III. İslâm Giray Han: Ne Örs Oldı, Ne Çekiç — Milletiniñ Hakanı Olaraq Qaldı!

III. İslâm Giray Han: Ne Örs Oldı, Ne Çekiç — Milletiniñ Hakanı Olaraq Qaldı!

Demir zıh kibi yüregini saqlap, öz milletini başqa quvetlerniñ qolunda bir alet etmege razı olmadı. Gök Bayraqlı Qırım Tatar milletiniñ Haqanı olmaq istegen III. İslâm Giray Han, bu sebepnen bedenine bukağalar urılğan bir tarihî şahsiyet edi.

Bedenine Bukağı Urdılar, Amma Ruhuñı Esir Etemediler

III. İslâm Giray Han ne örs olmaqnı, ne de çekiç olmaqnı qabul etti. O, tek bir şey istey edi: Gök Bayraqlı milletiniñ Haqanı olmaq. Bu yolda zındanlar ve bukağalar bile onuñ iradesini sınamadı.

Bahçesaraynı Abad Etken Han: III. İslâm Geray’nıñ Medeniy Mirası

III. İslâm Geray Han, sadece cenkleşip ad kütken bir asker degil, aynı zamanda Bahçesaraynı medeniyet inkifası ile nurlandırğan ulu bir qurucı edi. Akademik menbalarğa ve hanlıq vesiqalarına köre, o, tış siyasetteki muvazene küreşini içte abadanlaştırma işlerinen quvvetlendirdi. Hansaraynıñ eñ dülber qısımlarından biri olğan ve onıñ adını taşığan “İslâm Geray Han Camisi” ve saray binaları onıñ devrinde yañıdan quruldı ve tamir etildi. Bundan da ğayrı, paytahtnıñ suvv yollarını tertipke keltirip, halqnıñ faydası içün çeşmeler, közler ve medreseler inşa ettirdi. Onıñ qurğan abideleri, Kırım Tatar mimarlığınıñ asıl zerafetini kösterip, Bahçesaraynı tek bir siyasiy merkez degil, Şarkiy Avropanıñ eñ parlaq medeniyet ve irfan ocağı alına ketirdi.

Qırım’nıñ Sesi Haber Merkezi

Tarihnıñ altın saifelerinden süzilip kelgen bu ulu miras, bügün de kök bayraqlı milletimizniñ felsefesine yol köstermektedir. Bedenine bağlanğan zincirlerni aqıl, ilim ve diplomatik dehanen qırğan III. İslâm Geray Han’nıñ “ne örs, ne de çekiç” olmağan o müstaqil duruşı, vatan toprağımıznıñ ebediy sadasıdır. Kırım’nıñ Sesi Haber Merkezi olaraq, ulu Hakanımıznıñ şanlı hatırasını ve asıl soydaşımız Halil İnalcık’nıñ ilmiy vasiyetini kene bir kere sayğı ve minnetnen añamız. Yüregindeki zıhı, elindeki qalemine ve qılıçına tayanış olğan ecdadımıznıñ izi, milletimizniñ kelecek yoqlamalarında her daim ebediy bir fener kibik parlaycaqtır.

Yüreginde Devlet Sırı: III. İslâm Geray Han’nıñ Siyasıy Küreşi

III. İslâm Geray Han, yüregini zıh kibik qorumış, ne örs, ne de çekiç olmağa istey edi. O, kök bayraqlı milletiniñ Hakanı olmağa istey edi. Bu sebepten bedenine buqağı bağlağan ediler….! Tarihnıñ eñ ağır devirlerinden birinde, Şarkiy Avropa siyasetiniñ merkezinde bulunğan III. İslâm Geray Han, öz müstaqilligi ve halqnıñ azatlığı içün unudılmaz bir küreş alıp bardı.

Lehistan Esaretinden Hanlıq Tahtına (Lehistan Esaretinden Hanlık Tahtına)

Akademik menbalarğa köre, I. Selâmet Geray’nıñ oğlu olğan III. İslâm Geray, gençlik yıllarında yedi yıl boyunca Lehistan-Litvanya Devleti’nde esir qaldı. Bu esaret yılları onıñ bedenine buqağı bağlasa da, aqılını ve siyasıy dehasını daa da keskinleştirdi. Profesör Halil İnalcık’nıñ tedqiqatlarına köre, han esaret devrinde ğarp dünyasınıñ askeriy felsefesini ve diplomatiyasını yaqından ögrendi. 1644 senesinde Osmanlı Sultanı İbrahim tarafından Kırım tahtına oturtılğanında, ne Osmanlı örsü altında ezilmege, ne de Lehistan çekiçiyle urulmağa razı oldı. O, sadeceöz milletiniñ mustaqil hakanı olmağa niyetlendi.

Şarkiy Avropanıñ Taqdirini Deñiştirgen İttifaq (Doğu Avrupa’nın Kaderini Değiştiren İttifak)

Tarihçiler, III. İslâm Geray Han’nıñ eñ büyük diplomatik muvaffaqiyeti olaraq 1648 senesinde Zaporojye Qazaqları Atamanı Bogdan Hmelnitski ile qurğan ittifaqını qabul ete. Dönemniñ saray tarihçisi Kırımlı Hacı Mehmed Senai’niñ “Tarih-i İslâm Geray Han” eserinde qayd etkenine köre, bu ittifaq Lehistan’nıñ mağlup etilmesinde ve Kırım Hanlığı’nıñ regional quvvetiniñ artmasında esas rol oynadı. Han, Zbaraż (1649) ve Beresteczko (1651) muharebelerinde ordunıñ başında bulunıp, ordusına şan ve şerefli ğalebeler qazandırdı.

“Ne Örs, Ne Çekiç” Siyasetiniñ Bedeli (“Ne Örs, Ne Çekiç” Siyasetinin Bedeli)

III. İslâm Geray Han’nıñ tış siyaseti tam manasıyla bir muvazene (denge) sanatı edi. Rusya Çarlığı’nıñ büyümesini tehlikeli tapqan han, 1654 senesinde Pereyaslav Añlaşması’ndan soñ Lehistan ile barış yapıp, Rusya’ğa qarşı cephe aldı. O, Kırım’nı tış basqılardan qorumaq isterken, içte de Bahçesaray’nı medeniyet merkezine çevirdi. Onıñ yüregindeki milliy duygu ve turaqlı tayanış, bügün de Kırım Tatar tarihınıñ eñ parlaq saifelerinden biri olaraq qala eken.

İnalcık’nıñ Qaleminden Han’nıñ Mekteb-i Esareti: III. İslâm Geray Han’nıñ Ğarp Siyaseti

III. İslâm Geray Han, yüregini zıh kibik qorumış, ne örs, ne de çekiç olmağa istey edi. O, kök bayraqlı milletiniñ Hakanı olmağa istey edi. Bu sebepten bedenine buqağı bağlağan ediler….! Aslı Qırımtatar soyundan kelgen dünyaşümul tarihçimiz Prof. Dr. Halil İnalcık, III. İslâm Geray Han’nıñ esaret yıllarını alelâde bir zindan ayatı degil, bir askeriy ve diplomatik staj devri olaraq tarif ete TDV İslâm Ansiklopedisi. İnalcık’nıñ ilmiy kesfiyatlarına köre, hanıñ bedenine urulğan o Leh buqağıları, onıñ aqılını Ğarp dünyasınıñ askeriy felsefesini ve diplomatiyasını çezecek bir anahtarğa çevirdi.

1. Serbest Bıraqılğan Esaret ve Saray Medeniyeti

Halil İnalcık’nıñ vesiqalarğa esaslanıp qayd etkenine köre, Can Beg Geray devrinde Lehistan seferinde esir düşken İslâm Geray, adiy bir esir muamelesi körmedi. Devrniñ Avropa diplomatik qaidelerine müsafe qalarq, o asilzade statusında ağırlandı. Han, yedi yıl devam etken bu esaret devrinde Lehistan-Litvanya Devleti’niñ topraqlarında areketlerinde serbest qaldı. Bu serbestlik sayesinde Leh saray aristokratiyasınıñ içine kirdi, Batı Avropa diplomatiyasını, qıraliyet entrikalarını ve meclis (Sejm) nizamını bizzat közetti.

2. Savaş Meydanlarında Ğarp Askeriy Tecribesi

İslâm Geray, Ğarpnıñ askeriy ilmini sadece kitaplardan degil, bizzat uruş meydanlarında ögrendi. Halil İnalcık, hanıñ esareti sırasında Lehlilerniñ Prussiyağa ve Dnyepr Qazaqlarına qarşı yapqan askeriy seferlerine qoşulğanını yaza TDV İslâm Ansiklopedisi. Prussiya seferleri hanğa Ğarp Avropasınıñ eñ yañı ateşli silâhtan faydalanuv usullarını ve qale qatlamasını ögretti. Qazaq seferleri ise, kelcekte Qırımnıñ taqdirini deñiştirecek olan Zaporojye Qazaqlarınıñ quvvetini ve zaif taraflarını uruş meydanında tahlil etmege imkân berdi.

3. Diplomatik Satranç: Duşmannı Öz Silâhınen Uruv

Ulu tarihçimiz İnalcık’nıñ maqalelerinde asıl vurgulağan noqtası, bu yedi yıllıq mektepniñ III. İslâm Geray Hanğa büyük bir diplomatik deha qazandırğan olmasıdır. Han 1644 senesinde Bahçesarayda tahtqa oturğan soñ, bu tecribesini eki büyük ulu say (hamle) ile kösterdi:

• Qazaq İttifaqı (1648): Lehistan’nıñ Qazaqlarnı ezüv siyasetini bizzat esaretinde ögrengeni içün, tahtqa oturar-oturmaz Bogdan Hmelnitskiy ile tarihnıñ eñ büyük Şarkiy Avropa ittifaqını qurdı TDV İslâm Ansiklopedisi. Lehlilerniñ askeriy nizamını yaqından bilgeni içün, olarnı bizzat öz eski tebaasınen (Qazaqlarnen) urdı.
• İsveç qırallığınen Temas: Şarkiy Avropada sadece Osmanlı Devletine bağlı qalmamq içün, İsveç Qırallığınen doğrudan-doğruya diplomatik munasebetler qurdı Semra Bayraktar Blog. Bu adımı, o devirniñ şaraitinde bir Qırım Hanı içün ulu bir Avropa diplomatiyası ufqı edi.

Halil İnalcık, III. İslâm Geray Han’nıñ “ne örs, ne çekiç” olmağan müstaqil siyasetiniñ temelini, işte bu Ğarp mektebiniñ şekillendirgenini ilmiy tarzda ispatlağandır.