1937–1938 senelerindeki Qızıl Terror

Qızıl Terrornıñ Esas Tırnaqları Medeniy Soykırımnıñ Üç Adımı

Aydınlar Sınıfınıñ Susturılması: Milletni rebersiz qaldırmaq içün ilk başta eñ bilgili alimler, şairler ve medeniyet erbabları tevkif etildi.

Uydurılma Qabaatlavlar: Ziyalılarımızğa “pantürkizm”, “şpiyonlıq” ve “Sovet rejimine qarşı çıquv” kibi sahte cinayetler yüklendi.

Mirasnıñ Yoq Etilmesi: Şehit etilgen simalarnıñ kitapları yaqıldı, mektepleri qapatıldı ve adları tarihten silinmege çalışıldı.

KIRIMINSESİ HABER MERKEZİ Qırımtatar halqınıñ medeniy, ilmiy ve siyasiy ufqını aydınlatqan ulu simalarımıznıñ Stalin rejimi tarafından canice yoq etilmesinden berli on yıllar keçti. 1937 senesiniñ qaranlıq küzünde, başlarında büyük alim Bekir Çobanzade bulunğan onlarca ziyalımız, uydurılma qabaatlavlarnen ebediyen susturılmaq istendi. Bugün ‘Kırımınsesi’ olaraq, milliy tilimizni ve ruhumıznı qanları baasına saqlap qalğan aziz şehitlerimizniñ hâtırası ögünde saygılan egilemiz; onlarnıñ öçmegen sadasını kelecek nesillerge taşımağa ant etemiz

Edebi Qırımtatar tilinde XX-nci asır qırımtatar halq türküleri (yırları), halqımıznıñ facialı tarihını, vatan areketini, asretini ve milliy medeniyetini saqlap qalğan eñ müim menbalardan biridir. Bu asırda icat etilgen ve aytılğan yırlar, hususan 1944 senesi Sürgünlik faciası ve ondan evelki cenkler devrinde halqnıñ milliy tilini, ruhiyâtını ve edebiy zenginligini qorumağa hızmet etken.

XX-nci Asır Qırımtatar Türküleriniñ Edebi ve Tarihiy Hususiyetleri

XX-nci asır qırımtatar yır medeniyeti, em şifayî halq yaratıcılığı (folklor) em de edebi til unsurlarınıñ birleşmesinden ibarettir. Bu devir yırlarınıñ esas hususiyetleri şulardır:

• Vatanğa Asretlik: Yırlarnıñ çoqusında Kırım coğrafiyası, Yeşillik, Qara deñiz ve köy adları edebi bir tilnen tasvir etile.
• Tarihiy Adalet Sadası: 1944 senesi mayıs 18 künü yüz bergen büyük facia, tilniñ eñ acınıqlı ve tesirli metaforalarıman yırlarğa köçken.
• Şifayî Tarzdaki Edebiyat: Sürgünlik yerlerinde kitap neşir etmek yasaq olğanda, halq edebi til ve üslûbını yırlar vastasınen saqlap qalğan.

Eñ Meşur XX-nci Asır Qırımtatar Halq Yırları

• Ant Etkenmen: Noman Çelebicihan tarafından XX-nci asırnıñ başında yazılğan, soñradan milliy gimnimizge aylanğan edebi eser.
• Ey, Güzel Qırım: Halqımıznıñ sürgünlik acısını, vatan asretini eñ mukemmel edebi timsallernen añlatqan, XX asırnıñ eñ meşur yırı.
• Port-Artur: Ecdatlarımıznıñ uzaq topraqlarda cenkleşmege mecbur etilmesini tasvirlegen, asırnıñ başlarına ait meşur adiy (tarihiy) yır.
• Aluşta’dan Esen Yeller: Sürgünlikten evelki yaşayışnı, Aluşta yalı boyunıñ edebi tildeki tasvirini içinde barındırğan sevilen eser.

Yırlarnıñ Qırımtatar Edebiyatına Tesiri

XX-nci asır türküleri, Kırım Tatar şarkıları kibi müim ilmiy mecmualarda ve kitaplarda derlengen. Bu yırlar edebi tilniñ fonetik, leksik ve grammatik qaidelerini nesilden nesilge keçirmek içün bir köprü vazifesini köre. Bugün edebi qırımtatar tilini ögrenmek ve yaşatmaq içün bu türküler eñ zengin edebiy menba olaraq qabul etile.

XX-nci asırda qırımtatar şairleriniñ yazğan bir çoq yüksek briyant şiiri, vaqıt keçkençe bestelenip, halqnıñ tillerinden düşmegen meşur yırlarğa (türkülerge) çevirilgendir. Bu eserler fatihalı facia devirlerinde, sürgünlikte ve vatanğa avdet areketinde milliy ruhnı ayaqta tutqan eñ quvetli edebi dermanlar olğandır.

Aşağıda XX-nci asır qırımtatar edebiyatında şairler tarapından yazılıp, muzıka vastasınen yırğa çevirilgen eñ müim şiirler ve müellifleri sıralanğan:

Noman Çelebicihan (1885–1918)

Asırnıñ eñ başında yaşap icat etken devlet erbabı ve şair Noman Çelebicihan, milliy kimlikniñ temel taşlarını qoyğandır.

• Ant Etkenmen: Şairniñ eñ meşur şiiridir. Halqnıñ közyaşını dindirmek ve medeniyetke ulaştırmaq içün yazılğan bu eser, bugün Qırımtatar Milliy Gimni olaraq yırlana. [1]

Bekir Çobanzade (1893–1937)

Büyük alim, Türkolog ve şair Bekir Çobanzade, tili ve vatan sevgisini şiirlerinde eñ ince duyğularnen işlemendir.

• Tuvğan Til: Şairniñ öz ana tili aqqında yazğan ulu şiiridir. Edebi qırımtatar tiliniñ müqaddesligini añlatqan bu eser, çoq fersat bestelenip kene de yırlanmaqta.
• Bulutlar: Vatan asretini bulutlar vastasınen tasvirlegen felsefiy ve lirik şiiri de muzıkağa çevirilgen eserlerindendir.

Hamdi Giraybay (1901–1930)

Genç yaşta şehit etilgen şair, qırımtatar gençligine hitap etken ateşli şiirlernen tanınır.

• Yaş Tatarlarğa (Caş Tatarlarğa): Milliy uyanuv devriniñ eñ quvetli timsallerindendir. Gençlerni ilimge, bilgiye ve vatanğa hızmet etmege çağırğan bu şiir, bir marş kibi bestelenip aytılğandır.

Eşref Şemi-zade (1908–1978)

Sürgünlik devrinde medeniyetniñ saqlanması içün küreşken eñ büyük edebi simalardan biridir. [1]

• Közleriñ: Şairniñ lirik ve sevgi duyğularını aks ettirgen şiirleri, medeniy ansambller tarapından yırğa çevirilip, sahnelerde sevip icra etilgendir.

Şakir Selim (1942–2008)

XX-nci asırnıñ ekinci yarısında, hususan sürgünlikten Vatan Kırım’a Avdet devrinde qırımtatar edebiyatınıñ eñ parlaq “Yıldızı” olğandır.

• Tüşünce: Şairniñ mıllıynñ facialı tarihını ve kelecegini sorgulağan lirik felsefiy şiiridir.
• Seniñ Közleriñ / Duyğularım: Şakir Selimniñ kitaplarında yer alğan bir çoq şiiri, Kırım Tatar medeniy ansamblleri ve yırcıları tarapından ritmik ve melodik yırlarğa çevirilgendir.

1. Noman Çelebicihan – “Ant Etkenmen” (Milliy Gimn)

Ant etkenmen, tatararnıñ yarasını sarmağa,
Nasıl olsun bu zavallı qardaşlarım çürüsün?
Onlar içün ökünmesem, qaygırmasam, yaşasam,
Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan olsun.

Ant etkenmen, şu qaranlıq yurtqa şavle saçmağa,
Nasıl olsun eki qardaş bir-birini körmesin?
Bunı körip buqarıp qalsam, muğaymasam, yanmasam,
Qara künler buralarım, qara topraqlar olsun.

Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege,
Bilip, körip milletimniñ köz yaşını silmege.
Bilmiy, körmiy biñ yaşasam, Qurultaylı han olsam,
Yine bir kün mezarcılar kelip meni kömerler.

---

2. Bekir Çobanzade – “Tuvğan Til”

Aymadımsa seni tatar, tatar tili, öz tilim,
Senden tügül başqasından açılsa da yüz tilim.
Seni sevgen canlarıma canım feda, öz canım,
Seni qorlağanlarnıñ hepsini de dşman sanım.

Milletimiñ öz qelbi sen, sen canımsıñ, ey ana,
Seniñ ile tatar balası, tatar süzün añlama.
Senden ketken, seni unıtqan bahtsız olır kün-künden,
Ayırılğan kibi bir öksüz kene tuvğan tilinden.

Sende tapqan ecdadım da öz tiliniñ dadını,
Sende qoyğan ulu halqım öz tatarca adını.
Ölsem bile toprağımda sen yaşarsıñ, ey tilim,
Seni yırlar, seni süyümli her bir tatar nesilim.

---

3. Hamdi Giraybay – “Caş Tatarlarğa” (Yaş Tatarlarğa)

Közüñni aç, ey caş tatar, uyan artıq uykudan!
Millet kete, yurt kete, haberiñ yoq mu bunday?
Bilgi qazan, ilim al, qurtar özüñni qumdan,
Parlañız siz bir quyaş kibi Kırım toprağında!

Biz tatarmız, şanlımız, tarihimiz bar bilesiz,
Bugün neden qaranlıq künlerde siz qalasız?
Oquñız siz, yazñız siz, medeniyetke yetiñiz,
Milletniñ şu qara bahtın aydınlığa çüvüriñiz!

---

4. Şakir Selim – “Tüşünce”

Kene tüşüncem yollarğa tüşti,
Kene yüregim vatan dep pişti.
Kırım degende közlerim tolâ,
Keçken künlerim köz ögme kelâ.

Biz bu topraqnıñ balası edik,
Bağında bülbül, lalesi edik.
Sürgün etilsek, uzaq ketsek de,
Qelbimizde añ munda qalğan edi.

Kelecek künler aydınlıq olır,
Tatar balası vatanın tapır.
Unutmamız biz, unutmaz nesil,
Kırım — bizimdir, ebediy asıl!

Bu şiirler edebi tilniñ eñ güzel timsalleri olıp, melodiyalarınen bırlikte halqımıznıñ hafızasında ebediyen yaşaycaqtır.

1937 senesindeki “Qızıl Terror” (büyük repressiyalar), qırımtatar halqınıñ medeniy, ilmiy ve siyasiy elitasını tam manasınen yoq etmege qast etken eñ qaranlıq facialardan biridir. Stalin rejimi tarafından idare etilgen Sovetler Birligi, öz hür niyetli ziyalılarını “halq dşmanı”, “pantürkist”, “burjuva milliyetçisi” ya da “şpiyon” dep qabaatlap, sistemli bir şekilde temizledi.

Qırımtatar ziyalılarınıñ bu devirdeki acınıqlı taqdiri ve Qızıl Terrornıñ esas tırnaqları şulardır:

Ziyalılarnıñ Yoq Etilme Sebepleri

Sovet ükümeti, qırımtatarlarnıñ milliy kimligini ve tilini qorumağa çalışqan, mustaqil tüşünceli canlarnı öz rejimi içün büyük bir tehlike olaraq kördi. Maksat halqnı reberçisiz, ilimsiz ve sadasız qaldırmaq edi.

Bekir Çobanzade ve Digar Ulu Simalarnıñ Taqdiri

• Bekir Çobanzade (1893–1937): Dünyaca meşur Türkolog, şair ve professor Bekir Çobanzade, 1937 senesi yanvar ayında Baküde apiske alındı. Ağır işkencelerden soñ, uydurılma qabaatlavlarnen 1937 senesi oktâbr 13 künü ölüm cezasına üküm etildi ve o vaqıtta atıp öldürildi. Onıñ feci ölümü, türk dünyası ve qırımtatar ilmi içün telafi etilmeycek bir kayıptır.
• Üsein Bodaninskiy (1877–1938): Bağçasaraydaki Han Saray muzeyiniñ qurucısı ve ilk müdiri, qırımtatar medeniy mirasınñ eñ büyük qoruyıcısı edi. O da “milliyetçilik”nen qabaatlandı ve 1938 senesi aprel ayında Aqmescitte atıldı.
• Asan Sabri Ayvazov (1878–1938): İsmail Gasprinskiyniñ talebesi, yazıcı, jurnalist ve Qurultay reisi. Qırımtatar milliy areketiniñ eñ müim siymalarından biri olğan Ayvazov, 1937-de tevkif etilip, bir yıl soñra apishanede şehit etildi.
• Yakup Kemal, Abdulla Latif-zade, Mamut Nedim: Edebiyatçılar, tilşinaslar ve ulu tasil erbabları da bu terror dalğasında birer-birer yoq etildiler.

Terrornıñ Neticeleri ve Halqqa Tesiri

• Aydınlar Sınıfınıñ Yoq Olması: Bir qaç yıl içinde qırımtatarlarnıñ yazıbiliş, muzıka, ilm ve siyaset saasındaki eñ bilgili nesli yoq etildi.
• 1944 Sürgünligine Zemin Hazırlanuvı: Reberleri ve aydınları ellerinden alınğan qırımtatar halqı, bu terrordan tek 7 yıl soñra kelecek 1944 Mayıs 18 Sürgünlik faciasına qarşı sesini köterip bilmeycek derecede zayıflatıldı.
• Tarihiy Adalet (Aqlanuv): Stalin ölgen soñ, 1950–1960-ncı senelerde bu ziyalılarnıñ çoqusına “suçsuz” dep unvanları keri berildi (reabilitatsiya etildi), lâkin bu keri ketirilmeycek medeniy soykırımnıñ acısını dindirmedi.
• 1937 senesi şehit etilgen ziyalılarımız, edebi qırımtatar tilini ve milliy ruhunı qanları baasına saqlap qalğan kahramanlar olaraq bilinmekte.

1937–1938 senelerindeki Qızıl Terror (Büyük Repressiya) devrinde şehit etilgen qırımtatar medeniyet, ilm, siyaset ve cemaat erbablarınıñ cedveli:

Siyasiy ve Devlet Erbabları

• Asan Sabri Ayvazov (1878–1938): Yazıcı, jurnalist, I-nci Qırımtatar Milliy Qurultayı reisidir.
• İlyas Tarhan (1900–1938): Devlet arbabı, Kırım Merkeziy İcra Komitetiniñ (CİK) reisi, dramaturgtır.
• Memet Quliyev (1893–1938): Kırım Muhtar Cumhuriyeti Adliye halq komissarı ve Baş prokurorıdır.
• Bilal Çarşanbılı (1900–1938): Kırım Maarif halq komissarı (Milli eğitim bakanı) ve ulu tasil arbabıdır.

İlim ve Tilşinaslıq Alimleri

• Bekir Çobanzade (1893–1937): Dünyaca meşur Türkolog, professor, şair ve edebi qırımtatar tiliniñ temelini qoyğan alimdir.
• Yakup Kemal (1885–1938): Profesor, tarihçı, şarqşnas ve Kırım devlet universitetiniñ ocasıdır.
• Ramadan Alim (1892–1938): Biyolog, dotsent, Kırım pedagogika institutınıñ ulu ocasıdır.
• Osman Aqçoqraqlı (1879–1938): Meşur tarihçı, arheolog, epigrafist ve yazıcıdır.

Edebiyat ve Sanat Erbabları

• Abdulla Latif-zade (1890–1938): Şair, edebiyatşnas, dotsent ve tescimcidir.
• Üsein Bodaninskiy (1877–1938): Ressam, etnograf, Bağçasaray Han Saray muzeyiniñ qurucısı ve ilk müdiridir.
• Mamut Nedim (1893–1938): Yazıcı, tiyatro erbâbı ve Kırım Devlet Tiyatrosınıñ müdiridir.
• Amet Özenbaşlı (1893–1958): Not: 1930 seneleri apiske alınğan, ağır lager cezalarına mahküm etilip, sağlıqlı medeniy ayatı yoq etilgen ulu siyasetçi ve ekimdir.

Tarihini unıtqan ve ziyalılarınıñ sadasına qulaq asmağan halqlar, ebediyen qaranlıqta qalmağa mahkümdir; bugün bizge tüşken eñ muaddes borç şehitlerimizniñ qanları baasına qorup qalğan ana tilimizi ve vatan aşkını canlandırıp, milliy kimligimizni er bir şaraitte uyanıq ve tik tutmaqtır!