Milletniñ Tahtsız Hanları: 7 Aprel 1917 Tarihiy Qırım Musulmanları Qurultayı ve Milliy Uyanış
AQMESCİT – 1917 senesi fevral ayında Rusiye Çarlığı devrilgen soñ, bütün mazlum milletler kibi Qırım Tatar halqı da öz taqdirini tayin etmek ve milliy uquqlarını tiklemek içün areketke keçti. Bu tarihiy uyanışnıñ eñ emiyetli ilk adımı, 7 Aprel 1917 (eski taqvimnen 25 Mart) künü Aqmescit şeerinde toplanğan Bütün Qırım Musulmanları Qurultayı (Kongressi) oldı. Bu muazzam vaqia, 134 yıl devam etken Rus esaretinden soñ, halqımıznıñ öz iradesini dünyağa ilân etken ilk teşkilâtlı adımı olaraq tarihimizge altın ariflernen yazıldı.
1500 Vekil Bir Araya Keldi: “Qırım Qırımlılarnıñdır!”
Qurultayğa Qırımnıñ uzaq yaqın şeerlerinden, qasabalarından ve eñ tıpqı köylerinden kelgen 1500’den ziyade millet vekili iştirak etti. Toplantıda iştirakçilerniñ yüreginde tek bir dert ve tek bir maqsat bar edi: Vatannıñ kelecegini qurmaq. O vaqıtları aydınlarımız ve ziyalılarımız tarafından yüksek sesnen aytılmağa başlanğan “Qırım Qırımlılarnıñdır!” şiarı, qurultaynıñ ana fikrini teşkil etti.
Vatan Cemiyeti ve Milliy Ziyalılarımıznıñ Faaliyeti
Bu tarihiy kongressniñ teşkil olunmasında ve eñ faal şekilde idare etilmesinde gizli “Vatan Cemiyeti” azaları büyük rol oynadı. Seyitcelil Hattat’nıñ reisliginde keçirilgen toplantıda, Ablakim İlmiy ve Asan Sabri Ayvazov kibi milliyetçi, vatanperver ziyalılarımız öz tırnaqlı nutqları ve faal çalışmaları ile qurultaynıñ gidişatına yön berdiler.
Qırım Musulmanları Merkeziy İcra Komiteti Quruldı
Toplantınıñ eñ emiyetli neticelerinden biri, Qırım Tatarlarınıñ siyasiy, diniy ve medeniy ayatını idare etecek olğan 45 azadan ibaret Qırım Musulmanları Merkeziy İcra Komiteti’niñ (Geçici İcra Komiteti) qurulması oldı. Bu komite, Rus ükümeti tarafından Qırım Tatarlarını temsil etken tek yetkili ve meşru idariy organ olaraq tanıldı.
Kongresste halqnıñ yekvücut iradesinen tarihiy saylavlar yapıldı:
Numan Çelebicihan: İcra Komitetiniñ Reisi ve aynı zamanda 134 yıldan berli ilk defa qırımtatarlarnıñ öz iradesinen saylanğan Qırım Müftisi oldı.
Cafer Seydamet: Asırlarca Rusiye ükümetiniñ qolunda bulunıp talan etilgen milliy baylığımıznı qorçalamaq içün Vaqıf Komissiyasınıñ Reisi olaraq saylandı.
Yolbaşçılarımız Cepede Edi
Eñ meraqlı ve acınıqlı tarafı şunda ki, millet öz taqdirini qura bilsin dep eñ yüksek vazifelerge saylanğan bu eki büyük yolbaşçımız – Numan Çelebicihan ve Cafer Seydamet – o vaqıtta Qırımda degil ediler. Birinci Dünya Cengi devam etkeni içün ekisi de cenk meydanlarında, cepede askerlik vazifesini eda etmekte ediler. Olarnıñ gıyabında (özleri yoq ekende) saylanması, halqnıñ bu eki genç liderge olğan sonsuz inamınıñ eñ büyük isbatı edi.
Kurultayğa Doğru İlk Qadem
7 Aprel 1917 Kongressi, Qırım Tatar milliy devletçilik tarihinde yañı bir devir açtı. Bu komititenniñ sistemli çalışmaları neticesinde, şarıldap aqqan aynı seneniñ dekabr ayında tarihiy I. Qırım Tatar Milliy Kurultayı toplanacaq ve Numan Çelebicihan yolbaşçılığında Qırım Halq Cumhuriyeti ilân etilecektir.
Bu mühim toplantığa Qırımnıñ türlü şehir ve köylerinden 1500-den ziyade adam iştirak etti. Qurultay, Qırım Tatar milletiniñ siyasiy ve milliy teşkilâtlanmasında yeni bir devirniñ başlanğıcı oldı.
Toplantıda Vatan Cemiyeti azaları arasında bulunğan milliyetçi rehberler Seyitcelil Hattat, Ablakim İlmiy ve Asan Sabri Ayvazov en faal şahsiyetler oldılar. Olarnıñ teşebbüsleri ile milletniñ hüquqları ve gelecegi aqqında mühim qararlar müzakere etildi.
Qurultayda Qırım Musulmanları Merkezî İcra Komitesi teşkil etildi. Büyük devlet adamı ve milliy rehber Numan Çelebicihan komiteniñ reisi ve aynı zamanda Qırım Müftüsü olaraq сайlandı. Cafer Seydamet ise o vaqıt Rusya Hükümetiniñ tasarrufında olğan Vaqıf Komissiyasınıñ reisi vazifesine tayin etildi.
Diqqatqa lâyıq tarafı şudur ki, bu iki büyük lider de saylanğan zamanda Qırımda degil ediler; olar Harb şertleri sebebinden başqa yerlerde bulunmaqta ediler. Buna baqmadan, Qırım Tatar halkı olarnıñ liderligine olan itimadını açıkça kösterdi.
7 Aprel 1917 Qurultayı, soñradan toplanacaq olan Birinci Qırım Tatar Milliy Qurultayınıñ ve Qırım Halq Cumhuriyetiniñ temel taşlarından biri olaraq tarihte öz yerini aldı. Bu kün, Qırım Tatar milletiniñ birlik, öz-özini idare etüv ve milliy azatlıq yolunda atqan en mühim adımlarından biri sayılır.
