Noman Çelebihan’ın mezarı yoqtır, bütün Qara deñiz onıñ mezarı sayıla.
Noman Çelebihan 1917 senesi dekabr 13-te ilân etilgen Qırım Halq Cumhuriyetiniñ ilk ükümet reisi ve adalet naziri edi. O, tek bir siyasetçi degil, aynı zamanda “Ant Etkenmen” milliy gimniniñ müellifi ve büyük bir maarifçi edi.
Onıñ reformaları bugün bile emiyetini coymadı: Qadın-erkek teñligi: İslâm dünyasında ilk sefer qadınlarğa saylav uquqı berildi. Zincirli Medrese esasında Pedagogika İnstitutı açıldı, mektepler milliy tilde tasil vermege başladı. Qırım Tatar milliy askeriy birlemleri teşkil etildi.
1918 senesi fevral 23-te Aqyarda (Sevastopol) Bolşevikler tarafından vahşiyce şitit etildi. Cesedi Qara deñizge atıldı, lâkin onıñ fikirleri ve “Ant Etkenmen” yırı bugün de her bir Qırım Tatarınıñ yüreginde yaşay. Noman Çelebihan’ın yazdığı ve bugün Kırım Tatar Millî Marşı olan “Ant Etkenmen” şiiri, onun halkına olan bağlılığının en büyük kanıtıdır. Şiirde geçen “Ant etkenmen, milletimniñ yarasını sarmağa” (Ant içtim, milletimin yarasını sarmaya) sözü, onun yaşam felsefesini özetler. 13 Dekabr 1917 senesinde Qırım Tatar halqınıñ I Qurultayı Qırım Halq Cumhuriyetiniñ qurulğanını ilân etti.
Noman Çelebicihan millî hükümetniñ reisi (Yönetim Şurası başı) ve aynı zamanda Adliye nazırı olaraq сайlandı. O, basında Qırım Cumhurbaşqanı olaraq da anıldı.
Çelebicihan bir çoq demokratik ıslahatlar keçirdi: qadın ve erkek eşitligini tanıdı, eki tilli gazeteler neşir etti, millî maarifni inkişaf ettirdi, Qırım Tatar askerî birliklerini teşkil etti.
Onıñ sa’yleri neticesinde Simferopol şeerinde qadınlar içün gimnaziya ve teknik mektep açıldı, Zincirli Medrese temelinde Pedagogiya Enstitütü quruldu. Qısa müddetli kurslar ve mecburiy imtihanlar bütün Qırım muallimlerini qapladı.
Çelebicihan Bolşevikler tarafından tutqun etilecegini biliy edi, amma başqa Qırım Tatar cemiyet hadimleri kibi Qırımdan ketmedi.
Qırımnıñ Bolşevikler tarafından zapt edilüvi arefesinde, onıñ teklifine köre Qurultay son defa sulh yolu ile anlaşmaq istey edi. O, Qırımnı idare etüv içün RNP, Qurultay ve Bolşeviklerden 10 nümayendeniñ iştiraki ile hususiy bir idare organı qurmağını teklif etti. Lâkin artıq çoq keç edi.
26 Yanvar 1918’de tutqun etildi ve tahminen bir ay Sivastopol zindanında tutuldı. Anda Revkom reisi Yuri Gaven ile görüşti, amma bu sohbetniñ mazmunı ebediy sır olaraq qaldı.
23 Fevral 1918 gecesi saat 2’de bir top denizci zindanğa kirip tutqunlar taleb etti. İlk beş kişi arasında Çelebicihan da bar edi. Onı vahşiyane işkencelerden soñ atıp öldürdiler. Cesedi parçalanıp limanğa götürüldi. Öldürülgenlerni taşlar bağlap denizge atıp yoq ettiler. Tek bir qaç yaxınları soñradan qaldıqlarını tapabildi.Noman Çelebihan’nıñ Şehit Etilüvi ve Deñizge Atıluvı:
1918 senesi fevral 23 gecesi, közü qan bürügen bir grup matros (deñizci) Aqyar (Sevastopol) türmesine kirdi. Qırım Halq Cumhuriyeti’niñ Birinci Reisi Noman Çelebihan’nı türmeden zorunen çıqardılar.
Vahşiy bolşevikler onı evelâ feci şekilde qıynadılar, soñra ise qurşunğa tizip şehit ettiler. Caniler bununla da toqtamadılar; Çelebihan’nıñ cansız vucudını parça-parça etip, horlap, bir maunağa (yük gemisine) yüklediler. Aqyar limanından uzaqlaşqan soñ, mübarek naaşını ayaqlarına taşlar bağlap Qara deñizniñ qaranlıq sularına attılar.
Onıñ mezarı yoqtır, lâkin bütün Qara deñiz onıñ mezarı sayıla. Qırım tatar halqı bu facianı iç bir vaqıt unutmadı ve fevral 23-ni Matem Künü olarak qabul etti.Noman Çelebihan, 1917 senesi dekabr 13-te ilân etilgen Qırım Halq Cumhuriyetiniñ ilk ükümet reisi ve adalet naziri edi. O, tek bir siyasetçi degil, aynı zamanda “Ant Etkenmen” milliy gimniniñ müellifi ve büyük bir maarifçi edi.
Onıñ reformaları bugün bile emiyetini coymadı: Qadın-erkek teñligi: İslâm dünyasında ilk sefer qadınlarğa saylav uquqı berildi. Zincirli Medrese esasında Pedagogika İnstitutı açıldı, mektepler milliy tilde tasil vermege başladı. Qırım Tatar milliy askeriy birlemleri teşkil etildi.
1918 senesi fevral 23-te Aqyarda (Sevastopol) Bolşevikler tarafından vahşiyce şitit etildi. Cesedi Qara deñizge atıldı, lâkin onıñ fikirleri ve “Ant Etkenmen” yırı bugün de her bir Qırım Tatarınıñ yüreginde yaşay.
Noman Çelebihan’ın yazdığı ve bugün Kırım Tatar Millî Marşı olan “Ant Etkenmen” şiiri, onun halkına olan bağlılığının en büyük kanıtıdır. Şiirde geçen “Ant etkenmen, milletimniñ yarasını sarmağa” (Ant içtim, milletimin yarasını sarmaya) sözü, onun yaşam felsefesini özetler. 13 Dekabr 1917 senesinde Qırım Tatar halqınıñ I Qurultayı Qırım Halq Cumhuriyetiniñ qurulğanını ilân etti.
Noman Çelebicihan millî hükümetniñ reisi (Yönetim Şurası başı) ve aynı zamanda Adliye nazırı olaraq сайlandı. O, basında Qırım Cumhurbaşqanı olaraq da anıldı.
Çelebicihan bir çoq demokratik ıslahatlar keçirdi: qadın ve erkek eşitligini tanıdı, eki tilli gazeteler neşir etti, millî maarifni inkişaf ettirdi, Qırım Tatar askerî birliklerini teşkil etti. Onıñ sa’yleri neticesinde Simferopol şeerinde qadınlar içün gimnaziya ve teknik mektep açıldı, Zincirli Medrese temelinde Pedagogiya Enstitütü quruldu. Qısa müddetli kurslar ve mecburiy imtihanlar bütün Qırım muallimlerini qapladı. Çelebicihan Bolşevikler tarafından tutqun etilecegini biliy edi, amma başqa Qırım Tatar cemiyet hadimleri kibi Qırımdan ketmedi. Qırımnıñ Bolşevikler tarafından zapt edilüvi arefesinde, onıñ teklifine köre Qurultay son defa sulh yolu ile anlaşmaq istey edi. O, Qırımnı idare etüv içün RNP, Qurultay ve Bolşeviklerden 10 nümayendeniñ iştiraki ile hususiy bir idare organı qurmağını teklif etti. Lâkin artıq çoq keç edi. 26 Yanvar 1918’de tutqun etildi ve tahminen bir ay Sivastopol zindanında tutuldı. Anda Revkom reisi Yuri Gaven ile görüşti, amma bu sohbetniñ mazmunı ebediy sır olaraq qaldı.
23 Fevral 1918 gecesi saat 2’de bir top denizci zindanğa kirip tutqunlar taleb etti. İlk beş kişi arasında Çelebicihan da bar edi. Onı vahşiyane işkencelerden soñ atıp öldürdiler. Cesedi parçalanıp limanğa götürüldi. Öldürülgenlerni taşlar bağlap denizge atıp yoq ettiler. Tek bir qaç yaxınları soñradan qaldıqlarını tapabildi.Noman Çelebihan’nıñ Şehit Etilüvi ve Deñizge Atıluvı:
1918 senesi fevral 23 gecesi, közü qan bürügen bir grup matros (deñizci) Aqyar (Sevastopol) türmesine kirdi. Qırım Halq Cumhuriyeti’niñ Birinci Reisi Noman Çelebihan’nı türmeden zorunen çıqardılar. Vahşiy bolşevikler onı evelâ feci şekilde qıynadılar, soñra ise qurşunğa tizip şehit ettiler. Caniler bununla da toqtamadılar; Çelebihan’nıñ cansız vucudını parça-parça etip, horlap, bir maunağa (yük gemisine) yüklediler. Aqyar limanından uzaqlaşqan soñ, mübarek naaşını ayaqlarına taşlar bağlap Qara deñizniñ qaranlıq sularına attılar.
Noman Çelebihan’nıñ Şehit Etilüvi ve Deñizge Atıluvı:
1918 senesi fevral 23 gecesi, közü qan bürügen bir grup matros (deñizci) Aqyar (Sevastopol) türmesine kirdi. Qırım Halq Cumhuriyeti’niñ Birinci Reisi Noman Çelebihan’nı türmeden zorunen çıqardılar.
Vahşiy bolşevikler onı evelâ feci şekilde qıynadılar, soñra ise qurşunğa tizip şehit ettiler. Caniler bununla da toqtamadılar; Çelebihan’nıñ cansız vucudını parça-parça etip, horlap, bir maunağa (yük gemisine) yüklediler. Aqyar limanından uzaqlaşqan soñ, mübarek naaşını ayaqlarına taşlar bağlap Qara deñizniñ qaranlıq sularına attılar.
Onıñ mezarı yoqtır, lâkin bütün Qara deñiz onıñ mezarı sayıla. Qırım tatar halqı bu facianı iç bir vaqıt unutmadı ve fevral 23-ni Matem Künü olarak qabul etti. Çelebihan’ğa Bağışlanğan Mersiye (Ağıt)
Kırım Tatarları, liderlerinin mezarı deniz olduğu için bu acıyı nesiller boyu şu mısralarla anlattılar:
“Sivastopol türmesinde yattıñmı?
Millet içün öz canıñnı sattıñmı?
Sen ölmediñ, mabetlerde yaşarsıñ,
Qara deñiz dalğasında taşarsıñ.”
O feci geceye dair Kırım Tatarca şu tespitler yürek yakıcıdır: “Bolşevikler iç bir meramet köstermediler. Onı evelâ pıçaqlarnen yaraladılar, soñra ise tüfekten attılar.”
“Naaşını maunağa qoyıp, Qara deñizniñ eñ teren yerinde sularğa bıraqtılar. Onıñ içün bugün Qırım tatarları ‘Bizim liderimizniñ mezarı bütün Qara deñizdir’ deyler.” “Çelebihan öldi, lâkin onıñ ruhı ‘Ant Etkenmen’ yırı ile her bir balanıñ tilinde ebediy yaşaycaq.” Noman Çelebihan’nıñ hayatı, hâtıraları ve dostlarınıñ onıñ aqqındaki fikirlerini bütünley Qırım Tatar tilinde aşağıda oquy bilesiñiz:
Cafer Seydamet ve “Antlı Qurban” Hâtıraları
Noman Çelebihan’nıñ eñ yaqın küreş dostı Cafer Seydamet Kırımer, onıñ fedakârlığını ve soñ nefesine qadar köstergen cesaretini şöyle añlata: “Çelebihan öz halqını taşlap ketmedi. O, ölümden qorqmadı ve ‘Ant Etkenmen’ sözüne soñuna qadar sadıq qaldı. Onıñ içün ölüm bir soñ degil, milliy davanıñ ebediy şan-şüreti edi.” Cafer Seydamet’e köre, Çelebihan tek bir devlet adamı degil, Kırım Tatar ruhunıñ sönmez bir meşalesidir. Seydamet, Avrupada ve Türkiyede qurğan cemiyetler vasıtasıyla Çelebihan’nıñ mirasını, yani “Milliy Fırqa” ve “Kurultay” ideallerini bütün dünyağa tanıttı.
Şahitlerniñ ve Dostlarınıñ Hatıraları
Şefika Gaspıralı: İsmail Gaspıralı’nıñ qızı Şefika Hanım, Çelebihan’nıñ medeniyet ve qadın uquqları yolunda yapqan işlerini bizzat körgenlerden biridir. O, hâtıralarında: “Çelebihan, medeniy bir cemiyet qurmaq içün tınmayıp çalıştı. Qırım tatar qadınınıñ cemiyette yer alması onıñ eñ büyük emellerinden biri edi,” – dep yaza.
Amdi Geraybay: Çelebihan’nıñ şehadetinden soñra onıñ antına sadıq qalacağını şu mısralarnen bildirdi: “Ant etkenmen ant etkennin antı içün ölmege.” Bu sözler, Çelebihan’dan soñ kelgen genç nesillerniñ davasına ne qadar bağlı ekenini köstere.
Noman Çelebihan’nıñ vucudı Qara deñizniñ sularına atılsa da, onıñ ruhı ve fikirleri iç bir vaqıt ölmedi. Bugün her bir Qırım Tatarı onıñ “Ant Etkenmen” yırını aytqanda, Çelebihan’nıñ davasını öz yüreginde yaşata. Onıñ mezarı yoq, lâkin bütün Qara deñiz onıñ şanlı mezarıdır.Noman Çelebihan’ın edebî şahsiyetini ve vatan sevgisini en zarif şekilde yansıtan “Sarı Tülpan” şiiri, onun hüzünlü ama umut dolu ruh halini anlatır. İşte bu meşhur şiir ve onun Kırım Tatarca kısa açıklaması:
Sarı Tülpan
Sarı tülpan sararğan, mingen onıñ tüsüni,
Kökten tüşken altın kibi künniñ tüşken nurumı?
Yoqsa zavallı, dertli bir tatar qızınıñ,
Ömür boyu sönmegen, yanğan küçlü ahımı?
Sarı tülpan, sargın tülpan, tüsüñ neden sararğan?
Sen de meniñ kibi dertli, küskün mısıñ dünyadan?
Aydı çıqayıq beraber bu qaranlıq zindandan,
Güneşli, yeşil dağlarğa keteyik biz bu yandan.
Şiir Hakkında Qırım Tatarca Qısqa Malümat:
Noman Çelebihan bu şiirini yazğanda, tülpannıñ sarı tüsüni hasretlik ve keder ile bağlaştıra. Onıñ içün sarı tülpan, tek bir çiçek degil, bütün bir halqnıñ çekken acıları ve azatlıqqa olğan susamağıdır. Şiirniñ soñunda aytılğan “dağlarğa keteyik” sözleri, Çelebihan’nıñ Kırım Tatar halqını qaranlıqtan aydınlıqqa çıqaruv hayalini ifade ete.
Bu şiir bugün de Kırım’da mekteplerde balalar tarafından ezberlene ve yırlana.
Onıñ mezarı yoqtır, lâkin bütün Qara deñiz onıñ mezarı sayıla. Qırım tatar halqı bu facianı iç bir vaqıt unutmadı ve fevral 23-ni Matem Künü olarak qabul etti. Noman Çelebihan kibi ulu bir liderniñ hatırasını yadetmek büyük bir borçtır.
Onıñ eñ büyük mirası olğan ve bugün milliy gimnimiz (marşımız) sayılğan “Ant Etkenmen” şiirini de mında qaldırayım, tamamlansın:
Ant Etkenmen
Ant etkenmen, milletimniñ yarasını sarmağa,
Nasıl olsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin?
Onlar içün ökünmesem, qaygırmasam, yaşasam,
Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan olsun!
Ant etkenmen, şu qaranlıq yurtqa şavle saçmağa,
Nasıl olsun iki qardaş bir-birini körmesin?
Bunı körip buqsanmasam, muğaymasam, yanmasam,
Közlerimniñ nurları sönsün, qaranlıq kün olsun!
Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege,
Bilip, körip milletimniñ köz yaşını silmege.
Bilmiy, körmiy biñ yaşasam, qurultaylı han olsam,
Yine bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.
Noman Çelebihan’nıñ ruhı şad olsun.
