Rızai (Remzi) Mehmed Giray Han: Edebiy, Siyasiy ve Tarihiy Mirası
Rızai (Remzi) Mehmed Giray Han: Edebiy, Siyasiy ve Tarihiy Mirası
Kırım’ınsesi gazetesiniñ sayğılı oquyıcıları! Bu kenişletilgen maqalemizde, sizlerge Kırım tarihınıñ eñ parlaq saypalarından birini taqdim etemiz. Em devlet idaresinde, em de edebiyat meydanında sönmez izler qaldırğan Rızai (Remzi) Mehmed Giray Han aqqında bilingen bütün episini bır yerde topladıq.
1. Siyasiy Hayatı ve Hanlıq Devriniñ Adımları
Rızai Mehmed Giray, Geray sülâlesiniñ eñ tasil körgen, asıl zâdegânlarından biridir. Onıñ siyasiy küreşi ve taht devri, Kırım Hanlığınıñ qomşu devletlernen muvazenet saqlamağa tırışqan emiyetli bir devrine rastkele.
Devlet İdaresi: Tahtqa oturğan soñ, adaletli qanunlar ve xalqara muvazenet siyasetini esas aldı.
Osmanlı Devletinen Alaqalar: İstanbul sarayınen sıqı ve emiyetli diplomatik bağlar qurmağa muvaffaq oldı.
Askeriy Adımları: Kırım ordusınıñ nizamını qorçalap, hanlıq sınırlarını sıq-sıq ücum etken kazaklarğa ve Rusya muallâqatına qarşı quvvetli mudafaa tedbirleri aldırttı.
İçki İstiqrar: İqtisadiyatnı Canlandırmaq içün ticaret yollarınıñ havfsızlığını temin etti ve Kırım klanları (beyleri) arasındaki dâhilî çekişmelerni tınçlandırdı.
2. Şiiriy Sanatı ve Meşur Bir Gazeli
Mehmed Giray, şiir dünyasında ekinci bir şahsiyet qazanıp, Rızai ve Remzi mahlaslarınen bütun şarq tasavvuf ve aşk felsefesini mısralarğa dökti. Onıñ klasık tarzda yazılğan şiirleri, insannıñ fânî dünyadaki izlemlerini añlata.
Aşağıda, şairniñ bütun divan edebiyatı ananelerine uyğun olaraq qalemge alğan meşur gazellerinden bir parça (beyitler) berilgen:
“Cihânıñ devri fânîdir, beqası yoq bilür insan,
Gönül mülkini âbâd eyleyen sultânı isterler.”
“Rızâ-yı Hak yolunda can feda etmektir asıl kâr,
Bu fânî taht ü tâcı neylesin, canânı isterler.”
Gazelniñ Qısqa Tahlili:
Bu mısralarda Han, dunyaviy taht ve tacnıñ geçici olğanını, asıl maqsatnıñ Alla-Taâlânıñ rızasını (öz mahlasına da işaret eterek) qazanmaq ve insan qalbini (gönül mülkini) abad etmek olğanını bıldıre.
3. Tarihtaki Başqa Şair Kırım Hanları
Kırım Hanlığı sarayı tek bir idare merkezi degil, aynı zamanda bir medeniyet ve akademi sarayı edi KIRIM HANEDANININ fiA‹RL‹⁄‹. Mehmed Giray’dan başqa da dülber eserler qaldırğan şair hanlarımız bar edi:
Bora Gazi Giray Han (Gazâyî): Hanlar arasında eñ meşur şairdir KIRIM HANEDANININ fiA‹RL‹⁄‹. Cenk meydanlarında “Bora” kibi eskeni içün bu laqapnı aldı. Eñ bilingen beyti askeriy ruhnı aksettire:
“Râyete meyl ederiz kâmet-i dil-cû yerine,
Tûğa bel bağlamışız kâkül-i hoş-bû yerine.” Râyete meyl ideriz kâmet-i dil-cû yerine Tûğa bel bağlamışız …
Bahadır Giray Han (Rezmi): Şiirlerinde “Rezmi” laqabını qullandı, dülber aşk ve tasavvuf gazelleri yazdı HALÎM GİRÂY.
IV. Mehmed Giray (Kâmili): Hem divan edebiyatı tilinde yazdı, hem de halk şairleri kibi hece vezniyle dülber ilahiler kaleme aldı HALÎM GİRÂY.
Halim Giray Han: Şair olmaqnen bır sırada, Kırım hanları şairleriniñ tezkiresi (antolojisi) olğan meşur “Gülbün-i Hânân” eseriniñ müellifidir
Kırım Tatarlarınıñ bu asıl şahsiyetleri, bızge tek bır coğrafiya degil, qorçalamaq kerekligimiz olğan yüksek bır ruh dünyası da qaldırdılar.
Rızai (Remzi) Mehmed Giray, Kırım hanedanının hem tahtında hem de divan edebiyatının zirvesinde yer alan müstesna bir şahsiyettir.
Kırım tarihınıñ unudılmaz simalarından biri olğan, em qılıçınen em de qaleminen dastanlar yazğan Rızai Mehmed Giray Han aqqında söz yurterbız.
Hanlıq Tahtı ve Edebiy Miras
Mehmed Giray, Kırım Hanlığı tahtına oturğan devlet adamı olmaqnen beraber, klasık bütun şarq edebiyatında “Rızai” ve “Remzi” mahlaslarınen şınlağan dülber bir şairdir. Kırım hanları arasında tasil ve medeniyetke berilgen emiyetniñ eñ bariz timsalidir.
Devlet Erbabı: Hanlıq devrinde adaletli idaresinen tanıldı.
Mükemmel Tasil: Saray tasilini eñ yüksek seviyede aldı.
Edebiy İstiidat: Divan şiiriniñ inceliklerine mukemmel derecede saip edi.
Çift Mahlas: Şiirlerinde vaziyetke köre em Rızai em Remzi adlarını qullandı.
Zengin Muhteva: Gazellerinde tasavvufiy ve dunyaviy sevginı yüksek felsefeynen işledi.
Şiiriniñ Hususiyetleri
Rızai Mehmed Giray’nıñ şiir tili, osmanlı divan edebiyatınen sıqı bağlı olıp, aynı zamanda Kırım Tatar medeniy mıtıhınıñ asaletini aksettire. Bergi qatlamlarda, can tartqan acılar, hanlıq mesuliyeti ve dertli insan qalbiniñ sesleri açıq-aydın duyula. O, tek saray nizamını degil, ruh dünyasınıñ terinliklerini de mısralarğa tökti.
Kırım medeniyet tarihınıñ bu parlaq yıldızı, bizge tek bir siyasiy miras degil, nesiller boyu eyecan berycek asıl bir edebiy derya qaldırdı. Ruhı şad olsun.
