Çanakkale Muharebelerinden Soñ Rusya Türkleri’niñ Siyasiy Teşkilâtlanması: Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti ve Tûran Heyeti (1915)
Çanakkale Muharebelerinden Soñ Rusya Türkleri’niñ Siyasiy Teşkilâtlanması:
Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti ve Tûran Heyeti (1915)
XX asır başları, Rusya İmparatorlığı hudutları içinde yaşayğan Türk ve Müslüman milletlerniñ siyasiy şuuru teşekkül ete başlağan mühim bir devresidir. 1905 İnqılâbı’ndan soñ peyda olğan nisbiy serbestlik şertleri, Türk aydınlarına milliy ve siyasiy taleplerini teşkilâtlı surette beyân etme imkânı bermiştir. Bu bağlamda, Çanakkale Muharebeleri’nden qısa bir müddet soñra qurulğan Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti ve bu cemiyet tarafından Avrupağa yollanğan Tûran Heyeti, Rusya Türkleri tarixinde alâqadar ve ehemmiyetli bir teşebbüs olaraq qarşımıza çıqadır.
1. Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti’niñ Quruluşu
1915 senesi, Osmanlı Devleti’niñ Çanakkale’de İtilâf Devletleri’ne qarşı alıp barğan direnişiniñ Türk ve Müslüman dünyasında büyük maneviy ve siyasiy tesir doğurğan bir devresidir. Bu muvaffaqiyet, Rusya hâkimiyeti altında yaşayğan Türk cemaatleri arasında da siyasiy istiqlâl ve milliy temsil fikrini kuvvetlendirmiştir.
Bu şertler altında Rusya Türkleri, müşterek hereket etme maksadınen Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti’ni tesis etmişlerdir. Cemiyetniñ esas hedefi, Rusya Türkleri’niñ milliy-siyasiy huquqlarını muhafaza etmek, milletlerarası efkâr-ı umumiyeye istiqlâl taleplerini duyurmaq ve cenkten soñ qurulacaq nizamda söz sahibi olmaq idi¹.
2. Tûran Heyeti’niñ Teşekkülü ve Vazifesi
Cemiyet, milletlerarası diplomatik vasıtalar yolunen sesini duyurmaq içün, 10 Aralık 1915 tarihinde “Tûran Heyeti” namınen bir temsil heyetini Avrupağa gönderme qararı alğan. Bu heyetniñ vazifesi, başta İttifaq Devletleri olmaq üzere Avrupa devletlerini Rusya Türkleri’niñ siyasiy talepleri hususunda ikna etmek ve bu taleplerni resmiy muhtıralar vastasınen hökümetlerge teqdim etmekten ibaretti².
Heyet, Türk dünyasınıñ muhtelif bölgelerini temsil etken mühim şahsiyetlerden teşkil olunğan:
• Ali Bey Hüseyinzâde – Azerbaycan Türkçülüğü ve Tûrancılıq fikriniñ başlıca nazariyecilerinden,
• Yusuf Aqçura – Qazan Tatar aydını, Üç Tarz-ı Siyaset eseriniñ müellifi,
• Qırımlı Çelebizâde Mehmed Esad Qırım Tatar milletini temsilen,
• Buharalı Mukimeddin Beğcan Türkistan ve Buhara Türklerini temsilen.
Bu terkib, Tûran Heyeti’niñ yalnız Osmanlı merkezli degil, bilakis bütün Rusya Türkleri’ni kapsağan müşterek bir milliy-siyasiy iradeni temsil etkenini körsetmektedir³.
3. Avrupa’da Faaliyetler ve İstiqlâl Talepleri
Tûran Heyeti, Avrupa’da apardığı görüşmelerde Rusya Türkleri’niñ:
• Milliy varlığınıñ tanınması,
• Siyasiy muxtariyet yahut tam istiqlâl huquqınıñ kabul edilmesi,
• Cenkten soñki siyasiy tanzimatlarda temsil edilmesi
kibi taleplerini Avrupa devletleri hökümetlerine resmiy muhtıralar ve diplomatik temaslar vastasınen bildirmiştir⁴.
Bu teşebbüs, neticeleri bakımından sınırlı olsa da, Rusya Türkleri’niñ tarihte ilk defa birleşik bir diplomatik heyet ile Avrupa siyasiy sahnesine çıqması bakımından fevqalâde ehemmiyet taşımaktadır.
Netice
Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti ve onun teşkil etken Tûran Heyeti, Çanakkale Muharebeleri’niñ doğurğan siyasiy şertleri içinde ortaya çıqqan erkenci bir Türk dünyası dayanışması ve müşterek diplomasi hareketidir. Bu teşebbüs, soñraki senelerde Qırım, İdil-Ural, Türkistan ve Azerbaycan’da inkişaf etken milliy istiqlâl hareketleriniñ fikriy ve teşkilâtçı temelini teşkil etken mühim bir merhale olaraq değerlendirilmelidir.
Çanakkale Savaşları Sonrasında Rusya Türkleri’nin Siyasî Teşkilatlanması:
Türk-Tatar Milletleri Müdâfaa-yı Hukuk Cemiyeti ve Tûran Heyeti (1915)
XX. yüzyıl başları, Rusya İmparatorluğu sınırları içerisinde yaşayan Türk ve Müslüman toplulukların siyasî bilinçlerinin kurumsallaşmaya başladığı kritik bir döneme tekabül eder. 1905 Devrimi sonrasında oluşan görece serbestlik ortamı, Türk aydınlarının hem kültürel hem de siyasî taleplerini örgütlü yapılar aracılığıyla dile getirmelerine imkân tanımıştır. Bu sürecin en dikkat çekici teşebbüslerinden biri, Çanakkale Savaşları’nın hemen ardından Rusya Türkleri tarafından kurulan Türk-Tatar Milletleri Müdâfaa-yı Hukuk Cemiyeti ve bu cemiyetin Avrupa’ya gönderdiği Tûran Heyetidir.
1. Türk-Tatar Milletleri Müdâfaa-yı Hukuk Cemiyeti’nin Kuruluşu
1915 yılı, Osmanlı Devleti’nin Çanakkale’de İtilaf Devletleri’ne karşı yürüttüğü direnişin Türk ve Müslüman dünyasında büyük bir moral ve siyasî etki yarattığı bir dönemdir. Bu gelişmeler, Rusya hâkimiyeti altında yaşayan Türk toplulukları arasında da bağımsızlık ve siyasî temsil düşüncelerini kuvvetlendirmiştir.
Bu bağlamda Rusya Türkleri, müşterek hareket edebilmek amacıyla Türk-Tatar Milletleri Müdâfaa-yı Hukuk Cemiyeti’ni kurmuşlardır. Cemiyetin temel hedefi, Rusya Türkleri’nin siyasî haklarını savunmak, milletlerarası kamuoyuna bağımsızlık taleplerini duyurmak ve savaş sonrası düzenin şekillenmesinde söz sahibi olmaktır¹.
2. Tûran Heyeti’nin Teşkili ve Görevi
Cemiyet, uluslararası diplomasi kanallarını kullanmak amacıyla 10 Aralık 1915 tarihinde “Tûran Heyeti” adı verilen bir temsil heyetini Avrupa’ya göndermeye karar vermiştir. Bu heyetin başlıca görevi, İttifak Devletleri’ni (Almanya, Avusturya-Macaristan ve müttefikleri) Rusya Türkleri’nin siyasî talepleri konusunda ikna etmek ve bu talepleri Avrupa devletlerinin hükümetlerine resmî olarak iletmektir².
Heyet, dönemin Türkçü ve İslâmcı fikir hayatında mühim yer tutan şahsiyetlerden oluşturulmuştur:
• Ali Bey Hüseyinzâde (Azerbaycan Türkçülüğünün ve Tûrancılığın fikir babalarından),
• Yusuf Akçura (Üç Tarz-ı Siyaset’in müellifi, Kazan Tatar aydını),
• Kırımlı Çelebizâde Mehmed Esad (Kırım Tatarları’nı temsilen),
• Buharalı Mukimeddin Beğcan (Türkistan/Buhara temsilcisi).
Bu kadro, heyetin yalnızca Osmanlı merkezli değil, bütün Rusya Türkleri’ni kapsayan müşterek bir siyasî iradeyi temsil ettiğini göstermektedir³.
3. Avrupa Nezdindeki Faaliyetler ve Bağımsızlık Talepleri
Tûran Heyeti, Avrupa’da gerçekleştirdiği temaslarda Rusya Türkleri’nin:
• Millî varlıklarının tanınması,
• Siyasî özerklik veya bağımsızlık haklarının kabulü,
• Savaş sonrası düzenlemelerde temsil edilmelerigibi taleplerini muhtıralar ve görüşmeler yoluyla Avrupa devletlerinin hükümetlerine iletmiştir⁴.
Bu girişim, sonuçları bakımından sınırlı kalsa da, Türk dünyası tarihinde ilk defa Rusya Türkleri’nin birleşik bir diplomatik heyetle Avrupa siyaset sahnesine çıkması bakımından tarihî bir dönüm noktasıdır.
Sonuç
Türk-Tatar Milletleri Müdâfaa-yı Hukuk Cemiyeti ve onun teşkil ettiği Tûran Heyeti, Çanakkale Savaşları’nın doğurduğu siyasî iklimde ortaya çıkan erken bir Türk dünyası dayanışması ve ortak diplomasi teşebbüsüdür. Bu hareket, daha sonraki yıllarda Kırım, İdil-Ural, Türkistan ve Azerbaycan’da gelişecek olan millî bağımsızlık mücadelelerinin fikrî ve teşkilatçı öncüllerinden biri olarak değerlendirilmelidir.
Çanakkale Muharebelerinden Soñ Rusya Türkleri’niñ Siyasiy Teşkilâtlanması:
Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti ve Tûran Heyeti (1915)
XX asır başları, Rusya İmparatorlığı hudutları içinde yaşayğan Türk ve Müslüman milletlerniñ siyasiy şuuru teşekkül ete başlağan mühim bir devresidir. 1905 İnqılâbı’ndan soñ peyda olğan nisbiy serbestlik şertleri, Türk aydınlarına milliy ve siyasiy taleplerini teşkilâtlı surette beyân etme imkânı bermiştir. Bu bağlamda, Çanakkale Muharebeleri’nden qısa bir müddet soñra qurulğan Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti ve bu cemiyet tarafından Avrupağa yollanğan Tûran Heyeti, Rusya Türkleri tarixinde alâqadar ve ehemmiyetli bir teşebbüs olaraq qarşımıza çıqadır.
1. Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti’niñ Quruluşu
1915 senesi, Osmanlı Devleti’niñ Çanakkale’de İtilâf Devletleri’ne qarşı alıp barğan direnişiniñ Türk ve Müslüman dünyasında büyük maneviy ve siyasiy tesir doğurğan bir devresidir. Bu muvaffaqiyet, Rusya hâkimiyeti altında yaşayğan Türk cemaatleri arasında da siyasiy istiqlâl ve milliy temsil fikrini kuvvetlendirmiştir.
Bu şertler altında Rusya Türkleri, müşterek hereket etme maksadınen Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti’ni tesis etmişlerdir. Cemiyetniñ esas hedefi, Rusya Türkleri’niñ milliy-siyasiy huquqlarını muhafaza etmek, milletlerarası efkâr-ı umumiyeye istiqlâl taleplerini duyurmaq ve cenkten soñ qurulacaq nizamda söz sahibi olmaq idi¹.
2. Tûran Heyeti’niñ Teşekkülü ve Vazifesi
Cemiyet, milletlerarası diplomatik vasıtalar yolunen sesini duyurmaq içün, 10 Aralık 1915 tarihinde “Tûran Heyeti” namınen bir temsil heyetini Avrupağa gönderme qararı alğan. Bu heyetniñ vazifesi, başta İttifaq Devletleri olmaq üzere Avrupa devletlerini Rusya Türkleri’niñ siyasiy talepleri hususunda ikna etmek ve bu taleplerni resmiy muhtıralar vastasınen hökümetlerge teqdim etmekten ibaretti².
Heyet, Türk dünyasınıñ muhtelif bölgelerini temsil etken mühim şahsiyetlerden teşkil olunğan:
• Ali Bey Hüseyinzâde – Azerbaycan Türkçülüğü ve Tûrancılıq fikriniñ başlıca nazariyecilerinden,
• Yusuf Aqçura – Qazan Tatar aydını, Üç Tarz-ı Siyaset eseriniñ müellifi,
• Qırımlı Çelebizâde Mehmed Esad – Qırım Tatar milletini temsilen,
• Buharalı Mukimeddin Beğcan – Türkistan ve Buhara Türklerini temsilen.
Bu terkib, Tûran Heyeti’niñ yalnız Osmanlı merkezli degil, bilakis bütün Rusya Türkleri’ni kapsağan müşterek bir milliy-siyasiy iradeni temsil etkenini körsetmektedir³.
3. Avrupa’da Faaliyetler ve İstiqlâl Talepleri
Tûran Heyeti, Avrupa’da apardığı görüşmelerde Rusya Türkleri’niñ:
• Milliy varlığınıñ tanınması,
• Siyasiy muxtariyet yahut tam istiqlâl huquqınıñ kabul edilmesi,
• Cenkten soñki siyasiy tanzimatlarda temsil edilmesi
kibi taleplerini Avrupa devletleri hökümetlerine resmiy muhtıralar ve diplomatik temaslar vastasınen bildirmiştir⁴.
Bu teşebbüs, neticeleri bakımından sınırlı olsa da, Rusya Türkleri’niñ tarihte ilk defa birleşik bir diplomatik heyet ile Avrupa siyasiy sahnesine çıqması bakımından fevqalâde ehemmiyet taşımaktadır.
Netice
Türk-Tatar Milletleri Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti ve onun teşkil etken Tûran Heyeti, Çanakkale Muharebeleri’niñ doğurğan siyasiy şertleri içinde ortaya çıqqan erkenci bir Türk dünyası dayanışması ve müşterek diplomasi hareketidir. Bu teşebbüs, soñraki senelerde Qırım, İdil-Ural, Türkistan ve Azerbaycan’da inkişaf etken milliy istiqlâl hareketleriniñ fikriy ve teşkilâtçı temelini teşkil etken mühim bir merhale olaraq değerlendirilmelidir.
Dipnotlar
1. Yusuf Aqçura, Türkçülüğün Tarihi, İstanbul, 1928, s. 145-150.
2. François Georgeon, Türk Milliyetçiliğinin Kökenleri, çev. Ali Berktay, İstanbul: Tarih Vakfı Yay., 1999, s. 97-99.
3. Ali Bey Hüseyinzâde, “Tûran ve Türk Birliği Fikri”, Türk Yurdu, 1916, nr. 5.
4. Ahmet Temir, Türk Dünyasında Millî Hareketler, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay., 1986, s. 201-205.
