Qırım Hanlarınıñ Moskova Üzerindeki Üstünligi
Qırım Hanlarınıñ Moskova Üzerindeki Üstünligi
Qırım hanları asırlar boyunca Moskova knezlerini ve Litva krallarını özlerine bağlı vassallar olaraq körgenler. “Hatırlama” adı altında yollanğan ödemeler ise Bağçasaray’da sıradan diplomatik hediye degil, Cengiz nesliniñ siyasiy üstünligini tasdiq etken bir haraç şeklinde qabul etilgen.
Qırım Hanlığı ile Moskova knezligi arasında qurulğan münasibetler yalnız askeriy ya da ticari alâqalar ile sınırlı degildi. Bu münasebetlerniñ temelinde, Altın Orda mirasını devam ettirgen Cengizli hanedanınıñ siyasiy üstünligi yatmaqta edi. Qırım hanları, Moskova prenslerini uzun müddet özlerine tabi hökümdarlar olaraq qabul etkenler.
Bu münasibetler “yarlıq” ve “sertifikat” mahiyetindeki muahedeler vastasıyla şekillengen edi. Moskova tarafınıñ Bağçasaray’a muntazam şekilde gönderdiği maddiy ödemeler ise rus kaynaklarında “pominki”, yani “hatırlama” olaraq adlandırılğan. Lâkin Qırım sarayında bu ödemeler diplomatik nezaket degil, doğrudan-doğruya haraç ve tabiiyet nişanı olaraq anlaşılğan.
Qırım Hanlığı özüni Cengiz Han imperiyasınıñ qanuniy mirasçısı sayğanı içün, Moskova knezleriniñ bu ödemeleri hanlıq üstünligini tasdiqlayğan siyasiy işaret edi. Moskova devleti güçlenip bağımsız siyasetine doğru ilerlese de, uzun zaman boyunca Bağçasaray ile olan bu münasebetlerde eski Altın Orda diplomatik ananelerini devam ettirmege mecbur qaldı.
Tarihçilerge köre, bu sistem yalnız iqtisadî menfaat meselesi degil edi. Bu, Şark Avrupa’daki hökümdarlıq meşruiyetini belirlegen büyük siyasiy ve medeniy nizamınıñ bir parçası edi. Qırım Hanlığı böylelikle yalnız askeriy kuvvet olaraq degil, aynı zamanda bölgede hökümdarlıq meşruiyetini tayin etken diplomatik merkezlerden biri sıfatında öne çıqqan.
Bağçasaray’dan Moskova’ya uzanğan diplomatik nizam Cengizli mirasınıñ siyasiy kudreti.
Qırım hanları uzun vaqıt devamında Moskva knyazlarını ve Litvaniya qırallarını öz vassalları (bağımlıları) olaraq körgenler. Bu eki devletnen munasebetler mahsus “şertnameler” vastasınen qurula edi.
Moskva ve Vilno paytahtlarından Qırımğa kelgen aqça ve qıymetli hediyelerge “hatırlatuv” (pamyatnoye) deytiler. Lâkin Bağçasarayda bu ödemelerge sadece bir hediye degil, Çiñgiz Han varisleriniñ üstünligini tasdıqlağan ve tınçlıqnı saqlağan bir hıraç (salğı) köziyle baqıla edi. Bu diplomatiya usulı, Qırım Hanlığınıñ o devirde Şarqiy Avropadaki mutlaq nüfuzınıñ eñ bariz göstergesi edi.
“Hatırlatuv” (yaki tiyiş) tölemeleriniñ toqtatılması, Rusiye ve Qırım munasebetlerinde keri dønülmez bir deñişimniñ ve Rusiye Çarlığınıñ küçlengeniniñ işareti edi.
Bu deñişimniñ esas neticeleri şulardır:
Siyasiy Üstünlikniñ Yoq Olunuvı: Qırım hanları, Altın Ordanıñ varisleri olaraq Rusiyeni uzun vaqıt hıraç tölegen bir vasal devleti kibi körgen edi. 1700 senesinde imzalanğan İstanbul antlaşmasınen (Karlofça devrine yaqın) bu ödemeler resmen toqtatıldı. Bu ise Hanlıqnıñ Moskva üzerindeki asırlıq diplomatik baskısınıñ bitüvi demek edi.
Rusiye-Osmanlı Rekabetiniñ Artuvı: Rusiye çarları ödemelerni toqtatqan soñ, artıq Hanlıqnı teñ bir taraf olaraq deñil, yoq etilmesi kerek bir “engel” olaraq baalıp başladılar. Bu devirden soñ Rusiye, Qırım üzerinden Qara deñizge inüv siyasetine hız berdi.
Hanlıqnıñ Zayıflaşuvı: “Hatırlatuv” ödemeleri sadece bir itibar meselesi degil, aynı zamanda Kırım hanları ve mirzaları içün emiyetli bir gelir menbaı edi. Bu gelirniñ kesilmesi, Hanlıqnıñ içki iqtisadiyatını ve mirzalar arasındaki muvazeneni sarsıttı.
İşgal Yolunıñ Açıluvı: Diplomatik ve maliy bağlarnıñ qopması, arbiy çatışmalarnıñ şiddetlenmesine sebep oldı. Neticede 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ve 1783 senesinde Qırımnıñ ilk kere Rusiye tarafından ilhaqı ile Hanlıq tamamen tatarıh saanesinden silindi.
Bu tarihiy deñişim, Qırımnıñ Şarqiy Avropadaki “tayinleyici küç” rolini yoq etip, onı Rusiye ve Osmanlı arasındaki büyük cenklerniñ merkezine çevirdi.
