Ben kendi kendimden bezdim, usandım Aşıq Ümer

Ben kendi-kendimden bezdim, usandım

Nice canlar vardır lâilâc yatur,

Zemine ğarq olmış, suvsız, aç yatur,

Dünyadan el çekmiş, ihtiyac yatur

Alemde sağlarnıñ bir duasına.

yahut:

Ümer neler çekdi icran elinden,

Kören ibret alır çeşmi selinden,

Yarıñ cefasından, halqıñ dilinden,

Ben kendi-kendimden bezdim, usandım…

Qadim zamanlardan itibaren bu Fani dünyanı basıp keçken sıra-sıra aydın sımalar tarafından yaqılıp ketilgen meşallerniñ nurlarından ğıda alaraq, insaniyet büyük menzillerni elde etip keldi ve bu ceryan ep devam etmekte. İşte böyle meşalcilerden birisi – yuqarıdaki nazm satırlarnıñ müellifi, qırımlı saz şairi Aşıq Ümerdir. Halq tarafından o, “Evliya Ümer”, “Devletli Ümer”… kibi fahriy adlar ile de añılıp kelindi.

Bugün de-bugün bu büyük zatnıñ tercimeialı keregi kibi belli degil desek, aslı da mubalâğa olmaz. Kimer malümatlarğa köre o, XVII-nci yüzyıllıqnıñ birinci çeriginde, qararle 1621 senesi Qırımnıñ cenübiy-batı betinde dünyağa keldi. Ğayrı talebelerge nisbeten özüniñ ğayet zekkiyligi ile ayırılğan Ümer, maalliy mektepni oqup bitirgen soñ talim aluvnı Medresede devam etti.

Aşıq Ümerniñ Medrese ayatına ait, efsanege beñzegen böyle bir vaqia ikâye saqlanılıp qalındı. Mezkür ikâye XIX-ncı yüzyıllıqnıñ ortalarında, daa doğrusı 1848 senesi Sankt-Peterburgda çıqqan “Sovremennik” jurnalınıñ 5-nci sanında derc olundı. Metn böyle başlay:

Ebet, Qırımda ağız-ağızdan keçip yaşap kelgen bu ikâye rus tiline çevirilip, XIX-ncı asırnıñ çoq metin jurnalı esaplanğan “Sovremennik”de derc etildi. Söz sırası bu yerde şunı da qayd etip keçmeli ki, o zamanı mezkür jurnal Dobrolübov, Panayev, Çernışevskiy, Nekrasov kibi belli edebiy şahslar tarafından neşir etile edi.

Söylemek istegenimiz, kene malümatlarğa bazanacaq olsaq, Aşıq Ümer bir çoq memleketlerde bulunıp, ömüriniñ soñlarında doğmuş Vetanı Qırımğa qaytıp kele ve mında da seksen altı yaşında vefat ete, XVIII-nci yüzyıllıqnıñ başında.

Doğmuş qırım halqınıñ, daa doğrusı türk dünyasınıñ, daa da doğrusı Firdevsiy, Navoiy, Göte, Rumiy, Şekspir, Cevheriy, Balzak, Rudakiy, Puşkin… kibi cian medeniyeti hazinesiniñ variyeti sayılğan büyük sımalar sırasından yer alğan azreti Aşıq Ümer – Devletli Ümer – Evliya Ümer özünden miras olaraq yüzlerle, biñlerle inci kibi nazm satırlarnı qaldırdı. Mezkür inci satırlarnıñ bir qısımı halq türkülerine çevirilip, ağız-ağızdan keçip ep yırlanılıp kelinmekte.

Bir oñalmaz derde tüştim,

Oğradım sevdaya men.

Başıma aldım qayğımı,

Oğradım belâya men.

Günaimniñ azabıdır,

Odır menim çektigim.

Başımı yastığa qoyıp,

Ecel terin töktigim.

Men bahtımı sınamışım,

Taşa bassam – iz olur.

Avğustosta suya tüşsem,

Balta kesmez buz olur.

ya da:

Ustasına hızmet iden

Yol bilir, erkân bilir.

İblisi talim idenler,

Nar ile suzan bilir.

On sekiz biñ alem derler,

Bu – dünyanıñ episi,

Dünyalar fani dünyadır,

Dolaşıp gezen bilir.

Evvelâ Cennet muba derler,

Ne hoş olur yapısı.

Etrafından kelip, derler,

Miskianber qoqusı.

Meclisi irfane vardım,

Eyledim bir köz nazar.

Sevdigim divane durmış,

Surei Rahman yazar.

Aşıq Ümer ah idince

Hızır İlyas yetişir.

Buña bayram güni derler

Qan idenler, barışır.

İşte, asırlar zarfında “Aşıq Ümerden”, dep, icra etilip kelingen mezkür inci kibi nazm satırlar, şairniñ qalbinden ve elindeki sazından yañğırap çıqqan, tek bazı beytlerdir – halq türküleridir…

Bugün de-bugün, Aşıq Ümerniñ elyazmaları Büyükbritaniyada – London müzeyinde em de Türkiye kütüphanelerinde saqlanılmaqta.

Ya İlâiy, Sen bilirsiñ, qalmışım ğayet naçar,

Bir güzele göñül verdim, o zalım benden qaçar.

Bir selâma qail oldım, onu da vermez keçer.

Küsme yarem, barışalım, cümle isyan bendedir…

Hansaraylı

Memba leylaemir