dünyası’nıñ siyasî ve hukukî sistemi içine dâhil olmuştur. Bu sebepnen Qırım Hanlığı’nıñ kimlik remizleri, mitologiya merkezli degil, hanedan, hukuk ve din merkezli bir mahiyet taşır.

---

1. Taraq Tamğa’nın Tarihî Kökeni ve Anlamı

1.1. Tamğa Geleneği

Tamğa, Türk ve Moğol bozkır toplumlarında boy, soy ve siyasî otoriteni bildiren en eski işaretlerdendir². Cengiz Han devrinden itibaren tamğa, yalnız etnik aidiyetni degil, devlet hukukunu da temsil etmege başlamıştır.

Qırım Hanları, özlerini Cengiz Han neslinden bilgenleri içün, bu geleneği doğrudan devam ettirmişlerdir³.

1.2. Taraq Tamğa’nın Qırım Hanlığı’ndaki Yeri

Taraq Tamğa:

• Giray Hanedanı’nıñ alameti,
• Hanlıq otoritesiniñ resmî remzi,
• Devletniñ sürekliliginiñ işaretidir.

Bu tamğa:

• yarlıq ve fermanlarda,
• sikkelerde,
• mühürlerde,
• sancaq ve askerî alametlerde
  qullanılğan⁴.

Bu yönüyle Taraq Tamğa, Qırım Tatar kimliginiñ en somut ve tarihî sembolüdür.

---

2. Hanlıq Sancağı ve Askerî Sembolizm

Sancaq, bozkır devletlerinde olduğu kibi Qırım Hanlığı’nda da hâkimiyetniñ görünür nişanesidir. Kaynaqlarda, Qırım Hanlığı sancaq zeminleriniñ çoğu kez:

• kök (gök) renk,
• yahut yeşil
  olğanı zikr edilir⁵.

Sancaq üzerinde:

• Taraq Tamğa,
• bazen hilâl
  yer alğan.

Sancaq:

• Han’nıñ ordu başında bulundığını,
• Devletniñ resmen mevcut olduğunu,
• Savaş ve barış hâlini
  ilan etken siyasî bir alamettir⁶.

---

3. İslâmî Alametler ve Meşruiyet Telâqqisi

3.1. İslâm Hukuku ve Hanlık

Qırım Hanlığı, Altın Orda mirasını devralaraq İslâm hukukunu devlet idaresiniñ temeline qoyğan. Bu durum, sembolik dilde de açıkça görülür⁷.

3.2. Hilâl

Hilâl:

• İslâm hâkimiyetini,
• Müslüman devlet aidiyetini
  ifade etken bir remizdir.

Lâkin Qırım Hanlığı’nda hilâl:

• millî kimlikten ziyade,
• dinî–siyasî kimlik alameti olaraq qullanılğan⁸.

3.3. Ayetler ve Dinî Metinler

Hanlıq fermanlarında ve vakfiyelerde sıkça:

• Bismillâhirrahmânirrahîm,
• El-mülkü lillâh,
• Nasrun minallâhi ve fethun qarîb
  kibi ifadeler yer alğan⁹.

Bu metinler:

• Han’nıñ hâkimiyetini ilahî iradeye bağlağanını,
• Devletniñ İslâm hukukuna dayandığını
  gösterir.

---

4. Bozqurt Remzi ve Qırım Hanlığı

Bozqurt, Türk mitologiyasınıñ en mühim figürlerinden biridir. Türeyiş ve Ergenekon destanlarında Bozqurt:

• yol gösterici,
• soy kurtarıcısı,
• ata-ruh
  olarak tasvir olunur¹⁰.

Lâkin Qırım Hanlığı devrinde:

• Bozqurt resmî devlet alameti hâline kelmegen,
• Hanlıq sembolizmi içinde yer almamıştır.

Bunun sebebi:

• Qırım Hanlığı’nıñ yerleşken devlet yapısı,
• Hanedan merkezli hâkimiyet anlayışı,
• İslâm hukukuna dayalı meşruiyet sistemidir¹¹.

Bozqurt, halk hafızasında yaşasa da, devlet sembolizmi sahasından çekilmiştir.

---

Sonuç

Qırım Hanlığı devrinde kimlik ve hâkimiyet remizleri şunlardır:

1. Taraq Tamğa – Hanedanlıq ve devlet otoritesi
2. Hanlıq sancağı – Siyasî ve askerî temsil
3. İslâmî alametler – Meşruiyet ve hukuk
4. Cengizî miras – Devlet telâqqisiniñ temeli

Bozqurt ise, Qırım Tatarları için:

Ortak Türk mitologiyasınıñ bir parçası, lâkin Qırım Hanlığı devrinde resmî ve merkezî sembol olmayan bir remiz olarak qalğan.

Dipnotlar

1. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, C. I, Ankara: TTK, 2010, s. 15–22.
2. Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Wiesbaden, 1992, s. 143–150.
3. Halil İnalcık, Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar, İstanbul, 2017, s. 41–45.
4. Aynı eser, s. 112–119.
5. Alan Fisher, The Crimean Tatars, Stanford, 1978, s. 23.
6. Hakan Kırımlı, Kırım Tatarlarında Millî Kimlik, Ankara: TTK, 2010, s. 34.
7. İnalcık, age., s. 88–94.
8. Fisher, age., s. 31.
9. İnalcık, age., s. 101–105.
10. Ögel, age., s. 91–98.
11. Umut Özkırımlı, Milliyetçilik Kuramları, İstanbul, 2016, s. 139–145.

Kaynakça

• Fisher, Alan. The Crimean Tatars. Stanford: Hoover Institution Press, 1978.
• Golden, Peter B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Wiesbaden: Harrassowitz, 1992.
• İnalcık, Halil. Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
• Kırımlı, Hakan. Kırım Tatarlarında Millî Kimlik. Ankara: TTK, 2010.
• Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. Cilt I–II. Ankara: TTK, 2010.
• Özkırımlı, Umut. Milliyetçilik Kuramları. İstanbul: Doğan Kitap, 2016.