Kırım TarihiQırımtatar MedeniyetiTürk Dünyası ve Qırım

QIRIMTATAR HALQINIÑ ŞİDDETSİZ DİRENİŞ DESTANI

QIRIMĞA QAYTUV: QIRIMTATAR HALQINIÑ ŞİDDETSİZ DİRENİŞ DESTANI

Sürgünlikten Vatandaşlıqqa, Qaranlıqtan Azatlıqqa Uzanan Mücadele

KIRIM’IN SESİ GAZETESİ

Qırımtatar halqınıñ tarihı, tek bir yarımadanıñ tarihı degildir. Bu, bir halqnıñ öz toprağına, ana tiline, milliy kimligine ve tarihiy hatırasına sarılaraq yaşavğa devam etkeniniñ tarihıdır. Qırımnıñ dağları, bağları, köyleri, camileri ve ata-babalarınıñ mezarları qırımtatarlar içün yalnız bir coğrafiya degil, milliy varlıqnıñ ayrılmaz parçasıdır. Bu topraqtan ayırılğan halq, aradan on yıllar keçse de, öz vatanına degen bağlılığını yitirmedi.

1944 senesiniñ 18 mayısında başlatılğan sürgünlik, qırımtatar halqınıñ yaşayışında eñ qorqunçlı devirlerden biri oldı. Aileler evlerinden quvuldu, balalar ana-babalarından ayırıldı, yaşlılar uzun yolnıñ ağır şartlarında can verdi. İnsanlar Orta Asiyağa ve Sovetler Birliginiñ başqa bölgelerine köçürildi. Qırımda ise halqnıñ asırlar boyunca şekillengen yaşayış izleri silinmege başladı.

Lâkin bir şeyni yoq etmek mümkün olmadı: qırımtatar halqınıñ vatanına qaytuv arzusu.

Bu arzu zaman keçken sayın tek bir hasret olmaqnen qalmadı. O, siyasiy ve ictimaî bir harekete, hukukiy talapqa, toplu müracaatqa ve şiddetsiz direniş yoluna aylandı. Qırımtatarlar, ağır baskılarğa baqmadan, öz haklarını silâhlı qarşılaşuv yerine, söz, imza, nümayiş, teşkilatlanıv ve hukukiy talaplar vastasınen qorumağa çalıştı.

Bu mücadele, XX asırnıñ eñ uzun devam etken şiddetsiz milliy hareketlerinden biri olaraq tarihqa kirdi.

1. 18 Mayıs 1944: Vatanından Ayırılğan Halq

1944 senesiniñ mayıs ayında Sovet idareti Qırım Tatarlarını toplu sürgün etme qararını amelge keçirdi. Sovet idareti, halqnıñ tamamına nazi işğalçılarınen işbirligi yapqan degen ayıplavlarnı yöneltti. Lâkin bu ayıplavlar bütün bir halqnı cezalandırmağa esas ola bilecek adil bir delil degildi. Sürgünlik, bireylerniñ şahsiy mesuliyetini ayırmayıp, halqnıñ tamamını hedef aldı.

18 mayısnıñ tañında askerler evlerge kirdi. İnsanlarğa eşyalarını toplamaq içün pek az vaqt berildi. Birçoqları yanlarına tek bir az azıq, kiyim-keçek ve aile yadigârlarını ala bildi. Bazı aileler ise ne olacağını añlamağa bile fırsat tapmadı.

İnsanlar yük vagonlarına yerleştirildi. Bu vagonlarda yaşlılar, balalar, analar ve hastalar birge taşındı. Uzun yol boyunca su, azıq ve tibbiy yardım eksik oldı. Sürgünlikniñ ilk aylarında hastalıq, açlıq ve ağır yaşayış şartları sebebinden pek çoq insan hayatını qayıttı.

Avropa Şurasınıñ Parlamenter Assambleyası, 2000 senesindeki tavsiyesinde sürgünlikniñ ardından yüz binlerce qırımtatar arasında ağır can kayıpları yaşanğanını ve 1967 senesindeki Sovet qararınıñ vatana qaytuv meselesini çözmegenini qeyd etti.

Sürgünlik yalnız insanların yerini deñiştirmek degildi. Qırım Tatarlarınıñ tarihiy yurtlarınen bağlarını üzmek, milliy yaşayışını dağıtmaq ve halqnıñ öz toprağında devam etken tarihiy mevcudiyetini zayıflatmaq neticesini doğurdı.

Qırımda qalıp ketken evlerge başqa insanlar yerleştirildi. Köylerniñ adları deñiştirildi, mezarlıq ve dini mekânlar ihmal edildi, qırımtatar tiliniñ ictimaî hayatındaki yeri daraldı. Sürgünlikte doğulğan balalar, ata-babalarınıñ vatanını çoğu vaqt yalnız aile hikâyelerinden tanıdı.

Lâkin analar balalarına Qırımnı añlatmağa devam etti. Babalar eski köylerniñ adlarını unutmadı. Aileler öz soylarını, adetlerini, türkü ve yırlarını yaşattı.

Vatan artık uzaqta edi. Amma halqnıñ yüreginde yaşamağa devam ete edi.

2. Sürgünlikten Doğğan Milliy Direniş

Sürgünlikniñ ilk yıllarında hayatta qalmaq başlıca mesele edi. İnsanlar yeni yaşayış şartlarına alışmağa, iş tapmağa, balalarını yaşatmağa ve ailelerini bir arada tutmağa çalıştı. Buna baqmadan, zaman keçken sayın bir sual halqnıñ ortak talebine aylandı:

Biz ne içün öz vatanımızdan ayırıldıq ve ne zaman qayta bilecekmiz?

Stalin devriniñ soñuna yaqınlaşması ve 1953 senesinde Stalinniñ ölüminden soñ Sovetler Birliginde bazı siyasiy deñişmeler yaşandı. Sürgünge yollanğan halqlarnıñ vaziyetini qayta baqmaq imkânları doğdı. Bu şartlarda qırımtatarlar da öz haklarını talap etmek içün teşkilatlanmağa başladı.

1956 senesinden itibaren qırımtatar milliy hereketiniñ toplu müracaat devri şekillendi. İnsanlar Sovet idarelerine, partiya organlarına ve merkezî makamlara arizalar yolladı. Heyetler Moskovağa barıp, halqnıñ vatanına qaytuv talebini izaat etti.

Bu müracaatlarda bir qaç esas fikir tekrarlandı: Qırımtatar halqı bütünü ile cinayetkâr degil; bir halqnıñ tamamını sürgün etmek adaletke qarşıdır; sürgünlikniñ aqibetleri ortadan qaldırılmalı ve insanlarnıñ vatanına qaytuvına yol açılmalıdır.

Qırımtatar milliy hereketiniñ eñ müim taraflarından biri, mücadeleniñ şahsiy şikâyetler seviyesinde qalmamasıdır. İnsanlar öz başlarından keçken azapnı bütün halqnıñ meselesi olaraq ortaya qoydı.

Bir adamnıñ arizası bir ailenıñ sesiydi. Binlerce imza ise halqnıñ ortaq iradesiniñ ifadesine aylandı.

Bu hereketniñ tarihiy ehemmiyeti şundadır: Qırımtatarlar, devletniñ quvetine qarşı silâhlı qarşılaşuv yolunı seçmeyip, öz taleplerini hukukiy ve siyasiy esaslar üzerinde anlatmağa çalıştı.

Lâkin şiddetsiz yol, tehlükesiz yol degildi. Müracaat etkenler baskılarğa, sorgularğa ve başqa cezalandırmalara oğradı. Milliy hereketniñ faalları, öz haklarını talap etkeni içün devletniñ diqqetini özlerine çekti.

Buna baqmadan, halqnıñ ortak talebi yoq olmadı.

3. Şiddetsiz Direnişniñ Esasları

Qırımtatar milliy hereketiniñ şiddetsiz direniş tecrübesini añlamaq içün onı tek bir nümayiş veya bir liderniñ faaliyeti olaraq körmemek kerek. Bu, on yıllar boyunca devam etken, çoq insan qatnaşqan ve türlü yollarnen yürütülgen milliy mücadele edi.

Onıñ başlıca usulleri arasında toplu müracaatlar, imza kampaniyaları, siyasiy heyetlerniñ faaliyeti, nümayişler, insan aqqıları ihlâlleriniñ belgelenmesi ve halqnıñ öz tarihiy kimligini saqlaması bar edi.

Birinçiden, hukukiy talap esas alındı. Qırımtatarlar sürgünlikniñ adaletsizligini ve vatandaşlıq haklarınıñ ihlâl etilgenini izaat etmek içün resmiy makamlardan cevap talap etti.

Ekinci, toplu teşkilatlanıv ehemmiyet qazandı. Ayrı-ayrı şehirlerde ve köylerde yaşağan aileler bir-birinen haber alıp, ortak faaliyette bulundı. İnsanlar imza topladı, heyetlerge qatnaştı ve milliy mesele etrafında birlik qurmağa çalıştı.

Üçünci, barışçıl nümayişler kullanıldı. Halq, öz talebini meydanlarda ve resmiy binalarnıñ qarşısında bildirdi. Nümayişlerniñ maqsadı insanlarnı qorquzmaq degil, devletniñ ve cemiyetniñ diqqetini halqnıñ vaziyetine çekmek edi.

Dördünci, milliy hatıranı saqlav mühim bir direniş şekli oldı. Sürgünlikte qırımtatar tilini, aile adetlerini, yırlarını, tarihiy hikâyelerini ve vatanğa bağlılığını yaşatmaq, halqnıñ özliginiñ yoq olmasına qarşı bir cevap edi.

Beşinci, insan aqqıları meselesini cemiyetke añlatmaq yolı qullanıldı. Qırımtatar faalları, öz vaziyetini yalnız milliy mesele olaraq degil, insanıñ öz yurtında yaşamaq, ana tilini saqlamaq ve kimligini qorumaq aqqı olaraq ortaya qoydı.

Bu usullerniñ hiç biri bir günde netice bermedi. Sovet idareti çoq vaqt taleplerge qarşı çıqtı. Lâkin milliy hereket devam etti.

Peter Reddawaynıñ qırımtatar milliy hereketi aqqındaki ilmiy incelemesi, bu hareketniñ uzun yıllar devam etkenini ve toplu müracaatlarnen resmiy makamlarnı etkilemege çalışqanını vurgulay.

Qırımtatar tecrübesiniñ ehemmiyeti de şunda: Şiddetsiz direniş, yalnız meydanğa çıqmaq degil. Bu, adaletsiz qararğa boyun egmemek, hak talebinden vazgeçmemek ve insanlıqnıñ vicdanına seslenmek demektir.

4. Milliy Hareketniñ Yeni Devri

Qırımtatar milliy hereketi denilgende, Mustafa Cemilevniñ adı müim bir yer tutar. Onıñ siyasi faaliyeti, şahsiy cesareti ve insan aqqları yolundaki mücadelesi, qırımtatar halqınıñ vatanğa qaytuv talebiniñ dünyada tanılmasına yardım etti.

Mustafa Cemilev genç yaşından itibaren qırımtatar halqınıñ sürgünlikten qaytuvı ve milliy haklarınıñ tiklenmesi içün mücadele etti. Sovet idareti onıñ faaliyetine qarşı sert tedbirler aldı. O, bir qaç kere tutqunlandı ve uzun müddet hapislikte qaldı.

Lâkin hapislik, onıñ mücadelesiniñ esasını deñiştirmedi. Cemilev ve onıñ yolunda çalışqan başqa faallar, qırımtatar meselesiniñ devlet tarafından gizletilmesine qarşı çıqtı.

Bu mücadelede şahsiy cesaret mühim edi. Çünki Sovetler Birligi şartlarında devletniñ qararına açık qarşı çıqmaq, işni, azatlıqnı ve aile yaşayışını tehlikeye qoymaq demek edi.

Mustafa Cemilevniñ ehemmiyeti tek kendi faaliyeti ile sınırlanmay. O, qırımtatar halqınıñ vatanğa qaytuv talebiniñ devamlılığını temsil etken şahsiyetlerden birine aylandı.

Bununnen beraber, milliy hereketni tek bir insanğa bağlamaq doğru olmaz. Onı yaşatqanlar arasında köylerden, fabrikalardan, mekteplerden ve sürgün yerlerinden qatnaşqan binlerce insan bar edi. Aileler imza topladı, faallar haber tarqattı, analar balalarına vatan tarihını ögretti, gençler milliy kimligini saqladı.

Milliy hereketniñ quveti, bir liderniñ iradesi ile halqnıñ ortak iradesiniñ birleşmesinden doğdı.

5. 1967 Senesi: Ayıplavlarnıñ Alınması, Lâkin Qaytuvnıñ Çözülmemesi

5 sentâbr 1967 senesinde Sovetler Birliginiñ Yuqarı Sovet Prezidiumı qırımtatarlar aqqında bir qarar qabul etti. Bu qarar, halqqa yöneltilgen umumiy ayıplavlarnıñ ortadan qaldırılması bakımından mühim edi.

Lâkin qararnıñ ehemmiyeti sınırlı qaldı. Qırımtatarlarğa qarşı sürgünlik siyaseti sebebinden doğğan bütün ziyanlar telâfi etilmedi. Vatanğa toplu qaytuvnı temin etken açık ve tesirli bir mekanizma qurulmadı.

Hukukiy ayıplavlarnıñ alınması ile insanlarnıñ öz evlerine qaytuv aqqı arasında büyük bir mesafe bar edi.

Bir halq resmiy şekilde ayıplanmay bile, öz toprağına yerleşmek içün türlü idari tosqınlıqlar ile qarşılaşa edi. İkamet qaydı, pasport ve yaşayış ruhsatı ile bağlı qaydalar, qırımtatarlar içün ciddi problemge aylandı.

1967 senesindeki qarardan soñ bazı aileler Qırımğa qaytmağa teşebbüs etti. Lâkin qaytqanlar arasında daimi yerleşmek, ev tapmaq ve resmiy ikamet qaydını almaq meselesinde çetinlikler yaşandı.

Bu devrniñ acı bir ironiyası bar edi: Halq, sürgünlikniñ adaletsizligini isbatlamaq içün yıllarca mücadele etti. Ayıplavlar geri alındı, amma vatanğa qaytuv meselesi hal etilmedi.

Qırımtatarlar içün bu, mücadeleni bitirmek degil, onı başqa safhağa köçürmek demek edi.

Artıq mesele yalnız sürgünlikniñ adaletsizligini tanıtmaq degil, Qırımda yaşamaq aqqını amelge keçirmek edi.

6. 1960–1980 Seneleri: Qaytuv Yolundaki Mücadele

1960 seneleriniñ ortalarından itibaren qırımtatar milliy hereketi daha faal bir devre keçti. İnsanlar öz talebini yalnız arizalar vastasınen degil, nümayişler ve toplu teşebbüsler vastasınen de bildirdi.

Sovet idareti bu faaliyetten raatsız edi. Nümayişler dağıtıldı, faallar sorguğa çağırıldı ve bazı insanlar cezalandırıldı. Buna baqmadan, qırımtatarlar öz talebini bildirmekten vazgeçmedi.

1966 senesinde qırımtatarlar, Qırım Muhtar Sovet Sosialist Respublikasınıñ qurulğanına bağışlanğan yıl dönümi etrafında Özbekistanda toplu faallikler keçirdi. Bu faalliklerniñ bir kısmı militsiya ve askerler tarafından dağıtıldı. Bu hadise, milliy hareketniñ devlet baskısı altında qanday şartlarda çalışqanını körsete.

Qırımğa qaytuv meselesi, bir taraftan merkezî idarelerge müracaat etmek, diger taraftan ise yarımadada yaşayış imkânlarını izlemek arasında devam etti.

Qırımtatar aileleri Qırımğa kelip, öz köylerinde veya başqa yerlerde yerleşmek istegenlerinde, yerli makamlarnen qarşılaşa edi. Bazı insanlar evlerge yerleşmek içün yer tapamadı; bazıları resmiy ikamet qaydını ala bilmedi. Bu sebepten, qaytuv faaliyeti zaman-zaman açıq protest şekline keçti.

Qırımnıñ merkeziy şehirlerinde, meydanlarda ve idari binalarnıñ qarşısında keçken toplu faallikler, milliy hareketniñ görünürligini arttırdı. İnsanlar öz taleplerini açık bildirdi: Qırımğa qaytuv, yerleşmek aqqı ve milliy haklarnıñ tanınması.

Bu mücadele tek siyasiy faallerden ibaret degildi. Aileler, yaşlılar, kadınlar ve gençler de qatnaştı. Qırımtatar halqınıñ vatanğa bağlılığı, gündelik yaşayışta da kendini kösterdi.

Her bir aile, öz qaytuvınıñ yolunı izley edi. Her bir müracaat, daha büyük bir milliy talepniñ parçası edi.

7. 1980 Seneleriniñ Soñu: Qapılar Açılmağa Başlay

1980 seneleriniñ ortalarında Sovetler Birliginde Mihail Gorbaçov devrinde perestroyka ve glasnost adınen tanılğan deñişmeler başladı. Siyasiy ve ictimaî meselelerni açık müzakere etmek imkânı bir derece arttı. Bu şartlar, qırımtatar milliy hereketiniñ de sesini daha geniş duyurmasına yardım etti.

1987 senesinde Moskova meydanlarında qırımtatarlar tarafından keçirilgen nümayişler, halqnıñ vatanğa qaytuv talebini merkezî idarelerniñ diqqetine tekrar getirdi. Bu nümayişlerde insanlar öz haklarını talap etti ve sürgünlikniñ aqibetleriniñ ortadan qaldırılmasını istedi.

1980 seneleriniñ soñuna doğru qırımtatar aileleriniñ Qırımğa qaytuvı hızlandı. 1988 senesinden itibaren yarımadağa yerleşmek isteyenlerniñ sayısı arttı. Bu, tek siyasiy qararlarnıñ neticesi degil, on yıllar boyunca devam etken milliy hareketniñ, ailelerniñ sabrınıñ ve vatanğa bağlılığınıñ neticesi edi.

1989 senesi, qırımtatar milliy hareketiniñ tarihındaki dönüm noqtalarından biri oldı. Artıq qaytuv meselesi yalnız sürgün yerlerindeki ailelerniñ şahsiy arzusu degil, geniş kitlelerniñ ameliy hareketine aylandı.

Qırımğa qaytqan aileler, öz vatanlarında yeni bir yaşayış qurmağa başladı. Lâkin bu qaytuvnıñ şartları ağır edi. Çünki sürgünlik yıllarında elden çıqqan evler, tarla ve mülkler qaytqan halqqa öz-özünden qaytarılmadı. Yerleşmek, iş tapmaq, mektep ve başqa ictimaî hizmetlerden faydalanmaq meselesinde ciddi çetinlikler devam etti.

Buna baqmadan, aileler Qırımğa qaytmağa devam etti.

Vatanğa qaytuv, yalnız bir sınırnı keçmek degil edi. Bu, balalarğa ata-babalarınıñ toprağını körsetmek, aile mezarlıqlarına barmaq, ana tiliniñ öz yurdunda yañıdan duyulmasını istemek ve milliy yaşayışnı tiklemek demek edi.

8. 1990 Seneleri: Toplu Qaytuv ve Yaşayışnı Tiklev

Sovetler Birliginiñ dağılması ve 1991 senesinde Ukrainanıñ müstakillik ilan etmesi, qırımtatarlar içün yañı bir siyasiy şart yarattı. Qırımğa qaytuv devam etti ve on binlerce aile öz vatanında yerleşmege çalıştı.

1990 senelerinde qırımtatar halqınıñ mühim bir kısmı Qırımğa qayttı. Lâkin bu proses bir anda tamamlanmadı. Yer, ev, iş, mektep, til ve siyasiy temsil meselesi uzun müddet gündemde qaldı.

Qırımğa qaytqan aileler, çoğu vaqt öz imkânları ile ev qurmağa mecbur oldı. Bazı yerlerde boş arazilerde evler tikildi. Bazı aileler su, elektriklik ve yol gibi esas hizmetlerniñ eksikliginen qarşılaştı. Resmiy ikamet ve mülkiyet meseleleri de qaytuvnı çetinleştirdi.

Buna baqmadan, halq öz milliy yaşayışını yañıdan qurmağa başladı.

Qırımtatar mektepleri, medeniy teşkilâtları, basma neşirleri, milliy bayramlar ve dini yaşayış, halqnıñ vatanındaki varlığını pekiştirdi. Ana tilini yaşatmaq ve balalarğa tarihni ögretmek, milliy qaytuvnıñ ayrılmaz parçasına aylandı.

Bu devrde qırımtatar halqınıñ milliy temsil organları da ehemmiyet qazandı. Qurultay ve Milliy Meclis etrafında şekillengen siyasi temsil, halqnıñ meselelerini toplu şekilde ifade etmege ve idareler qarşısında talep etmege imkân berdi.

Böylece qaytuv, yalnız fiziki yer deñiştirmekten ibaret olmadan, milliy cemiyetniñ yeniden quruluvına aylandı.

Oxford University Press tarafından neşir etilgen ilmiy inceleme, 1990 seneleriniñ başında Orta Asiya sürgün yerlerinden Qırımğa çeyrek millionğa yaqın qırımtatar sürgüniniñ toplu qaytuvını ve bu prosesniñ tarihiy ehemmiyetini ele ala.

Lâkin qaytuv, bütün meselelerni çözmedi. Qırımtatarlar öz vatanında yerleşken olsa da, sürgünlikniñ sosial, iqtisadiy ve siyasiy aqibetleri devam etti. Mülkiyetni tiklemek, tarihiy adaletsizlikni tanıtmaq ve milliy haklarnı qorumaq, yañı devrniñ esas meseleleri olaraq qaldı.

9. Qaytuv Mücadelesiniñ Tarihiy Ehemmiyeti

Qırımtatar halqınıñ şiddetsiz direnişiniñ tarihiy ehemmiyetini bir qaç esas noqtada añlatmaq mümkün.

Birinciden, bu mücadele, zorla yerinden ayırılğan bir halqnıñ öz milliy kimligini saqlap qala bilgenini körsete. Sürgünlik, halqnıñ yaşayış şartlarını dağıttı, amma vatanğa bağlılığını yoq ete almadı.

Ekinci, milliy hereket, hukukiy ve siyasiy talep yollarını uzun müddet devam ettirdi. İnsanlar, resmiy müracaatlar, imza kampaniyaları, nümayişler ve siyasiy teşebbüsler vastasınen öz meselelerini gündemde tuttı.

Üçünci, bu mücadele, şiddetsiz direnişniñ yalnız bir sembol degil, uzun müddet devam etken bir ictimaî teşkilatlanıv şekli olabilecegini körsete. Qırımtatarlar öz haklarını talap etmekten vazgeçmedi; bu talep, nesilden nesilge keçti.

Dördünci, qaytuv, yalnız siyasiy bir netice degil, medeniy ve ruhiy tiklenüv prosesiy edi. Qırımğa qaytqan insanlar, aileleriniñ tarihiy bağlarını yeniden qurmağa, tilini yaşatmağa ve milliy adetlerini devam ettirmege çalıştı.

Bununnen beraber, tarihiy hadiselerge ihtiyatnen baqmaq kerek. Qırımtatar milliy hereketiniñ bütün faalleri aynı usul ve aynı fikirde degildi. Hareket içinde türlü teşebbüsler ve farklı yollar bar edi. Lâkin umumiy talep — sürgünlikniñ adaletsizliginiñ tanınması, vatana qaytuv ve milliy haklarnıñ tiklenmesi — devamlılığını saqladı.

Bu sebepten, qırımtatar tecrübesiniñ ehemmiyeti tek «şiddetsiz hareket» degen tarifnen sınırlanmay. Bu, baskı şartlarında halqnıñ öz sesini saqlavı, öz tarihını unutmayuvı ve adalet talebini nesiller boyunca devam ettirüvi aqqında da bir hikâyedir.

10. Vatanğa Qaytuv: Bitmegen Bir Hatıra ve Mesuliyet

Qırım Tatarlarınıñ vatana qaytuvı, XX asır tarihınıñ eñ tesirli hadiselerinden biridir. 1944 senesinde sürgün etilgen halq, on yıllar boyunca öz yurduna qaytmaq içün mücadele etti. Bu mücadelede insanlar ömürlerini, azatlıqlarını ve aile rahatlığını tehlikeye qoydı. Lâkin öz taleplerinden vazgeçmedi.

Bu tarih, yalnız keçmişni añmaq içün degil, bugünki ve kelecek nesiller içün de mühimdir.

Çünki vatanğa qaytuv, tek bir topraqqa yerleşmek degil. Bu, halqnıñ öz tarihiy varlığını tanıtması, ana tilini yaşatması, aile hatıralarını qoruması ve öz kelecegini tayin etmege çalışmasıdır.

Qırımtatar halqınıñ tecrübesi, şiddetsiz direnişniñ sabır, teşkilatlanıv ve devamlılıq talap etkenini körsete. Bu yol, çoq vaqt yavaş ilerledi; bazı qararlar ümit berdi, bazıları ise hayal qırığına sebep oldı. Lâkin milliy hereket, her yeni nesil ile yeniden canlandı.

Sürgünlikte doğulğan balalar, Qırımnı körmeden de onı sevmege ögrendi. Onlarnıñ balaları ise ata-babalarınıñ toprağına qaytuv imkânını elde etti. Böylece vatan hatırası, aileden ailege, nesilden nesilge keçti.

Qırımtatar milliy hareketiniñ eñ büyük muvaffaqiyetlerinden biri, halqnıñ öz kimligini saqlap qalması ve vatana qaytuv talebini dünya gündeminde tutması oldı. Lâkin tarihiy adalet meselesi, yalnız qaytuvnen bitmey. Sürgünlikniñ aqibetlerini añmaq, mağdurlarnıñ hatırasına hörmet etmek ve insan aqqı ihlâlleriniñ tekrar yaşanmaması içün çalışmaq da mühimdir.

Netice: Vatan Yürekten Silinmez

18 Mayıs 1944, qırımtatar halqınıñ tarihına ağır bir yara olaraq yazıldı. Amma bu yara, halqnıñ iradesini yoq ete almadı.

Sürgün vagonlarında, Orta Asiyanıñ uzaq köylerinde, aile sohbetlerinde ve gizli saqlanğan hatıralarda Qırım yaşamağa devam etti. Qaytuv talebi, bir ailenıñ duasından bütün halqnıñ siyasiy iradesine aylandı.

Qırımtatarlar, yıllar boyunca imza topladı, müracaatlar yolladı, nümayişler keçirdi ve kendi haklarını tanıtmağa çalıştı. Bu yolda baskılar yaşandı; insanlar hapislikke oğradı, aileler çetinlikler çekti. Lâkin milliy hereket devam etti.

1980 seneleriniñ soñunda toplu qaytuv hızlandı. 1990 senelerinde ise Qırımda yañıdan yaşayış qurmaq içün büyük bir mücadele başlandı. İnsanlar yalnız ev tikmedi; onlar halqnıñ tarihiy hatırasını, tilini ve medeniyetini de yeniden yaşatmağa çalıştı.

Bu tarih bizge bir şeyni añlata:

Vatan, yalnız haritada körsetilgen bir yer degil. Vatan — halqnıñ hatırası, ana tiliniñ sesi, ata-babalarınıñ izi ve kelecek nesillerge qalğan emanetidir.

Qırımtatar halqı, en ağır şartlarda bile bu emanetten vazgeçmedi. Onıñ vatana qaytuv mücadelesi, sabırnıñ, milliy birlikniñ ve adalet talebiniñ uzun destanı olaraq tarihda qalacaq.

Qırımnı unutmağan halq, Qırımğa qaytuv arzusını da unutmadı.

Ve yıllar boyunca devam etken bu arzu, bir gün milyonlarca hatıranıñ, binlerce müracaatnıñ ve nesiller boyunca saqlanğan iradeniñ neticesinde yañıdan vatan toprağına ayaq basuvğa aylandı.

Qırım — qırımtatar halqınıñ tarihiy yurdudur. Vatana qaytuv mücadelesi ise halqnıñ iradesi, hatırası ve adalet talebiniñ tarihıdır.

Başlıca tarihî kaynaklar:

qırımga qaytuv
qırımga qaytuv

Kırım'ın Sesi Gazetesi

27 Şubat 2015 Tarihinde hizmet bermege başlağan www.kiriminsesigazetesi.com maqsadı akkında açıklama yapqan Mustafa Sarıkamış İsmail Bey Gaspıralı’nıñ bu büyük mirasına sahip çıqmaq ve onun emellerini yaşatmaqtır. Qırımtatar Türkleriniñ ananevî, körenek, ürf, adet kibi yaşamlarında ne bar ise objektif şekilde Dünya cemiyetine taqdim etilmektir.

Pin It on Pinterest