Əlişir Nəvai Türk Dünyasının Sönməz İşığı

Əlişir Nəvai türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti və müasir dövrdə aktuallığı
Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-
tənqidçi

Türk dünyasının zəngin mədəni irsində elə şəxsiyyətlər vardır ki, onların adı
yalnız bir xalqın deyil, bütün türk xalqlarının ortaq mənəvi sərvəti kimi qəbul edilir.
Bəşər sivilizasiyasının inkişaf tarixində elə görkəmli şəxsiyyətlər yetişmişdir ki,
onların yaratdığı zəngin mənəvi irs zaman və məkan sərhədlərini aşaraq müxtəlif
xalqların ortaq mədəni sərvətinə çevrilmişdir. Belə şəxsiyyətlər yalnız yaşadıqları
dövrün deyil, sonrakı əsrlərin də ictimai fikrinə, ədəbiyyatına, dilinə və
mədəniyyətinə istiqamət vermiş, mənəvi dəyərlərin formalaşmasında mühüm rol
oynamışlar. Türk dünyasının böyük mütəfəkkirləri sırasında xüsusi yer tutan Əlişir
Nəvai də məhz bu cür nadir şəxsiyyətlərdəndir. Onun zəngin ədəbi irsi, humanist
dünyagörüşü, dövlətçilik fəaliyyəti və ana dilinə sonsuz məhəbbəti əsrlər boyu öz
əhəmiyyətini itirməmiş, bu gün də türk xalqlarının ortaq mədəni yaddaşının ayrılmaz
hissəsi kimi yaşayır. XV əsr türk-islam mədəniyyətinin intibah dövrü kimi xarakterizə
olunur. Bu dövrdə elm, fəlsəfə, incəsənət və ədəbiyyat sahələrində mühüm
nailiyyətlər əldə edilmiş, bir sıra böyük sənətkarlar dünya mədəniyyətinin inkişafına
əvəzsiz töhfələr vermişlər. Həmin dövrün ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan
Əlişir Nəvai öz yaradıcılığı ilə türk dilinin bədii-estetik imkanlarını nümayiş etdirmiş,
ana dilində yüksək sənət nümunələrinin yaradılmasının mümkünlüyünü sübut
etmişdir. O, yalnız qüdrətli şair deyil, həm də filosof, dilçi, dövlət xadimi, xeyriyyəçi
və maarifçi kimi çoxşaxəli fəaliyyət göstərmişdir. Əlişir Nəvai yaradıcılığının əsas
ideya istiqamətlərini insanpərvərlik, mənəvi kamillik, elmə və biliyə hörmət, ədalət,
vətən sevgisi, dostluq, xeyirxahlıq və ana dilinə bağlılıq təşkil edir. Onun əsərlərində
insanın mənəvi yüksəlişi cəmiyyətin tərəqqisinin başlıca şərti kimi təqdim edilir.
Nəvai hesab edirdi ki, yalnız yüksək əxlaqa malik insan cəmiyyətə fayda verə bilər.
Bu baxımdan onun irsi təkcə bədii-estetik deyil, həm də mühüm fəlsəfi və tərbiyəvi
dəyərə malikdir. Türk xalqlarının ortaq tarixi və mədəni irsi haqqında danışarkən
Əlişir Nəvainin adı xüsusi ehtiramla çəkilir. Onun əsərləri müxtəlif türk xalqları
arasında mədəni yaxınlığın, ortaq dil və mənəvi dəyərlərin qorunmasına xidmət
etmişdir. Azərbaycan ədəbi mühitində də Nəvai irsi böyük maraq doğurmuş, klassik
şairlər onun sənətkarlıq məktəbindən bəhrələnmiş, humanist ideyalarını davam
etdirmişlər. Bu mənada Əlişir Nəvai yalnız özbək xalqının deyil, bütün türk
dünyasının ortaq ədəbi və mənəvi sərvəti hesab olunur. Müasir qloballaşma şəraitində
milli kimliyin, ana dilinin və mənəvi dəyərlərin qorunması hər zamankından daha
böyük əhəmiyyət kəsb edir. İnformasiya texnologiyalarının sürətlə inkişaf etdiyi,
müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirinin gücləndiyi bir dövrdə klassik irsin
öyrənilməsi gənc nəslin milli-mənəvi tərbiyəsində mühüm rol oynayır. Bu baxımdan
Əlişir Nəvainin yaradıcılığı yalnız tarixi baxımdan deyil, həm də müasir dövrün
sosial, mədəni və mənəvi problemlərinin dərk edilməsində aktual mənbə kimi çıxış
edir. Onun irəli sürdüyü humanizm, ədalət, elmə bağlılıq və mənəvi kamillik ideyaları
bu gün də öz dəyərini qoruyur və cəmiyyət üçün əhəmiyyətini itirmir. Məqalənin
məqsədi Əlişir Nəvainin türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti kimi əhəmiyyətini,

onun dil, ədəbiyyat və mədəniyyət qarşısındakı xidmətlərini, eləcə də yaradıcılığının
müasir dövrdə aktuallığını elmi-publisistik aspektdən təhlil etməkdir. Eyni zamanda,
Nəvai irsinin bugünkü türk dünyasının mənəvi birliyinin möhkəmləndirilməsində
oynadığı rol və gələcək nəsillərin milli-mənəvi tərbiyəsindəki əhəmiyyəti diqqət
mərkəzində saxlanılır. XV əsrin görkəmli şairi, mütəfəkkiri, dövlət xadimi və böyük
humanisti Əlişir Nəvai yaratdığı ölməz əsərləri, dilə və ədəbiyyata verdiyi misilsiz
töhfələr sayəsində türk-islam mədəniyyətinin ən parlaq simalarından biri kimi tarixdə
əbədi yer tutmuşdur. Nəvai öz yaradıcılığı ilə göstərdi ki, türk dili yüksək bədii-
estetik imkanlara malikdir və dünya ədəbiyyatının ən kamil nümunələrini bu dildə
yaratmaq mümkündür.
Əlişir Nəvai 1441-ci ildə Heratda anadan olmuş, zəngin təhsil almış, həm
dövlət idarəçiliyində, həm də ədəbi yaradıcılıqda böyük uğurlar qazanmışdır. O,
ömrünü xalqın rifahına, elmin, maarifin və mədəniyyətin inkişafına həsr etmiş,
mədrəsələrin, kitabxanaların və xeyriyyə müəssisələrinin yaradılmasına dəstək
vermişdir. Bu xüsusiyyətlər onu yalnız böyük şair deyil, həm də uzaqgörən dövlət
xadimi kimi tanıdır. Əlişir Nəvainin ən böyük xidmətlərindən biri türk dilinin
nüfuzunu yüksəltməsi olmuşdur. Onun “Mühakimətül-lüğəteyn” əsəri türk dilinin
zənginliyini elmi əsaslarla nümayiş etdirən qiymətli dilçilik abidəsidir. Nəvai bu
əsərində ana dilinin ifadə imkanlarını yüksək qiymətləndirərək sübut etmişdir ki, türk
dili də ən mürəkkəb bədii və fəlsəfi fikirləri ifadə etməyə qadirdir. Bu baxımdan o,
türk xalqlarında milli dil şüurunun formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. Şairin
“Xəmsə”si dünya ədəbiyyatının nadir incilərindən hesab olunur. Bu əsərlərdə sevgi,
ədalət, mərhəmət, dostluq, insan ləyaqəti və kamillik ideyaları yüksək sənətkarlıqla
tərənnüm edilir. Nəvai insanı kainatın ən qiymətli varlığı hesab edir, onun mənəvi
saflığını və vicdanını hər cür sərvətdən üstün tutur. Bu ideyalar əsrlər keçsə də, bu
gün də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Əlişir Nəvainin yaradıcılığı Azərbaycan
ədəbiyyatına da güclü təsir göstərmişdir. Xüsusilə klassik Azərbaycan poeziyasında
onun sənətkarlıq ənənələri, humanist düşüncələri və ana dilinə məhəbbəti aydın
şəkildə hiss olunur. Bu mənəvi yaxınlıq türk xalqlarının ortaq ədəbi köklərə malik
olduğunu bir daha təsdiqləyir. Müasir dövrdə qloballaşma şəraitində milli-mənəvi
dəyərlərin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənc nəslin milli kimlik, ana dili və
mənəvi irsə bağlılıq ruhunda yetişdirilməsi üçün Əlişir Nəvainin əsərləri qiymətli
mənbədir. Onun yaradıcılığında vətən sevgisi, elmə hörmət, ədalətə sədaqət və
insanpərvərlik kimi ali dəyərlər ön plana çəkilir. Bu baxımdan Nəvai irsi yalnız
keçmişin yadigarı deyil, həm də gələcəyə istiqamət verən mənəvi məktəbdir. Bu gün
türk dövlətləri arasında mədəni əməkdaşlığın genişlənməsi, ortaq tarix və ədəbiyyatın
öyrənilməsi Əlişir Nəvai irsinin daha dərindən araşdırılmasını zəruri edir. Onun
əsərlərinin yeni nəşrlərinin hazırlanması, müxtəlif dillərə tərcümə olunması,
beynəlxalq konfrans və elmi tədqiqatların təşkili türk dünyasının mədəni
inteqrasiyasına mühüm töhfə verir. Əlişir Nəvai yalnız öz dövrünün deyil, bütün
zamanların böyük mütəfəkkirlərindən biridir. Onun zəngin ədəbi irsi türk xalqlarının
ortaq mənəvi sərvəti kimi yaşayır və gələcək nəsillərə yüksək mənəvi dəyərlər
aşılayır. Nəvainin irsi göstərir ki, dilini, mədəniyyətini və mənəviyyatını qoruyan xalq
gələcəyini də inamla qurur. Bu səbəbdən Əlişir Nəvai irsinin öyrənilməsi və təbliği
bu gün də öz aktuallığını qoruyan mühüm mədəni və mənəvi vəzifələrdən biridir.

Əlişir Nəvai yalnız XV əsrin böyük şairi deyil, həm də türk dünyasının mədəni,
mənəvi və elmi inkişaf tarixində silinməz iz qoymuş görkəmli şəxsiyyətdir. Onun
zəngin ədəbi irsi, humanist dünyagörüşü, ana dilinə sonsuz məhəbbəti və dövlətçilik
fəaliyyəti əsrlər boyu öz aktuallığını qorumuş, müxtəlif türk xalqlarının ortaq mənəvi
dəyərlərinin formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir. Nəvainin yaratdığı əsərlər
zamanın sınağından uğurla çıxaraq bu gün də dünya ədəbiyyatının ən qiymətli
nümunələri sırasında yer alır. Əlişir Nəvainin zəngin ədəbi irsi türk xalqlarının ortaq
mədəni sərvətinin ən qiymətli nümunələrindəndir. O, ömrü boyu türkcənin (çağatay
türkcəsinin) bədii imkanlarını inkişaf etdirmək məqsədilə müxtəlif janrlarda onlarla
əsər qələmə almışdır. Onun əsərlərində humanizm, ədalət, elm, mənəvi kamillik,
sevgi, vətənpərvərlik və insan ləyaqəti kimi ümumbəşəri ideyalar əsas yer tutur. Əlişir
Nəvainin ən möhtəşəm yaradıcılıq nümunəsi “Xəmsə” hesab olunur. Bu əsər beş
böyük məsnəvidən ibarətdir və türk ədəbiyyatında ana dilində yazılmış ilk “Xəmsə”
kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Buraya aşağıdakı əsərlər daxildir:
“Heyrətül-əbrar” – insanın mənəvi kamilliyi, ədalət, vicdan və xeyirxahlıq ideyalarını
əks etdirən fəlsəfi-didaktik poemadır.
“Fərhad və Şirin” – saf məhəbbəti, sədaqəti, zəhmətsevərliyi və fədakarlığı tərənnüm
edən məşhur romantik poemadır.
“Leyli və Məcnun” – ilahi və ülvi sevginin, mənəvi saflığın və sədaqətin bədii
ifadəsidir.
“Səbəyi-Səyyar” (“Yeddi səyyar”) – hikmətamiz hekayələr vasitəsilə insan əxlaqını,
həyatın mənasını və cəmiyyətin mənəvi problemlərini əks etdirən əsərdir.
“Səddi-İsgəndəri” – ədalətli hökmdar ideyasını, elmə və müdrikliyə verilən yüksək
dəyəri tərənnüm edən fəlsəfi poemadır.
Əlişir Nəvainin elmi yaradıcılığında xüsusi yer tutan “Mühakimətül-lüğəteyn”
əsəri türk dilçiliyinin klassik nümunələrindən hesab olunur. Müəllif bu əsərdə türk
dili ilə fars dilini müqayisə edərək türk dilinin zəngin söz ehtiyatını, ifadə imkanlarını
və bədii gücünü əsaslandırmışdır. Bu əsər türk xalqlarında milli dil şüurunun
formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir.
Nəvainin “Məcalisün-nəfais” əsəri Şərq ədəbiyyatında yazılmış ilk
təzkirələrdən biri sayılır. Burada müəllif dövrünün şair və alimləri haqqında qiymətli
məlumatlar vermiş, ədəbi mühitin öyrənilməsi üçün mühüm tarixi mənbə yaratmışdır.
Onun “Lisanüt-teyr” (“Quş dili”) əsəri dərin fəlsəfi məzmuna malik alleqorik
poemadır. Əsərdə insanın mənəvi kamilliyə aparan yolu rəmzi obrazlar vasitəsilə
təsvir edilir.
Bundan başqa, Əlişir Nəvai “Nəsayimül-məhəbbət”, “Mizanül-övzan”,
“Münşəat”, “Vəqfiyyə”, “Tarixi-müluki-Əcəm” və “Tarixi-ənbiya və hükəma” kimi
elmi, tarixi, dilçilik və dini-fəlsəfi əsərlərin də müəllifidir. Bu əsərlər onun yalnız
qüdrətli şair deyil, həm də tarixçi, dilçi, ədəbiyyatşünas və mütəfəkkir olduğunu
göstərir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığı türk xalqlarının ortaq ədəbi irsinin
formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır. Onun əsərlərində ifadə olunan humanizm,
ədalət, elmə bağlılıq, ana dilinə məhəbbət və mənəvi kamillik ideyaları bu gün də
aktuallığını qoruyur. Məhz buna görə də Nəvai irsi yalnız klassik ədəbiyyat nümunəsi
deyil, həm də müasir dövrdə milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və türk dünyasının
mədəni birliyinin möhkəmlənməsinə xidmət edən zəngin mənəvi xəzinədir. Əlişir

Nəvai türk dilinin zəngin ifadə imkanlarını yüksək sənətkarlıqla nümayiş etdirərək
sübut etmişdir ki, ana dili hər bir xalqın milli kimliyinin, mənəvi yaddaşının və
mədəni varlığının əsas dayağıdır. Onun dil uğrunda apardığı mübarizə təkcə öz dövrü
üçün deyil, sonrakı əsrlərdə də türk xalqlarının milli özünüdərk prosesinə mühüm
təsir göstərmişdir. Bu baxımdan Nəvainin irsi bu gün də ana dilinin qorunması,
inkişaf etdirilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində dəyərli örnək kimi
qiymətləndirilməlidir. Şairin əsərlərində əksini tapan humanizm, ədalət, mərhəmət,
elmə hörmət, insan ləyaqəti, vətən sevgisi və mənəvi kamillik kimi ideyalar müasir
dünyanın da əsas mənəvi ehtiyacları sırasındadır. Texnoloji inkişafın sürətləndiyi,
qloballaşmanın müxtəlif mədəni təsirlər yaratdığı indiki dövrdə insanın mənəvi
dəyərlərə bağlı qalması daha da aktuallaşmışdır. Bu baxımdan Əlişir Nəvainin irsi
yalnız tarixi əhəmiyyət daşımır, həm də müasir cəmiyyət üçün mühüm mənəvi
istiqamətverici rol oynayır. Onun əsərlərində təbliğ edilən dəyərlər insanları qarşılıqlı
hörmətə, sülhə, tolerantlığa, elmə və yüksək əxlaqa səsləyir. Türk dünyasının mədəni
inteqrasiyası və ortaq kimlik şüurunun möhkəmləndirilməsi baxımından da Əlişir
Nəvai irsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Müxtəlif türk xalqlarının ədəbi və mədəni
əlaqələrinin inkişafında onun yaradıcılığı ortaq mənəvi körpü rolunu oynayır. Bu irsin
dərindən öyrənilməsi, elmi tədqiqi, təbliği və gənc nəslə çatdırılması türk dünyasının
ortaq tarixi və mədəni yaddaşının qorunmasına mühüm töhfə verir. Azərbaycan və
digər türk dövlətlərində Əlişir Nəvainin yaradıcılığına göstərilən maraq, onun
əsərlərinin nəşri, tədqiqi və tərcüməsi, eləcə də beynəlxalq konfrans və elmi
tədbirlərdə irsinin araşdırılması böyük mütəfəkkirin ideyalarının bu gün də yaşadığını
göstərir. Bu fakt bir daha sübut edir ki, böyük şəxsiyyətlərin yaratdığı mənəvi sərvət
heç zaman öz dəyərini itirmir, əksinə, zaman keçdikcə daha geniş məna kəsb edir və
yeni nəsillər üçün ilham mənbəyinə çevrilir. Əlişir Nəvainin irsi milli-mənəvi
dəyərlərin qorunması, ana dilinə sevginin gücləndirilməsi, gənclərin vətənpərvərlik
və humanizm ruhunda tərbiyə olunması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Onun yaradıcılığı göstərir ki, cəmiyyətin inkişafı yalnız iqtisadi və texnoloji tərəqqi
ilə deyil, eyni zamanda yüksək mənəviyyat, elm, ədalət və mədəniyyətlə mümkündür.
Bu ideyalar XXI əsrdə də öz aktuallığını saxlayır və bəşəriyyət üçün mühüm əxlaqi
dəyər olaraq qalır. Əlişir Nəvai türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti, klassik
ədəbiyyatın ölməz nümayəndəsi və ümumbəşəri humanist ideyaların daşıyıcısı kimi
daim yaşayacaqdır. Onun yaratdığı zəngin irs yalnız keçmişin qiymətli yadigarı deyil,
həm də gələcəyin mənəvi inkişafına xidmət edən tükənməz xəzinədir. Bu irsin
sistemli şəkildə öyrənilməsi, müasir elmi yanaşmalar əsasında araşdırılması, təhsil və
mədəniyyət mühitində geniş təbliği türk xalqları arasında mənəvi birliyin
möhkəmlənməsinə, ortaq mədəni irsin qorunmasına və gələcək nəsillərin milli-
mənəvi dəyərlərə bağlı yetişməsinə mühüm töhfə verəcəkdir. Məhz buna görə də
Əlişir Nəvai irsi yalnız klassik ədəbiyyatın deyil, bütövlükdə türk sivilizasiyasının ən
böyük mənəvi sərvətlərindən biri kimi daim yüksək dəyərləndirilməli, öyrənilməli və
yaşadılmalıdır.

Əlişir Nəvai – Türk Dünyasının Sönməz İşığı
Əsrləri aşaraq gələn bir nida,
Türkün qəlbindədir müqəddəs səda.
Sözün ucalığı, elmin şöhrəti,
Nəvai adında tapdı qüdrəti.
Qələmi nur saçdı könüllərə o,
Haqqın işığını gətirdi çox-çox.
Ana dilimizi ucaltdı hər an,
Əbədi zirvədə qaldı qəhrəman.
Çağatay türkcəsi səsində açdı gül,
Hikmətdən hörüldü hər misra, hər gül.
Sözlə körpü saldı eldən-elə o,
Türkün ürəyinə çevrildi nur ocağı.
“Xəmsə”si əsrlər boyu yaşayır,
Hər misra insanı kamilləşdirir.
“Leyli və Məcnun”, “Fərhad və Şirin”,
Sevginin nəğməsi, əbədi sərin.
“Heyrətül-əbrar” hikmət danışır,
Ədalət yolunda çıraq alışır.
“Səddi-İsgəndəri” müdriklik səsi,
Zamanı aşaraq gəlir nəfəsi.
Dilə ucalıq verən müdrik insan sən,
Türkün qürurusan bu gün də hər yerdən.
“Mühakimətül-lüğəteyn” söylədi açıq:
Ana dilindədir millətin varlıq.
Bu gün də çağırır bizi hər misran,
Birliyə, elmə, saf vicdana hər an.
Sənin irsin bizim mənəvi tacımız,
Əbədi yaşayır müqəddəs adımız.
Türk eli bir olsun, ürəklər birləşsin,
Qardaşlıq çırağı daim gur yansın.
Nəvai yolunda addımladıqca biz,
İşıqlı olacaq sabahımız, sözsüz.
Ey böyük mütəfəkkir, ey söz sultanı,
Əbədi yaşayır uca ünvanın.
Türk dünyasının ortaq sərvətisən sən,
Əlişir Nəvai – qəlblərdə əbədi məskən.