Amet aqay, Qırımtatar tiliniñ zenginligini ve milletniñ yaratıcı zekâsını nesilden nesilge taşıyan ebediy bir timsaldir.
Qırımtatar Meşur Lâtifeci Amet Aqay Kimdir?
Qırım Tatar medeniyetiniñ ve folklorınıñ eñ parlaq simalarından biri hazırcevaplığı ve keskin zekâsıyla tanınğan meşur lâtifeci Amet aqaydır.
Qırımtatar halkınıñ içtimaiy ayatında, milliy mizah dünyasında Amet aqay, Anadolu’nıñ Nasreddin Hocası kibi büyük bir yer tuta. Onun adı añılğanda er bir Qırımtatarnıñ yüzünde tebessüm peyda ola.
Tarihiy menbalarğa köre, Amet aqay XIX asırda Qırım’nıñ cenübiy sahilinde, hususan Özenbaş köyünde yaşağan bir şahıstır. Lâkin o, sadece bir köy sâkini degil, bütün bir milletniñ hikmetli sözlerini, dertlerini ve quvançlarını lâtife tiliyle añlatqan bir halk qaramânıdır. [1, 2]
Onıñ Lâtifeleriniñ Hususiyetleri
Amet aqaynıñ lâtifeleri sade, añlaşıqlı ve teren manalıdır. O, künlük ayattaki adiy vaqialardan büyük dersler çıkarmağı becergen:
Hazırcevaplıq: En qıyın vaziyetlerde bile tapqır cevabı ile muatabını şaşırtqan.
İctimaiy Tenqid: Cemiyetteki egsikliklerni ve adaletsizliklerni incitmeden, külki vastasıyla tenqid etken.
Halk Hikmeti: Er bir fıkrası aslında Qırımtatar dünyabaqışınıñ bir aksidir.
Mirasınıñ Emiyeti
Bügün de Amet aqay aqqında onlarnen lâtife Kırım’ın Sesi Gazetesi kibi platformalarda ve halk ağzında yaşamağa devam ete. Onıñ mirası, Qırımtatarlarnıñ en ağır künlerinde bile mizah duygusını coymağanını ve ruhu teslim olmadığını köstere.
Amet aqay, Qırımtatar tiliniñ zenginligini ve milletniñ yaratıcı zekâsını nesilden nesilge taşıyan ebediy bir timsaldir.
Amet Aqaynıñ “Bedava” Hesabı: Balalar Arabanen, Özleri Cayav
Meşur lâtifeci Amet aqay, kene öz üslübince bir iş yapıp, köydeşlerini küldürdi. Keçenlerde qorantasıman beraber qomşu köyden musafirlikten qaytqanda, yolda bir arabağa rastkeldi.
Amet aqay arabanı toqtatıp, saibinden Özenbaşqa qaç kümüşke alıp baracağını sorağan. Araba saibi: “Sizden ve qadıñızdan bir buçuq kümüş alırım, balalar ise bedava oturıp keter,” – dep cevap bergen.
Bunı eşitişimen, Amet aqay hiç tınmayıp balalarını arabağa oturtmağa başlağan. Apayı şaşırıp: “Amet, ne yapasıñ? Bizim o qadar aqçamız yoq kerek,” – dese de, Amet aqay quvançnen balalarına baqqan ve: “Aydı balalar, sizler kete beresiñiz. Biz ise cayav kelirmiz,” – dep cevap bergen. Böyleliknen, Amet aqay hem balalarını yorulmaqtan qurtardı, hem de kisesinden bir quruş bile çıqarmadan “yol meselesini” çezdi.
“Amet aqaynıñ kisesi boş olsa da, aqılı er vaqıt işlep tura: Balalar bedava ketse, ana babağa cayav yurmek de ağır kelmez!”
Amet aqay qorantasınen qomşu köyden musafirlikten qaytqanda yolda bir arabanı toqtata da onıñ saibini soray:
Özenbaşqace ekimizden qaç kümüş alırsıñ?
Sizden ve qadıñızdan bir buçuq kümüş alırım. Balalar ise bedava oturıp keter. Amet aqay sevine-sevine balalarını arabağa otura. Apaynıñ “Amet, bizim o qadar aqçamız yoq, sen ne yapasıñ?” degenine baqmadan:
Aydı, balalar, sizler kete beresiñiz. Biz cayav kelirmiz, dey.
– Toqta bakalım! Menim aşımnıñ buğını aşadıñ, parasını öde! – dep qıçqıra.
– Ne yapasıñ, aqçanı bersene? – degende, Amet aqay külimsip:
– Yoq dostum, esap tamamdır. Sen aşıñnıñ qoqusını (buğını) sattıñ, men de saña aqçanıñ sesini berdim, – dep yoluna devam ete. “Aşçınıñ buğına Amet aqaynıñ şıñırtısı Adaletli ticaret dep buna aytırlar!”
