Evliya Çelebi (1666–1667) Yazmalarına Köre Balıqlava Qalesi ve Camii
Evliya Çelebi (1666–1667) Yazmalarına Köre Balıqlava Qalesi ve Camii
Evliya Çelebi 1666–1667 yıllarında Qırım Hanlığı topraklarını gezgende Balıqlava qalasını da ziyaret etken. Balıqlava, Qırımnıñ cənub sahilinde, deniz boyunda yerləşken bir qaleli kasabadır.
Evliya Çelebi’niñ yazuvına köre Balıqlava’da ikki yüz ev bar. Evlerniñ çoqusı ağaçtan, damları çerepidendir. Yerleşim küçük olsa da tertipli ve yaşanabilir bir haldedir.
Balıqlava’da bir cami bar ve bu cami iki mihrabludır. Bu hâl Qırım’da pek nadir körülgen bir mimarî hususiyettir. İki mihrabnıñ biri eski devirden qalğan ola, digeri ise İslâm qıblesine köre soñradan yapılğan ola.
Kasabada küçük bir han ve seksenden artıq dükkân bar. Bu, Balıqlava’nıñ ticaret ve liman kasabası olğanını körsetir.
Evliya Çelebi Balıqlava’nı balıq bolluğı ile meşhur dep yazar. Bu da Qırım Tatar halqınıñ balıqçılıqnen geçingenini ve deniznen bağlı yaşayış tarzını açıq körsetir.
Balaklava kalede Camii. 1666-1667 Balık bolluğundan “Tatar halkının Balıklavadaki Caminin iki mihrap vardır, Bir cami ve iki yüz ev vardır, kiremitli ve çoğu ahşaptan inşa edilmiştir küçük bir oda, küçük Han ve seksen dükkan var.. – Seyahatname, Kırım Kitabı ve komşu alanda “dan alıntı” “1666-1667 Evliya Çelebi.
1. Kaynağın Bağlamı: Evliya Çelebi ve Kırım Seyahati
Evliya Çelebi, Seyahatnâme’sinin Kırım bölümünde (yaklaşık VII. Cilt) 1666–1667 yıllarında Kırım Hanlığı topraklarını dolaşırken Balıklava Kalesi’ni de ziyaret etmiştir. Bu dönem:
- Kırım Hanlığı’nın Osmanlı Devleti’ne tâbi olduğu,
- Güney Kırım kıyılarında ticaret, balıkçılık ve askerî limanların yoğunlaştığı,
- Ceneviz mirası kalelerin Osmanlı-Tatar idaresi altında kullanıldığı bir dönemdir.
Balıklava, Osmanlı kaynaklarında çoğu zaman “Balıklava” veya “Balıklova” şeklinde geçer.
2. Balıklava Kalesi ve Yerleşimin Genel Yapısı
Evliya Çelebi’ye göre Balıklava:
- Deniz kıyısında, doğal bir limana sahip,
- Surlarla çevrili, stratejik bir kale-şehir niteliğindedir.
- Kalenin içinde ve çevresinde Tatar nüfusun ağırlıkta olduğu bir yerleşim vardır.
Ev Sayısı ve Yapı Malzemesi
Evliya’nın verdiği bilgiler:
- Yaklaşık iki yüz (200) hâne
- Evlerin:
- Çoğu ahşap,
- Çatıları kiremitli,
- Küçük ve mütevazı yapılar
Bu, Balıklava’nın:
- Bir büyük şehir değil,
- Ancak canlı bir kasaba-liman olduğunu gösterir.
3. Balıklava Camii ve “İki Mihrap” Meselesi
Camii
Evliya Çelebi, Balıklava’da bir cami bulunduğunu açıkça belirtir.
Bu cami:
- Kale içindedir,
- Tatar halkı tarafından kullanılmaktadır,
- Muhtemelen Ceneviz döneminden kalma bir yapının (şapel veya salon) camiye çevrilmiş hâlidir.
İki Mihrap Meselesi
Evliya’nın dikkat çekici tespiti:
“Tatar halkının Balıklava’daki camii iki mihrabludur.”
Bu durum birkaç şekilde yorumlanır:
- İki farklı kıble düzenlemesi
- Yapının ilk inşa edildiği yön ile
- İslâmî kıbleye sonradan eklenen mihrab
- Yazlık–kışlık kullanım
- Ana mekân + küçük yan ibadet alanı
- Farklı cemaatler / dönemler
- İlk mihrap erken dönem,
- İkinci mihrap Osmanlı-Tatar döneminde eklenmiş olabilir.
Osmanlı coğrafyasında iki mihraplı camiler çok nadirdir, bu da Balıklava Camii’ni mimari açıdan son derece kıymetli kılar.
4. Han, Dükkânlar ve Ticaret Hayatı
Evliya Çelebi’nin verdiği bilgiler:
- Küçük bir han
- Yaklaşık seksen (80) dükkân
Bu unsurlar şunu gösterir:
- Balıklava:
- Yalnızca askerî bir kale değil,
- Aynı zamanda ticaret ve liman kasabasıdır.
- Han:
- Deniz yoluyla gelen tüccarlar,
- Balık ve tuz ticareti yapanlar için kullanılır.
5. Balık Bolluğu ve Ekonomik Hayat
Evliya Çelebi, Balıklava’yı özellikle:
“Balık bolluğu ile meşhur”
olarak tanımlar.
Bu ifade:
- Karadeniz ve Kırım kıyılarındaki zengin balık yataklarını,
- Tatar halkının:
- Balıkçılık,
- Kurutma,
- Tuzlama (özellikle kefal, palamut, uskumru) ile geçindiğini gösterir.
Balıklava isminin halk arasında balıkla ilişkilendirilmesi de bu ekonomik gerçeklikle örtüşür.
6. Sosyo-Kültürel Yapı
Evliya’nın anlatımından çıkarılan genel tablo:
- Nüfusun önemli kısmı Kırım Tatarı Müslümanlar
- Küçük ama düzenli bir İslâmî hayat
- Camii, han ve çarşı etrafında şekillenmiş bir kasaba
- Askerî kale + sivil yerleşim birlikteliği
7. Tarihî Değeri
Bu bilgiler şunu açıkça ortaya koyar:
- Balıklava:
- 17. yüzyılda canlı bir Tatar-Osmanlı yerleşimiydi,
- Camii olan,
- Ticaret ve balıkçılıkla yaşayan,
- Küçük ama stratejik bir kale-kasabaydı.
- İki mihraplı cami kaydı:
- Kırım’daki İslâm mimarisi açısından çok nadir ve değerlidir.
İstersen devam edebilirim:
I. AKADEMİK (DİPNOTLU) METİN
Evliya Çelebi’ye Göre (1666–1667) Balıklava Kalesi ve Camii
Özet
Bu çalışma, Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde yer alan 1666–1667 tarihli Kırım seyahati çerçevesinde Balıklava (Balıqlava / Balaklava) Kalesi, yerleşimi ve camii hakkında verdiği bilgileri tarihî, mimarî ve sosyo-ekonomik açıdan incelemektedir. Özellikle Balıklava Camii’nde zikredilen iki mihrap meselesi, Kırım’daki kale camileri bağlamında ele alınmaktadır.
1. Tarihî Bağlam
- yüzyılın ikinci yarısında Balıklava, Osmanlı Devleti’ne tâbi Kırım Hanlığı sınırları içinde, güney kıyı hattında yer alan stratejik bir kale-liman yerleşimidir. Bölge, daha önce Ceneviz hâkimiyetinde bulunmuş, Osmanlı döneminde askerî ve ticari işlevini sürdürmüştür¹.
2. Yerleşim ve Nüfus
Evliya Çelebi, Balıklava’da:
- Yaklaşık iki yüz hâne bulunduğunu,
- Evlerin çoğunun ahşap, çatıların kiremitli olduğunu,
- Yerleşimin küçük ama düzenli bir kasaba niteliği taşıdığını belirtir².
Bu durum, Balıklava’nın büyük bir şehirden ziyade kale merkezli bir liman kasabası olduğunu göstermektedir.
3. Balıklava Camii ve İki Mihrap Meselesi
Evliya Çelebi’nin kaydı şöyledir: Balıklava’da bir cami vardır ve bu cami iki mihrablıdır³. Osmanlı ve Kırım mimarisinde iki mihraplı camiler son derece nadirdir.
Bu durum şu ihtimalleri gündeme getirir:
- Yapının gayrimüslim dönemine ait bir ibadet mekânından camiye çevrilmiş olması,
- İlk mihrabın yapıya sonradan uygun olmayan bir kıble yönüne sahip olması,
- Daha sonra doğru kıbleye ikinci bir mihrabın eklenmesi.
Bu mimarî özellik, Balıklava Camii’ni Kırım’daki diğer kale camilerinden ayıran önemli bir unsur hâline getirir.
4. Ticaret, Han ve Dükkânlar
Evliya Çelebi, Balıklava’da:
- Küçük bir han,
- Yaklaşık seksen dükkân bulunduğunu kaydeder⁴.
Bu veriler, Balıklava’nın yalnızca askerî değil, aynı zamanda ticaret ve liman ekonomisine dayalı bir yerleşim olduğunu ortaya koyar.
5. Balıkçılık ve Ekonomi
Evliya Çelebi’nin Balıklava için özellikle vurguladığı hususlardan biri balık bolluğudur⁵. Bu ifade, Kırım Tatar halkının geçiminde balıkçılığın merkezi rol oynadığını ve yerleşimin ekonomik kimliğini belirlediğini göstermektedir.
Sonuç
- yüzyılda Balıklava, camisi, hanı, dükkânları ve balıkçılığa dayalı ekonomisiyle canlı bir Kırım Tatar-Osmanlı yerleşimidir. İki mihraplı cami kaydı, bölgenin mimarî ve dinî tarihine dair son derece kıymetli bir veridir.
Dipnotlar
- Evliya Çelebi, Seyahatnâme, VII. Cilt, Kırım Bölümü.
