Canibek Giray Qırım Hanlığı tarihında mühim bir şahsiyet

Canibek Giray  haqqında tafsilâtlı malümat

Canibek Giray Qırım Hanlığı tarihında mühim şahsiyetlerden biri olup, XVII asırda bir neçə defa hanlıq tahtına çıqqan. O, Giraylar sülâlesinden olup, Qırım Hanlığı devletini idare etken hanlardan biri edi.

Canibek Giray Osmanlı Devleti tarafından han etip tayin etilgen. O devirde Qırım hanları, Osmanlı Devleti’ne tabi olup, padişah fermani ile tayin edilgen ve azat etilgen. Canibek Giray birinci defa 1610’larda, sonra ise 1620–1630 yılları arasında tekrar han olğan. Onıñ idaresi devrinde Nogaylar ile münasebetler, iç çekişmeler ve Osmanlı siyasetindeki degişiklikler büyük rol oynağan. Hanlıq içinde bazı beyler ve mirzalar onıñ siyasetine qarşı çıqqanlar.

1635 senesinde Murad IV tarafından berilgen ferman neticesinde Canibek Giray tahttan indirilgen. Bunıñ birkaç sebebi bar edi: Osmanlı merkezine qarşı yeterince itaatkâr olmaması Qırım içindeki beyler arasında nizamnı saqlayalmaması Seferlerde (hususan Lehistan ve Kazak meselelerinde) istenilgen muvaffaqiyetni elde etememesi Osmanlı siyasetinde değişkenlik (yeni hanlarnı tayin etüv siyaseti Osmanlı Devleti, Qırım hanlarını tez-tez degiştirerek hanlıq üzerinde nazaretni saqlamağa çalışqan. Tahttan indirilgenden soñ Canibek Giray sürgün etilip Rodos adasına yollanğan. Bu, Osmanlı Devleti tarafından eski hanlar içün adiy bir tatbiqat edi onları payitahttan ve Qırım’dan uzaqlaştırmaq.

Canibek Giray Rodos’ta çoqqa barmağan bir müddet yaşap, kısa zaman içinde vefat etken (1635 civarı). Onıñ naaşı Rodos’taki Murad Reis Camii yanında hususiy bir türbede defn etilgen.

Canibek Giray’nıñ tahttan indirilüvi şahsiy zayıflıqtan ziyade, Osmanlı Devleti’niñ Qırım üzerindeki siyasî kontrol siyaseti ile bağlı edi. Qırım hanları müstakil gibi körünse de, aslında padişah iradesine bağlı idiler.

Canibek Giray’nıñ hanlığı devrinde Qırım ordusu esasen çapar (atlı) kuvvetlerden ibaret edi. Bu kuvvetler tez hereket etip, şimal tarafqa Lehistan (Polşa) ve Kazak yerlerine seferler yapqanlar. Lehistan üzerine akınlar Kazaklar ile çarpışmalar Nogay ordularını idare etüv ve step bölgelerinde hâkimiyet saqlav Lâkin bu seferler her zaman muvaffaqiyetli olmamış. Hususan Kazaklar Karadeniz boyunda Osmanlı limanlarına ve Qırım sahillerine hücumlar yapqanlar. Bu ise hanlıqnıñ nüfuzını zayıflatqan. Qırım Hanlığı sadece dış düşmanlar ile degil, iç meseleler ile de uğraşqan: Mirzalar (beyler) arasında rekabet Nogay ordularınıñ bazen hanğa itaat etmemesi Taht içün Giraylar arasında daimi mücadele Canibek Giray bu dengeyi saqlamaqda zorlanğan. Bu da onıñ Osmanlı nazarında zayıf körünmesine sebep olğan.

Qırım Hanlığı, Osmanlı Devleti’niñ müttefiqi ve yarı tabi devleti edi. Hanlar resmen müstakil olsa da Hanlar Osmanlı padişahı fermani ile tayin edilgen Qırım ordusu Osmanlı seferlerine qatılmaq mecburiyetinde edi Stratejik qararlar İstanbul’da alınğan IV. Murad devrinde merkezî idare pek qattılaşqan. Padişah, itaat etmeygen veya zayıf körüngen hanlarnı tez şekilde degiştirgen.

Taht siyasetinin mahiyeti Osmanlılar içün Qırım Hanlığı şu sebeplerden dolayı mühim edi:  Şimal hududlarını qorumaq Lehistan ve Moskova üzerine baskı saqlamaq Atlı asker temin etüv Bu sebepnen hanlar tez-tez degiştirilgen. Canibek Giray da bu siyasettiñ qurbanı olğan.

Canibek Giray’nıñ idaresi, Qırım Hanlığı’nıñ iç ve dış baskılar altında qalğan bir devrini kösterir. Onıñ tahttan indirilüvi şahsiy hata değil, belki büyük siyasiy sistemniñ bir parçası edi. Onıñ akıbeti sürgün ve Rodos’ta vefat Osmanlı devrinde hanlar içün tipik bir son olıp sayılır.

Qırım Hanlığı’nıñ başında Giraylar sülâlesinden bir han turğan. Bu sülâle, Cengiz Han neslinden kelgenini iddia etken içün büyük meşruiyetke sahip edi. Harb ve sulh qararlarını alğan Ordu baş kumandanı olğan Diplomatik münasebetlerni yürütken Bu sistem, devlet içinde idare tecrübesini arttırmaq içün qurulğan. Lâkin amelde çoğu zaman taht mücadelesine sebep olğan. Qırım Hanlığı aristokrasisi — mirzalar ve beylerden ibaret edi: Büyük toprak sahipleri Öz askeriy kuvvetlerine sahip idiler  Han’nıñ siyasetine tesir etkenler Bunlar bazen hanğa qarşı çıkıp, Osmanlı’ya şikâyet bile etkenler. Qırım ordusu esasen atlı süvari    kuvvetlerden ibaret edi: Çevik ve süratli hücumlar Ordu düzenli maaşlı değil, ganimet esaslı sistem ile işleğan. Qırım Hanlığı, Osmanlı Devleti ile şu şekilde bağlı edi: Hanlar padişah fermani ile tayin etilgen Hanlar bağımsız gibi olsa da dış siyasette İstanbul’a bağlı edi  Qırım ordusu Osmanlı seferlerine qatılğan Bu bağ “yarı müstakil hanlıq” modeli olarak tarif etilebilir.

 İslâm dini esas edi Şeriat ve töre birlikte qullanılğan Kadılar hukuk sistemini yürütken Qırım Hanlığı güçlü bir askeriy bozkır devleti olsa da, merkezî idareniñ zayıflığı ve dış baskılar sebebiyle zamanla gerilegen. Canibek Giray devri de bu çetin ve karışıq siyasiy yapınıñ tipik bir misalidir.

Canibek Geray Han’nıñ Azti ve Rodos Sürgünligi 1635 senesinde Canibek Geray Han’nıñ tahttan tüşürilmesi tek bir sebepnen degil, bir qaç siyasiy ve askeriy vaqiarnen bağlıdır: Askeriy Sebep (İran Seferi): Osmanlı padişahı IV. Murad, İran üzerine seferge çıqqanda Canibek Geray’ğa Kırım askerlerinen beraber iştirak etmesini emir etti. Lâkin Han, özü seferge barmayıp tek askerlerini yolladı. Bu areket, Padişah tarafından bir itaatsizlik ve vazifeden qaçuv olaraq qabul etildi. Canibek Geray’nıñ hanlığı devrinde Kırım’da qabileler (ayrıca Kantemir Mirza ve onıñ Bucak Tatarları) arasındaki çekişmeler arttı. Han, bu mirzalar arasındaki muvazeneni (dengeyi) qoruyalmadı ve ordusı üzerinde tam bir kontrol quramadı.

Yaşlılıq ve İhtiyarlıq: Bazı tarihçiler (meselâ Abdulgaffar Kırımî), Canibek Geray’nıñ artık ihtiyarlağanını ve devlet işlerini idare etmege quveti qalmağanını qayd eteler.

Rodos Sürgünligi ve Şehadeti

Padişah fermanınen hanlıqtan azledilgen Canibek Geray, 1635 senesinde evelâ İstanbulğa, soñra ise Rodos adasına sürgün etildi.

Rodos’ta bir yıl qadar sürgün hayatı yaşadı. 1636 senesi noyabr 15-te (bazı qaynaqlarda 1635 sonu) vefat etti.

Mezarı: Bugün de Rodos adasında bulunan Murad Reis Camii yanındaki türbesinde defnedilgendir. Onıñ mezar taşında “Hakk’ın rahmetine qavuşqanı” yazıla ve Evliya Çelebi onıñ türbesini ziyaret etkende onıñ devlet adamlığına dair medhiyeler yazğandır.

Onıñ yerine tahtqa İnayet Geray Han keçirildi, lâkin Canibek Geray’nıñ vefatı Kırım Hanlığı içün sakinlik degil, yeni bir qarışıqlıq devriniñ başlangıcı oldı.