Bağçasaraydaki Tahtalı Cami, Kırım Hanlığı mimarlığınıñ eñ nadide incilerinden biridir
Tahtalı Cami 1707 yılında Selim I. Giray’ın kızıyla evlenen Han Sultan Beck tarafından yaptırılmıştır. Bahçesaray’ın en eski camisidir. Konumu itibarıyla Bahçesaray’ın hemen hemen her noktasından görülebilir. Başlangıçta taş bloklar ve yığma duvarlarla kapatılan ahşap plakalar ile inşa edilmiştir. Caminin çatısı kil çinilerle kaplıdır. Günümüzde hâlâ kullanımdadır.
Bağçasaraydaki Tahtalı Cami, Kırım Hanlığı mimarlığınıñ eñ nadide incilerinden biri olıp, 1707 senesi Han Sultan Bike (Bekhan Sultanhani) tarafından inşa ettirilgendir.
Mimarî Mirasımıznıñ Köklü Abitelerinden: Bağçasaray Tahtalı Camisi
Bağçasaraynıñ eñ qadîmiy islâm ibadethanelerinden biri olğan Tahtalı Cami, Kırım Hanlığı mimarlığınıñ XVIII asırdaki inkişaf seviyesini köstergen müim bir abide olaraq emiyetini qorumaqtadır. Mezkür cami, 1707 senesi I. Selim Giray Han’nıñ qızı Han Sultan Bike (tarihiy menbalarda Bekhan Sultanhani) tarafından inşa ettirilgendir. Han Sultan Bike’niñ aqayı Han Sultan Beck (Bek) ile evlengeninden soñra, hanedan mensübi bir hanımefendiniñ şahsiy vaqfı olaraq vujudqa kelgen bu bina, devirniñ içtimaiy-diniy ayatında asılzadeler temsil etken areketniñ eñ bariz misalidir.
Binanıñ Mimarlık Hususiyetleri ve İnşa Tehnologiyası
Akademik araştırmalar, Tahtalı Caminiñ özüne has bir quruluş tarzına saip olğanını köstere. Adınıñ “Tahtalı” olaraq anılması, binanıñ temel taşıyıcı sisteminde ve karkasında qullanılğan meşur ahşap (tahta) materialınen doğrudan bağlıdır.
Duvar Teşkilâtı: Caminin divarları eñ başta taş bloklar ve tıştan yığma divarlarnen qapatılğan ahşap plakalardan (tahta qaplamalardan) vujudqa ketirilgendir.
Çatı yapısı: Binanıñ tavanı an’aneviy usülde işlengen olıp, çatısı tamamen kil kiremitler (körüf kiremit) ile örtülgendir.
Şeer İmarındaki Rolü: Cami, coğrafiy ve topografik yerleşmesi ceetinden Bağçasaraynıñ er bir noqtasından körünecek şekilde yuqarı bir terasta inşa etilgendir. Bu durum, hanlıq devri şeer planlamasında ibadethanelerge berilgen merkeziy emiyetni isbatlay. []
Tarihiy ve Medeniy Emiyeti
Tahtalı Cami, asırlar devamında Kırım Tatar halqınıñ medeniy kimligini ve diniy varlığını qorup kelgen bir merkez vazifesini kördi. Sürgünlik ve sovet devriniñ eñ ağır basqılarına baqmadan, öz özgün mimarisini qorunmağa muvaffaq olğan nadir binalardandır. Bugün de faal olaraq hızmet etken bu mübarek cami, kelecek nesillerge Kırım Tatar medeniyetiniñ taş ve ahşapta canlanğan abidesi olaraq emanet etilgendir.
18 Mayıs 1944 Sürgüninden evel Kırımda 1700-ge yaqın cami ve ibadethane bar edi. Şorbalıq ve qatliam devrinde bu camilerniñ çoqusı viran etildi, yıqıldı ya da ambar ve tütün deposı olaraq qullanıldı. Tahtalı Cami de bu facialardan zarar kördi, lâkin sovet rejiminiñ basqılarına baqmadan tamamen yoq etilmeyip, divarları qorunğan nadir abidelerden biri olaraq qaldı.
Tahtalı Camisiniñ Tarihiy Faciası ve Bugünki Restavratsiya Vaziyeti
1. 1944 Sürgünü Arifesinde Kırımda Dinî Binalarnıñ Vaziyeti
Tarihiy menbalar ve arşiv vesiqaları köstere ki, Rusiyeniñ 1783 senesindeki ilk işgalinden evel Kırım yarımadasında 1700-den ziyade faal cami ve medrese mevcüt edi. Lâkin, 18 Mayıs 1944 Qırımtatar Halqınıñ Sürgünligi faciasından soñra, yerli halq qan ağlap vatanından çıbırtılğanda, Sovyet ükümeti dinge ve medeniyetke qarşı keniş bir cenk açtı.
Yıqım ve Talan: Camilerniñ asıl ekseriyeti (1400-ge yaqını) buldozerlernen yıqılıp yerle yeksan etildi.
Müesseseleştime: Sağ qalğan binalar kinoteatr, tütün ambarı, spor zalı ya da mektep olaraq qullanıldı.
2. Sürgünlikten Soñra Tahtalı Camige Ne Yapıldı?
Tahtalı Cami, facia devrinde tamamen yıqılmaqtan qurtulsa da, cemaatından mahrum qaldı ve on yıllar devamında ibadetke qapatılıp, fena vaziyette taşlanıldı. Halqımız vatanğa qaytmağa başlağanınen, 1990-ncı senelerde cami kene musulmanlarğa qaytarıldı ve yerli cemaatnıñ küçünen acele surette tamir etilip, kene ibadetke açıldı.
3. Bugünki Restavratsiya Vaziyeti ve Tehlileler
Bugün Bağçasaraydaki abidelerniñ, hususan Hansaray ve etrafındaki binalarnıñ restavratsiya vaziyeti eñ acınıqlı ve munaqaşalı mevzulardan biridir.
Vandalizm Tehlikesi: Yarımadanıñ 2014 senesindeki şorbalı işgalinden soñra, Rusiye akimiyeti tarafından yürütilgen restavratsiya işleri, ilmiy usıllardan uzaq, alelacele müteahhitlik faaliyetine çevirildi.
Özgünlikniñ Yoq Etilmesi: Hansaray Camisinde köre bilgenimiz kibi, asıl el yapımı an’aneviy Tat kiremitleri sökülip, yerlerine tıştan ketirilgen ucur seramik kiremitler qoyulmaqta. Ahşap karkas sistemleri sökülip, beton ve metal qullanıla.
Tahtalı Caminiñ Vaziyeti: Tahtalı Cami bugün faal bir ibadethane olsa da, tış qaplamalarındaki ahşap karkas mimarisi ve tavan yapısı şahsiy tamirler yüzünden özgün ilmiy çehresini qısmen kayıp etmektedır. Profesyonel ve halqara statusqa saip (UNESCO qorçalavında) bir restavratsiya yapılmağanı içün bina tış tesirlerge qarşı er qaçan tehlile altındadır.
1988–1989 senelerinde Kırım tatarları kütleviy şekilde Vatanğa qaytqan vaqıtta, Kırımda bütünley işlegen vaziyette bir dane bile resmiy cami qalmağan edi.
Sovet akimiyeti ve 18 Mayıs 1944 Sürgünü neticesinde yarımadadaki 1700-ge yaqın cami, mescit ve medrese sistemli şekilde yoq etildi. Olar ya tamamen yıqıldı, ya da ambar, kino teatri, sport zalları ve kilse gibi başqa maqsatlar içün qullanıldı. Halk vatanğa qaytqan soñ, iptidaiy olaraq yalıñız Keçken asırnıñ soñunda bir qaç cami bınası (mesela, Akmescitteki Kebir Camii) ibadethane olaraq qaytarılıp, vaqtı-vaqtınen yañıdan tamirlenip başlandı.
Tarihiy Vaziyetniñ Cedveli
| Devir | Camiler ve İbadethaneler Sayısı | Vaziyet |
|---|---|---|
| 1944 Sürgüninden Evel | 1700-ge yaqın | Çoqusı faal ve islâm medeniyetiniñ temeli. |
| 1988–1989 (Sürgün Dönüşü) | 0 (Resmiy / Faal cami) | Episi qapatıldı, yıqıldı ya da maqsadından tış qullanıldı. |
| 1990-nıñ Başları (Ukrayna Devri) | Cemi bir qaç bına iade etildi | Kebir Camii gibi az sayıda abide yavaş-yavaş tüzetildi. |
Kırım Tatar milliy hareketi ve halqnıñ büyük küreşi neticesinde, 1990-ncı yıllardan başlap vatanımızda yañı camiler quruldı ve qadimiy abidelerimiz tamir etilerek kene ezan seslerinen tolmağa başladı.
18 Mayıs 1944 Sürgüninden soñra, Sovet rejimi Kırımdaki İslâm ve Kırım Tatar medeniy mirasını butünley yoq etmege tırıştı. Bu facialı devirniñ tafsilâtı şöyledir:
Kültürel Soykırım ve Camilerniñ Yoq Etilüv Süreci
- Sistemli Yıqım: 1944 senesindeki feci sürgünlikten evel, yarımadada çoqusı tarihiy abide olğan 1700-ge yaqın cami ve ibadethane bar edi. Sürgünden emen soñra, mülkler devlet tarafından musadere etildi.
- Maqsat tış qullanuv: Camilerniñ bir qısmı taş-taşqa sökülip qurucılıq malzemesi olaraq qullanıldı. Qalğan binalar ise rejimniñ tazirli siyaseti neticesinde traktör stantsiyaları, ambarlar, kino teatrlari, sport zalları ve ateizm müzelerine çevirildi.
- Kütüphanelerniñ Yoq Etilüvi: Camilernen barabar, asırlar devamında toplanğan binlerce elyazma Quran-ı Kerim, diniy ve tarihiy kitaplar meydanlarda yaqıldı.
Tarihiy Abidelerden Bazı Misaller
- Kebir Camii (Akmescit): Kırımnıñ eñ qadimiy camilerinden biri olğan bu bına, sürgünden soñra kitap cildleme evi (matbaa) olaraq qullanıldı. 1989-da halq qaytqanda tavanı çöken, virane bir alda edi.
- Han Camii (Bahçesaray): Hansaray kompleksi içindeki bu abide, şans eseri tamamen yıqılmadı ama diniy maqsadından ayırılıp müze kompleksiniñ bir parçası olaraq qaldı.
- Cuma Cami (Kezlev): Mimar Sinannıñ eseri olğan bu muhteşem abide, Sovet devrinde ateizm müzesi ve depo olaraq qullanıldı.
Qayıtuv ve Yañıdan Doğuv
1988–1989 yıllarında Vatanğa qaytqan soydaşlarımız, camilerniñ yerinde ya boş meydanlar ya da viraneler taptı. Kırım Tatar Milliy Meclisi ve Kırım Müslümanları Müftüligi önderliginde, iptidaiy olaraq çadır-camiler quruldı. Vaqıt keçkençe halqnıñ öz fedakârlığı ve Türkiye Cumhuriyeti kibi dost devletlerniñ yardımları ile yüzlerce cami yañıdan inşa etildi.
