Tarihniñ altın sayfalarında yer alğan hanlıqlar ve devletler

Tatar milleti asırlar boyunca Deşt-i Qıpçaq bozkırlarından İdil boylarına, Qırım’dan Sibirge qadar geniş coğrafiyalarda devletçilik ananesini yaşatqan büyük bir medeniyetniñ varisidir. Altın Orda’dan Qırım Hanlığına, Qazan’dan Sibir Hanlığına qadar uzanğan bu tarih, yalnız Tatar milletiniñ degil, bütün Türk dünyasınıñ müşterek mirasıdır. Tarihniñ altın sayfalarında yer alğan bu hanlıqlar ve devletler, milletimizniñ iradesini, medeniyetini ve devletçilik ruhunu nesilden nesilge taşımağa devam ete. Qırım’ın Sesi olaraq bu zengin tarihiy mirasnı yaşatmaq ve gelecek nesillerge ulaştırmaqnı vazife bilmekteyiz.

Mustafa Sarıkamış
Kırım’ın Sesi Gazetesi Editörü
Dünya Qırımtatar Derneği Başkanı

Tatar Devletleri ve Hanlıqları

Tatarlar tarihte bir çoq devlet ve hanlıqlarnıñ qurucısı yaki idareci unsuru olaraq tanılğanlar. Deşt-i Qıpçaq sahasından Volga boylarına, Qırım’dan Sibirge qadar uzanğan bu devletler Türk tarihiniñ mühim bir parçasıdır.

Altın Orda Devleti (1242–1502)

Altın Orda Devleti Deşt-i Qıpçaq bozkırlarınıñ en büyük devletlerinden biri edi. Devletniñ arazisi bugünki Rusya, Ukraina ve Qazaqstan topraqlarınıñ böyük bir qısmını öz içine alğan edi. Altın Orda, soñraları Qazan, Qırım ve Astrahan hanlıqlarınıñ temelini teşkil etti.

Qazan Hanlığı (1438–1552)

Qazan Hanlığı Volga Tatarlarınıñ en mühim devleti edi. Paytahtı Qazan şeheri olıp, ticaret, ilim ve medeniyet merkezi olaraq inkişaf etti. 1552 senesinde Rus çarı İvan Groznıy tarafından işğal etildi. Qazan Hanlığı Tatar milliy tarihiniñ en mühim devletlerinden biri sayıla.

Qırım Hanlığı (1441–1783)

Qırım Hanlığı Qırım Tatarlarınıñ milliy devleti edi. Hanlıq üç asırdan artıq zaman devam etti ve Osmanlı Devleti ile dostlıq ve müttefiqlik münasebetlerini saqladı. Bağçasaray siyaset, medeniyet ve edebiyat merkezi oldı. 1783 senesinde Rus İmparatorluğu tarafından ilhaq etildi.

Astrahan Hanlığı (1466–1556)

Astrahan Hanlığı İdil (Volga) nehriniñ aşağı qısımlarında hüküm sürdü. Ticaret yollarınıñ kesişken yerinde bulunğan bu hanlıq 1556 senesinde Rus devleti tarafından zabt olundı.

Qasım Hanlığı (1452–1681)

Qasım Hanlığı Moskova civarında qurulğan Tatar devleti edi. Bu hanlıq Rus knezlikleri ile münasebetlerde mühim rol oynadı ve uzun müddet öz varlığını saqladı.

Sibir Hanlığı (XV–XVI asırlar)

Sibir Hanlığı Batı Sibir topraqlarında hüküm sürdü. Ruslarnıñ Sibirge doğru ilerlemesinden evvel bölgede en mühim siyasiy merkezlerden biri edi. Hanlıqnıñ süqutu Sibirniñ Rus hâkimiyetine keçmesine yol açtı.

Tarihiy Miras

Bugünki Volga Tatarları, Qırım Tatarları ve Sibir Tatarları bu devletlerniñ tarihiy ve medeniy mirasını yaşatmağa devam eteler. Qazan Hanlığı, Qırım Hanlığı ve Altın Orda devleti Tatar milletiniñ tarihiy hafızasında hususiy yer tuta.

Tatar hanlıqları ve devletleri, Türk dünyasınıñ ayrılmaz bir parçası olaraq, asırlar boyunca medeniyet, ticaret, ilim ve devletçilik ananelerini yaşatqanlar.

TARİHNIÑ ALTIN SAYFALARI: TATAR TÜRKLERİNİÑ DEVLETLERİ VE DEVR-İ DEVERANLARI

Tatar Türkleri, dünya tarihiniñ yönelişini deñiştirgen, farqlı coğrafiyalarda quvvetli devletler ve hanlıqlar qurğan eñ köklü ve idareci milletlerden biridir. Ulu çöl medeniyetinden yerleşik medeniyetlerge qadar keniş bir sahada üküm sürgen Tatar hanlıqları, bugün bile abideleri, til ve edebiyat mirası ile yaşamaqta. Kırım’ın Sesi Gazetesi oquvcıları içün tatar tarihınıñ bu şanlı saifelerini bir araya ketirdik: [1]

                                  ALTIN ORDU DEVLETİ

                                     (1242–1502)

                                          │

         ┌────────────────────────┬───────┴────────┬────────────────────────┐

         │                        │                │                        │

   KAZAN HANLIĞI           QIRIM HANLIĞI    HACITARHAN HANLIĞI        SİBİR HANLIĞI

    (1438–1552)             (1441–1783)        (1466–1556)          (15.–16. Asırlar)

         │                        │

         │                  QASIM HANLIĞI

         │                   (1452–1681)

         │

   İDİL TATARLARI          QIRIM TATARLARI                          SİBİR TATARLARI

   (Bugünkü Mirasçılar)   (Bugünkü Mirasçılar)                     (Bugünkü Mirasçılar)

1. Altın Ordu Devleti (1242–1502)

Bügenki Rusiye, Ukraina ve Qazahistan topraqlarınıñ büyük bir qısmını qaplağan, Avrasiyanıñ eñ keniş çöl imperatorlığı edi. Cengiz Han mirasından filizlengen bu ulu devlet, İdil (Volga), Qırım ve Hacıtarhan hanlıqlarınıñ temelini teşkilsiz etken ana yurttır. [1]

2. Kazan Hanlığı (1438–1552)

İdil (Volga) Tatarlarınıñ eñ muazzam ve medeniy devleti edi. Paytahtı, ticaret ve ilim merkezi olğan şanlı Kazan şeheri edi. Şarkiy Avropada medeniyet nurı saçqan bu hanlıq, 1552 senesinde Qorqunçlı İvan tarafından işgal etildi. Kazan Tatarları, tatar milliy şuurınıñ ve medeniyetiniñ eñ emiyetli tayanğı sayılır.

3. Qırım Hanlığı (1441–1783)

Qırım Tatarlarınıñ Özü, Til ve Müstaqil devleti olıp, Hacı Giray Han tarafından temeli atılğan edi. Karadenizniñ şimalinde asırlarca adalet ve quvvet ile üküm sürdi. Osmanlı İmparatorlığı ile deñk ve emiyetli bir ittifaqdaşlıq içinde yaşap, Avropa siyasetine yön berdi. Bağçasaray ve Hansaray, tatar edebiyatınıñ, medeniyetiniñ ve mimarlığınıñ eñ parloq incisidir.

4. Hacıtarhan (Astrahan) Hanlığı (1466–1556)

İdil özeniniñ Hazar deñizine tökülgen aşağı aqımında üküm sürgen stratejik bir hanlıq edi. Büyük ipek yolunıñ eñ emiyetli qapısı olıp, zengin ticaret merkezlerine saip edi.

5. Qasım Hanlığı (1452–1681)

Oka özeni boylarında, Moskova etrafında qurulğan ve uzun müddet tatar siyasiy tesirini Rus içlerine qadar taşığan özgün bir Tatar beyligi ve devleti edi.

6. Sibir Hanlığı (15.–16. Asırlar)

Ğarp Sibiryada üküm sürgen, coğrafiyağa “Sibir” adını bergen şanlı tatar devletidir. Ruslarnıñ şarqqa doğru kenişlemesinden evel, o topraqlarda tatar medeniyetini ve İslâmiyetni yayğan eñ uzaq tatar qalesi edi.

Tarihiy Miras ve Bugün

Bügenki İdil Tatarları, Qırım Tatarları ve Sibir Tatarları paralanğan bu ulu şan-şöhretniñ, medeniy zenginlikniñ ve tarihiy mirasçılardır. Hususan Kazan ve Qırım hanlıqları, tatar milletiniñ dünya tsivilizatsiyasına baışlağan eñ büyük medeniyet abideleridir.

HANLIQLARDA ADALET (YUSTİTSİYA) VE MEKTEP SİSTEMASI

Tatar hanlıqları tek cenk meydanlarında degil, adalet, uquq ve maarif saalarında da devriniñ eñ ileri ketken medeniyet merkezleri edi. Hususan Qırım ve Kazan hanlıqlarında adalet tayanğı şeriat ve törege, mektep sisteması ise keniş halq kütleleriniñ ilim almasına esaslana edi.

                         TATAR HANLIQLARINDA ADALET VESAATİ

                                         │

               ┌─────────────────────────┴─────────────────────────┐

               ▼                                                   ▼

       DİNİY VE ŞER’İY UQUQ                                ÖRFİY VE TÖRE UQUQI

   (İslam qaideleri, şeriat)                         (Cengiz Han yasaları, adetler)

               │                                                   │

               └─────────────────────────┬─────────────────────────┘

                                         ▼

                                  QADIASKER VESAATİ

                     (Adalet naziri, uquqiy işlerniñ başı)

                                         │

                                         ▼

                                   ŞEHER QADILARI

                          (Mahkemeler, uquqiy qararlar)

1. Adalet (Yustitsiya) Sisteması

Hanlıqlarda adalet teşkilâtı ekili bir uquq sistemasına saip edi: Şer’iy uquq (İslam qaideleri) ve Örfiy uquq (Cengiz Han yasaları ve asırlardan berli kelgen tatar adetleri). Bu iki sistem bir-birine qarşı kelmeyip, adaletniñ temini içün bırlikte qullanıla edi.

• Qadıasker (Baş Qadı): Hanlıqlarda adalet işleriniñ eñ yüksek baqıcısı ve naziri edi. Divan-ı Humayun azası olıp, hanlıqtaki eñ müim davalarnı baqa ve diger qadılarnı vazifege tayin ete edi.
• Mahkemeler ve Qadılar: Her şeherde ve qasabada qadılar vazife yapa edi. Qadılar tek cinaiy ya da uquqiy davalarnı degil, ticaret, nikâh, miras, evlâtlqqa alma ve vaqıf işlerini de idare ete ediler.
• Siciller (Uquq Defterleri): Mahkemelerde berilgen er bir qarar, uquqiy vesiqalar ve şikâyetler “Qadı Sicilleri” adı berilgen defterlerge yazılıp saqlana edi. Qırım Hanlığı sicilleriniñ bir qısmı bugünge qadar saqlanıp qalğan eñ qıymetli tarihiy vesiqalardır.
• Adaletniñ Teñligi: Hanlıq uquqında eñ müim qaide – bey ve avam halq arasında adalet qarşısında iç bir farqnıñ olmaması edi. Eger adiy bir vatandaş beylerden ya da mirzalardan zarar köre ise, qadı mahkemesine barıp öz uquqını qorçalay bile edi.

---

2. Mektep ve Maarif Sisteması

Tatar hanlıqlarında savatlılıq derecesi o devirdki Avropa memleketlerine baqqanda çoq yüksek edi. Maarif sistemi eki basamaqlı olıp, din, mübet, felsefe, astronomiya, riyaziyat (matematika) ve edebiyat dersleri berile edi.

                        MAARİF VE MEKTEP SİSTEMASI

                                     │

             ┌───────────────────────┴───────────────────────┐

             ▼                                               ▼

         MEKTEPLER                                      MEDRESELER

   (İbtidaiy / İlk tahsil)                       (Aliy / Yüksek tahsil)

  • Er mahallede tapıla edi.                   • Zencirli, Efendi medreseleri…

  • Savatlılıq, oquv-yazuv.                    • İlahiyat, felsefe, fen ilimleri.

  • Qızlar ve oğlanlar oquy edi.               • Müderrisler (Alimler) ders bere edi.

• Sıbyan Mektepleri (İlk Tahsil): Er bir cami yanında ve mahallede mutlaqa bir ibtidaiy mektep tapıla edi. Bu mekteplerde balalarğa kiçik yaşta oquv-yazuv, esap-kitap ve esas dinî bilgiler öretile edi. Halq içinde oquv-yazuv bilmegen insan sayısı yoq derecede az edi. Qız balalar içün de ayrı mektepler ya da hocahanımlarnıñ evlerinde dairesel dersler teşkil etile edi.
• Medreseler (Yüksek Aliy Tahsil): Medreseler bugünki universitetlerge deñk edi. Bu yerlerde tek dinî ilimler (tefsir, hadis, fıqıh) degil, deñizcilik, coğrafiya, astronomiya, mantıq ve tıp kibi fen ilimleri de öretile edi.
• Şanlı Medreseler:
  • Zencirli Medrese (Qırım): I. Meñli Giray Han tarafından 1500 senesinde Bağçasarayda qurdurılğan bu medrese, bütün Şarkiy Avropa ve İdil-Ural tatar dünyasınıñ eñ büyük ilim ocağı edi. Girişinde zencir asılğan bu binağa, hanlar bile başlarını egerek (ilme sayğı köstererek) kire ediler.
  • Kazan Medreseleri: Kul Şerif Camisi yanında yer alğan medreseler, 1552 senesine qadar bütün tatar dünyasına muallimler, şairler ve qadılar yetiştirgen büyük ilim merkezleri edi.
• Vaqıf Sisteması: Mektep ve medreseler hanlıq hazinesine yük olmayıp, zenginlerniñ ve hanlarnıñ baışlağan “vaqıf” topraqları ve mülkleri sayesinde parasız (bedava) hızmet köstere edi. Talebelerniñ aş-suv, yatıp-turuv ve kitap ihtiyacları bu vaqıflar tarafından qarşılana edi.

Hanlıqlar devrindki bu quvvetli maarif anenesi, XIX asırnıñ soñunda büyük mütefekkirimiz İsmail Bey Gasprinskiy tarafından temeli atılğan ‘Usul-i Cedid’ (Yañı Mektep) areketi ile yañıdan canlanıp, tatar milletiniñ medeniy uyanışına yol açqandır.