Abdullah Habibullah Odabaş ve ХХ Asır Başı Qırımtatar Millî Uyanışı

Abdullah (Habibullah) Odabaş ve ХХ Asır Başı Qırımtatar Millî Uyanışı

ХХ asır başı Qırımtatar millî uyanış devriniñ mühim simalarından biri olğan Abdullah — yâhut Habibullah — Odabaşnıñ edebî ve fikrî mirasına hasr etilgendir.

ХХ asır başı, Qırım Tatarları içün siyasî, ictimaî ve medenî dönüşümler devri olğanı malümdür. Rus İmparatorluğu çerçevesinde yaşağan Qırımtatar cemiyeti, bir taraftan modernleşme ve maarifleşme cereyanlarınıñ tesiri altında qalğan, diger taraftan millî kimlikni saqlama ve inkişaf ettirme meselesi ile qarşı qarşıya kelgen edi. İşte bu tarihî şartlar içinde yetişken aydınlardan biri de Abdullah Odabaş olğan.

1881 senesinde Qırım’da doğğan Odabaş, ilk tahsilini yerli mekteplerde alıp, soñra İstanbul’da Darülfünun’da tahsil körgen. İstanbul muhiti, o devirde yalnız Osmanlı değil, bütün Türk ve Müslüman halklarınıñ fikir alış-veriş merkezi edi. Bu muhit Odabaşnıñ dünya görüşüniñ şekillenişinde mühim rol oynamıştır. O, burada Qırımtatar talebeleri ve milliyetçi aydınları ile bir araya kelip, millî istikbal meselesini müzakere etken.

Odabaşnıñ faaliyetini iki esas istikamet üzere tahlil etmek mümkündür:
Birincisi — edebî faaliyeti,
İkincisi — maarif ve millî fikir sahasındaki hizmetleri.

Edebî bakımdan Odabaş, Qırımtatar tiliniñ modern edebî formağa kavuşmasında rol oynayan nesil temsilcilerindendir. Onıñ şiir ve makalelerinde vatan mefhumu, millet sevgisi, ana tilniñ ehemmiyeti ve millî şuur meseleleri merkezî yer tutar. Bu eserlerde romantik-millî ruh açık şekilde sezilmekte­dir. O, edebiyatnı yalnız estetik bir faaliyet olaraq değil, millî uyanışnıñ vasıtası olaraq körgen.

Til meselesi hususan mühimdir. ХХ asır başında Qırımtatar yazı dili standartlaşma sürecinde edi. Mahallî ağızlar arasında farklar bulunmaqta, yazı dili ise Osmanlı ve Rus tesirleri arasında şekillenmekte edi. Odabaş bu meseleye bigâne qalmamış, edebî tilniñ sadeleşmesi, anlaşılır olması ve millî temeller üzerinde inkişaf etmesi fikrini müdafaa etmiştir. Bu yönüyle o, Qırımtatar filolojik inkişafı tarihinde de zikredilmeğe layıqtır.

1917 senesi Rus ihtilâlleri Qırım’da yeni bir siyasî safha açtı. Qırımtatar Millî Kurultayı toplandı, millî idare teşebbüsleri başladı. Bu devirde birçok aydın gibi Odabaş da Qırım’a qayıtıp, maarif ve matbuat sahasında çalıştı. Onıñ iştirak ettiği mecmualar ve neşirler, millî fikirni cemiyetke yaymaqta mühim rol oynadı. Bilhassa genç nesilniñ ana tilde tahsili, millî tarihni ögrenmesi ve kültürel kimlikni idrak etmesi meseleleri onun yazılarında sıkça işlen­gen konulardandır.

Odabaşnıñ fikrî pozisyonu, millî romantizm ile maarifçi realizm arasında bir yerde durur. O, millî geçmişni idealize etmekle beraber, cemiyetniñ ilmî ve medenî inkişafını da zarurî körgen. Yani onun düşüncesinde milliyetçilik, tecerrüd değil; aksine, modernleşme ile beraber yürüyen bir şuur şeklidir.

Qırımtatar edebiyatı tarihinde Odabaş, belki en meşhur isimlerden biri değildir; lâkin o, temel taşlarnı qoyğan nesil arasında yer alır. Edebiyatnıñ kurumsallaşması, matbuatnıñ inkişafı ve millî aydın tipiniñ teşekkülü gibi süreçlerde onun payı inkâr edilmez.

Netice olaraq şunı aytmaq mümkündür: Abdullah Odabaş, ХХ asır başında Qırımtatar millî kimliginiñ şekillenmesinde edebiyat ve fikir yoluyla iştirak etken mühim şahsiyetlerden biridir. Onıñ mirası, yalnız tarihî bir hatıra değil; bugünki Qırımtatar kültürel varlığını anlamaq içün de kıymetli bir kaynaktır. Millî til, maarif ve kültür meselelerinde ileri sürdüğü fikirler, günümüzde de aktual manasını qısmen muhafaza etmektedir.