KIRIM -TATAR TÜRKLERİNDE KİŞİ ADLARI

Türkbilig 2001/2: 55-60.
KIRIM -TATAR TÜRKLERİNDE KİŞİ ADLARI
Bülent GÜL
Özet: Bu çalışmada Kırım Tatar Türkleri sosyo-kültürel bağlamında kişi adları ve soyadları üzerine yapısal ve semantik bir değerlendirme yapılmaktadır.
Anahtar sözcükler: Kırım Tatar Türkleri, kişi adları, isimbilinı.
Abstract This essay deals with personal names and surnames in the socio-cultural
context o f Crimean Tatar, an evalmation is made accordig to structural and
semantical aspects o f the materials.
Key words: Crimean Tatars, personel names, onomastic.

  1. G iriş:
    Her milletin kültüründe adların önemli bir yeri vardır. Adlar, o milletin kültüründen, örf ve âdetlerinden izler taşır. Özellikle Türk milleti gibi, büyük bir coğrafyaya yayılmış ve çeşitli kültür daireleri içine girmiş bir milletin farklı kültürlerden nasıl etkilendiğini ve bu çevreleri nasıl etkilediğini göstermesi bakımından adlar
    büyük önem taşımaktadır. Türk kişi adlarına bakıldığında; Türklerin Şamanizme, Budizme, Maniheizme ve özellikle de İslâmiyete girdikleri ve bu dinî-sosyal çevrelerin etkisiyle birbirinden oldukça farklı adları kullandıkları görülür.
    Bu çalışmada, çeşitli kültür çevrelerine girmiş olan Kırım-Tatar Türklerinin kişi adları üzerinde durulacaktır. Kırım yarımadası, yüzyıllar boyunca çeşitli milletlerin ve toplulukların yerleştikleri, hâkimiyet kurdukları, coğrafî yönden de çok büyük önem taşıyan bir yer olmuştur. M.S. 370’lerde Kırım nüfusunu Kimmerler,
    Tavrlar, İskitler, Yunanlılar, Sarmat Alanları ve Gotlar oluşturmaktaydı (Zvvager 1996: I). Daha sonra Hunlar yarımadayı ele geçirdiler ve Hunların VI. yüzyılda çöküşlerinden sonra Macarlar, Peçenekler ve Kıpçaklar yerleşmeye başladı. Kırım,
    Türkler için de önemli ve uzun yıllar boyunca hâkimiyet kurdukları bir yerdir.
    “Kırımın Türk tarihi M.Ö. VIII. yüzyılda Orta Asya’da, Tanrı dağlarının orta yöresinde doğan ilk büyük Türk imparatorluğuna, Şu-Saka devletine bağlanır. Bu görüşe
    göre Kırım ’ın ilk halkı olarak bilinmesi gereken, bu Saka Türkleridir” (Türk Ansiklopedisi 1975: 52). Hazar Devleti, Altınordu Devleti ve Osmanlı Devleti de Kırım ’da hakim iyet kuran devletlerdendir. Daha sonraları Kırım ’da 1 Rus hâkimiyetini görüyoruz. Bugünse 26.000 km2 yüzölçümüne sahip bu yarımada üzerinde kurulan, Kırım-Tatar Türklerinin ve çeşitli etnik grupların oluşturduğu
    Kırım Muhtar Cumhuriyeti’nde 1995 itibarıyla 2.627.171 kişi yaşamaktadır
    Araş. Gör., Hacettepe Üniversitesi.
    Kırım Tatar Türklerinin tarihi, dili ve edebiyatı konusunda geniş bilgi için bkz. Özkan 1997.
    BÜLENT GÜL
    (Zvvager 1996: 10). Bu kadar değişik toplulukların hüküm sürdüğü bir yerde adların da değişiklik arz etmesi çok doğaldır.
  2. Konu İle İlgili Kimi Çalışmalar:
    Kırım-Tatar adları ile ilgili olarak, küçük bir sözlük çalışması hazırlanmıştır
    (Özenbaşlı 1992). Bu çalışmada, Kırım-Tatar adlarının kısa bir incelemesi yapılmış ve daha sonra da adlar anlamlarıyla birlikte verilmiştir2. Kırım-Tatar Türkçesiyle yazılan bu eserde, isminden de anlaşılacağı üzere eserin Rusça tercümesi de yer almaktadır. Rusça yazılmış bir diğer eser de Krım skotatarskiye İm en a ‘dır (1992). Bu
    eserde adlar sadece liste halinde verilmiştir. Bu çalışmalardan başka konu ile ilgili bir de makale yayımlanmıştır (Karaörs 1995). Bu makalede, “Kının” ve “Geray” adları hakkında açıklamalar yapılmış ve Kırım-Tatar adlarının bir listesi verilmiştir.
    Çalışmamızda adların listesi verilmeyecek; Özenbaşlı’nın sözlüğünden seçilen örneklerle Kırım-Tatar kişi adları anlam ve yapı bakımından incelenmeye çalışılacak ve
    Kırım-Tatar soyadları hakkında da bilgi verilecektir.
    Yukarıda anılan çalışmada (Özenbaşlı 1992: 3) Kırım-Tatar kişi adları şu şekilde sınıflandırılmıştır:
  3. Eski zamanlardan kalan adlar.
  4. Fars dillerinden giren adlar.
  5. İslâm dini vasıtasıyla giren adlar.
  6. 1917 devriminden sonra giren adlar.
    Görüldüğü üzere Kırım-Tatar kişi adlarında eski Türk hayatı, Arap, Fars ve Batı dillerinin etkileri, İslâm dininin etkisi ve 1917 Bolşevik devriminden sonra kurulan Rus hâkimiyetinin izleri görülmektedir. Bu bakımdan Kazan Tatarlarında da aynı durumun geçerli olduğunu söylemek yanlış olmaz. Kazan Tatarları ile Kırım
    Tatarlarının kullandıkları kişi adları ve bu adların kullanılışındaki sebepler birbirine çok benzemektedir (Gül 2000: 219-228).
  7. Köken İtibarıyla K ırım -Tatar Kişi Adları:
    Kırım-Tatar kişi adlarında eski Türklerden beri kullanılagelen ve bugün diğer Türk topluluklarında da kullanılan adlar görülmektedir: Arslan, Atay, Atilye, Aydın, Batır, Bektemir, Beybars, Beyeder (Bahadır), Bolat, Bayram, Dursun, Geray, İnci,
    K aplan, K urt, S evg i, Sevil, Tim ur, Togan, Toğrul, Tohtam ış, T oktar/T ohtar, Tuncer, Yaşar \ b.
    Kırım-Tatar halkı, İslâmiyeti kabul ettikten sonra önce dine ait adları ve daha sonra da bu dinle ilgili kişi adlarını çocuklarına ad olarak koymaya başlamışlardır.
    Bu cümleden olarak Allahın çeşitli sıfatları, Hz. Muhammed ve imamlara ait adlar sıkça ad olarak verilmeye başlanmıştır. Bunun yanısıra çocuklara Arapça ve Farsça adlar da -Türkiye Türklerinde de olduğu gibi- verilmeye başlandı. Tabiî bu arada çocukların doğdukları ayları belirten Arap takvimi ay isimleri de çocuklara ad olarak
    verilmiştir: Erecep, Ramazan, Muarem, Şaban vb. Ayrıca Kırım-Tatar kişi adları İncelem em izde ele aldığım ız adlar bu eserden seçilmiş, soyadları ise tarafım ızdan derlenerek incelenmiştir.
    56
    KIRIM-TATAR TÜRKLERİNDE KİŞİ ADLARI
    arasında Kur’an’da da geçen ve kutsal sayılan Yahudiliğe ve Hristiyanlığa ait Isa, ilyas, İbram, Musa, Süleyman, Meryem, Yakup, Yahya, Yusuf vb. kişi adları da bulunmaktadır.
    Bazı Arapça kişi adlan, Kınm-Tatar Türkçesinin özelliklerinden dolayı Arapça aslından farklılık arz etmektedir. Kınm-Tatar Türkçesinde alınma Arapça kelimelerde görülen h düşmesi dolayısıyla Ahmet yerine Amet; Abdurahman yerine Abduraman şeklinde yazılır ve söylenir. Ayrıca bazı kişi adları da kısalmıştır: Abdulla yerine
    Abla\ Abdulveli yerine Abduvelv, Abdulkadir yerine Abdukadır (Abkadır); Abdulaziz yerine Ablyaziz’, Kutbeddin yerine Kubedin (Kutbedin) vb.
    Kırım ve çevresinde yaşayan Fars dilli kavimlerin etkisiyle Farsça asıllı kişi adları da kullanılır olmuştur: Azat, Azade, Dilara, Dilyever, Faruze, Ferişte, Gülcan, Gülzar, Giilzade, Nevruz, Nilüfer, Perver, Pakize, Server, Serdar, Şadiye, Şahbaz,
    Şahzade, Zülal vb. Kırım’da yaşayan öreklerin adlarının da Kırım-Tatarlarınca kullanıldığını görmekteyiz: Aris (eski yunan savaş tanrısı), Diana (avcılık tanrıçasının adı), Kayser (hükümdar, kral), Renat (yeniden doğan), Venera (sevgi tanrıçasının adı), Zemfira
    (kıymetli bir taş), Roza (gül), Eskender (İskender) vb. 1917 devriminden sonra Kırım-Tatar kişi adlan içine Avrupa ve Slav halklarına ait kişi adları da girmiştir:
    Artur, Darvin, Eleonara, Eliza, Elmir-Elmira, Elzara, Emil, Klara, Rollan, Suzanna, Venera, Elmar-Elmara (Engels, Lenin ve M arks’m kısaltması), Leonid, Svetlana,
    Tanıilla, Vlademir, Yuriy; Lemar-Lemara, Lenmar, (Lenin ve M arks’m kısaltması),
    Lenar-Lenara (Leninskaya Armiya’nın kısaltması), Leninyar, Lenur-Lenure (Lenin uçredil revolyutsiyu’nun kısaltması), Marklen, Marlen-Marlena (Marks ve Lenin’in kısaltması) vb.
  8. Yapı ve Anlam Bakım ından Kırım -Tatar Kişi Adları:
    Kırım-Tatar kişi adlarım yapı ve anlam açısından aşağıdaki biçimde incelemek mümkündür:
    4 .1 . Y a p ı B a k ım ın d a n K ır ım – T a ta r K iş i A d la r ı:
    4.1.1. Tek sözcükten oluşan kişi adlan:
    Türkçe ve çeşitli dillerden girmiş olan, tek sözcükten oluşan kişi adlarıdır:
    Acı (hacı), Adil, Adnan, Ali, Amet, Amza, Arslan, Asan, Atilla, Aydın, Aziz, Baki, Batır, B attal, B ayram , B eyeder, B o la t, C em al, C em il, Cevat, C ingiz, D evlet,
    Dursun, Emel, Emin, Emir, Enver, Esat, Fatma, Fazıl, Hakan, Halid, Halil, Halis, Han, Hatice, Hayri, İnci, İsa, İsmet, İzzet, Kaplan, Kemal, Kerim, Mambet, Mecit,
    M e le k , M e m e t, M etin , M u h sin , M u ra t, M u sa , N a im , N eb i, N u ri, O sm an, Ramazan, Rasim, Renat, Resul, Reşat, Reşid, Rıza, Ruslan (aslan), Selim, Server,
    Sultan, Şaban, Şain, Timur, Togan, Tuğrul, Umer, Veli, Yaşar, Zeki, Ziya vb.
    4.1.2. Birleşik Sözcükten Oluşan Kişi Adları:
    îki sözcükten oluşan kişi adlandır. Bunlar:
    a) İki Türkçe sözcükten oluşan birleşik kişi adları: A ktotay (ak+totay),
    5 7
    BÜLENT GÜL
    Bektemir (bek+temir), Bektaş (bek+taş), Beybars (bey+bars), Kurttotay (kurt+totay),
    Kutluhan (kutlu+han), Tunçer (tunç+er) vb.
    b) Türkçe ve Arapça iki sözcükten oluşan birleşik kişi adları: A m ethan
    (ahm et+han), A km olla (ak+molla), A kseyit (ak+seyit), A kşerfe (ak+şerife),
    Bayramali (bayram+ali), Bayramgazı (bayram+gazi), Bekmambet (bek+muhammed),
    Cennethan (cennet+han), Emirhan (emir+han), Kurtamet (kurt+ahmet), Kurtcelil
    (kurt+celil), Tohtaramet (tohtar+ahmet) vb.
    c) Türkçe ve Farsça iki sözcükten oluşan birleşik kişi adları: B atırşa
    (batır+şah), Hanzade (han+zade), tenıirşa (demir+şah), Kurtzade (kurt+zade) vb.
    ç) îki Arapça sözcükten oluşan birleşik kişi adları: Seitabla (seyit+abdullah),
    Şeyhali (şeyh+ali), Ebubekir (ebu+bekir), Emirosman (emir+osman) vb. Arapça
    sözcüklerden oluşan birleşik adlarda, yukarıda bahsettiğimiz gibi bazı kısaltmalar
    olmuştur: Abkadır (Abdülkadir); Abdulla/Abla (Abdullah); Abselam (Abdüsselâm);
    Apkerim (Abdülkerim) vb.
    d) İki Farsça sözcükten oluşan birleşik kişi adları: Giilzade (gül+zade), gülcan
    (gül+can), şahzade (şah+zade) vb.
    e) Arapça ve Farsça iki sözcükten oluşan birleşik kişi adları: A d ilşa
    (A dil+şah), D ostm am bet (dost+m uham m ed), N urzade (nur+zade), Selim şa
    (selim+şah), Seferşa (sefer+şah), Seyitşa (seyit+şah), Şampat/Şamurat (şah+murat)
    vb.
    4 .2 . A n la m A la n la r ı B a k ım ın d a n :
    Kişi adlarının anlam alanları da genel olarak şu şekilde gruplandırılır:
    4.2.1. Dinî adlar; peygamber adları ile kutsal kişilerin adları olup, kişilerin
    inandıkları dini ve din ulularının adlarını yaşatmak arzusuyla verilen adlardır:
    Abducemil, Abdulvaap, Abduraman, Abdureşid, Abduveli, Adem, Amet, Beytulla,
    E b u b e k ir , H atice , tlyas, İsa, İslam , İ s la m iy e , İz z e t, K erim -K erim e,
    Kubedin/Kutbedin, Kuddüs, Latif Latife, Mambet (M uhammed), Mecit, Medine,
    M em et, M eryem, M uhammed, Musa, Mustafa, M übarek, M ümine, Mürşid,
    M ürşide, Müslim, Müslime, Nasibulla, Nebi, Nim etulla, Osman, Resul, Rıdvan,
    Süleyman, Ubadulla, Umer, Vacip, Veliulla, Yakub vb.
    4.2.2. Çocukların iyi huylu, güzel karakterli, çalışkan, başarılı olmalarını ve
    mutlu bir ömür sürm elerini dilemek am acıyla verilen adlar: A lim /A lim e ,
    Am it/Am ide (şerefli), Arzı, Asan (haşan), Aydın, Bahti, Bahtişa (baht + şah),
    Bahtiyar, Baki, Bedi, Bediye, Derman, Devlet, Dilşad, Gül, Gülizar, Gülrıaz, Hayri,
    İnci, İrfan, Kadri/Kadriye, Kemal, Kerim/Kerime, Kutluhan, Lebibe (akıllı), Mamut,
    M elek, Menli, Mesude, Mesut, Muhterem, M urat, Murtaza, Münever, MürşidMürşide, Mürüvet, Nail, Nazlı, Nemdar (namlı), Nizami, Nureddin, Reşat, ReşidReşide, Sadık, Servet, Sevgi, Sevinç, Sıdıka, Sultan, Zarife, Zeki-Zekiye vb.
    4.2.3. Kahramanlık, kuvvet ve cesaretin sembolü olan hayvanların adlarını
    insanlara tatbik etmek suretiyle verilen adlar: Arslan, Ayder (arslan), Beybars,
    5 8
    KIRIM-TATAR TÜRKLERİNDE KİŞİ ADLARI
    Kaplan, Kurt, Kurtali, Kurtmemet, Kurtosmarı, Kurtseyit, Kurttotay, Şahbaz (şahindoğan kuşları), Şayin, Togan, Toğrul vb.
    4.2.4. Çocukların kahraman, cesur, sağlam yapılı, bilgili ve saygın olması
    dileğiyle; hem tarihî kişiliklerin adları hem de mana itibarıyla bu dilekleri karşılayan
    adlar kullanılmaktadır: Adil/Adile, Alim/Alime, Amit/Amide (şerefli), Asib/Asibe
    (itibarlı), Atilla, Azat/Azade, Aziz/Azize, Batır (kahram an), Batırşa (batır+şah),
    B a tta l, Bektaş (taş gibi sağlam), Bektem ir (dem ir gibi sağlam ), Beybars,
    Beyeder/Behadır, Bolat (çeliğin bir çeşidi), Bora, Cebbar/Ceppar, Cingiz, Eskender,
    Geray/Girey (kudretli, şerefli), Hakan, Mansur, Rüstem, Selim /Selim e, Serdar,
    Server, Şamil, Temirşa (demir+şah), Tunçer (tunç+er) vb.
    4.2.5. Renk adlarından alınarak verilen adlar: Akm olla, Akseyit, Aktotay,
    Karabatır, Karabars, Karamolla, Karahalil vb.
    4.2.6. Çocukların doğdukları yılın, ayın veya günün öneminden ve doğum
    vaktinin hatırlanmak istenmesinden dolayı verilen adlar: Azat-Azade, Aşir-Aşire
    (Muharrem ayının 10. günü doğan çocuk için veya ailenin 10. çocuğu için verilen
    ad), B ayram , B ayram ali, Erecep, Muarem, Nevruz, Ramazan, Sefer, Seferşa
    (sefer+şah), Şaban vb.
    4.2.7. Çocukların yaşaması, sağlıklı olması ve uzun ömür sürmesini dileyerek verilen adlar: Dursun, Toktar/Tohtar (yaşayacak manasında), Tohtamış (sağ kalan, yaşayan), Yaşar vb.
    5 . K ırım -Tatarlarında Soyadı:
    Kırım-Tatarlarında soyadı alma, diğer Türk halklarında da görülen özellikleri
    taşımaktadır. Kırım-Tatar soyadlarını; doğum yerine bağlı olarak alman soyadlar; dahil oldukları milleti belirtmek üzere alınan soyadlar; bağlı oldukları meslek gruplarıyla ilgili alman soyadlar ve lâkaplar yoluyla alman soyadlar şeklinde sınıflandırmak mümkündür. Kazan Tatarlarında da aynı özellikler görülür (Sattarov 1981).
    Adların soyadı olarak kullanılması için bazı ekler eklenmektedir. Doğum yerini belirten isimlerin sonuna Türkçe -lı/-li, Rusça -skiy, -skaya ekleri; özel adlara ise Rusça -ov, -ova, -ev, -eva ekleri; meslek gruplarını belirten adlara da
    Türkçe -çı/-çi ekleri eklenmektedir. Ayrıca -iç ekinin eklenmesiyle oluşturulan
    soyadları da vardır. Ada “oğlu”, “kızı” ve “zade” sözcüklerinin eklenmesiyle oluşturulan soyadları da görülmektedir: Abdullayev, Ablayev, Akbarsov, Akm uratov,
    A k sa k o v , A liy e v , A ly a d in o v , A rifo v , A rsla n o v , A sa n o v , A zizo v , A zizo v a ,
    Bayramov, Bekirov, Berberov, Cemilev, Çergeyev, Hayredinov, Karayev, Kerimov,
    Kırımov, Kurtosmanov, Kurtseyitov, Lemontov, M ambetov, M amutov, Mecitov,
    Muradov, Mustafayev, Osmanov, Ramazanov, Ramazanova, Sadıkov, Seitablayev,
    Selim ov, S eyd a m eto v, Seytvaapov, Şevkiyev, Veliyev, Ç obanzade, Şeyhzade,
    L at’ıfzade, Ş em iza d e; K ırım o ğ lu , C em ilo ğ lu , A b d u ra m a n o ğ lu , K u rto ğ lu ,
    A kçokraklı, Bulganaklı, Arabacı, îpçi, D erm enci, G asprinskiy, Çerkez, Dağcı,
    Demirci, Egerci, Kazak, Kerimoviç, Murtazayeviç, Seyitoviç, Veliç, Yazıcı vb.
    Sonuç olarak, yukarıda incelemeye çalışılan Kırım Tatar Türklerinin kullandıkları kişi adlarına bakıldığında, Türklerdeki ad verme geleneğinin Kırımda da de5 9
    BÜLENT GÜL
    vam ettiğini ve kullanılan adların tarihî süreç içinde görülen kültürel etkileşim sonucunda çeşitli kültürlerden ve dillerden etkilendiğini söylemek mümkündür.
    K ayn aklar
    G ÖZAY DIN, Ethem F. (1948) Kırım, Kırım Türklerinin Yerleşme ve
    G ö çm eleri, İstanbul: Vakit M atbaası.
    GÜL, Bülent (2000) “Kazan Tatarlarında Kişi Adları”, Türkbilig/Türkoloji
    A raştırm aları, 2000/1: 219-228.
    KARAÖRS, Metin (1995) “ Kırım Tatar Türklerinde Kişi A dlan”, Tuncer Gülensoy
    A rm a ğ a n ı, Kayseri.
    K R IM SK O T A TA R SK İY E İM ENA (1992) Sim feropol: Anayurt.
    ÖZENBAŞL1, E. (1992) K ’ırım ta ta r A d la rı-K rım sk o ta ta rsk iye tm en a ,
    A k’mescit: 48.
    ÖZK AN , N evzat (1997) Türk D ünyası N ü fu s-S osyal Y apı-D il-E debiyat,
    Kayseri: Geçit Yayınları.
    SATTAROV, G. F. (1981) Tatar İsimnari Süzligi, Tatarstan Kitap Nâşriyatı, Kazan:
    256.
  9. Kaynak : Bülent Gül

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Pin It on Pinterest