Qırım musikası yalnız bir ses degil; Qırımnıñ tarihiy hafızasınıñ sesidir.
Kırımınsesi Gazetesi
Tasavvuf ile Saray Musikasınıñ Birleşmesi: Qırım Hanlığı Musiqiy Mirası
Qırım Tatar musikası tek Qaytarma, oyun ve toy havalarından ibaret degil. Qırım Hanlığı devrinde Bağçasaray Han Sarayı ile asilzade saraylarında inkişaf etken klassik musiqi, tasavvufî musiqi ve halk ozanlarınıñ aşık musikası bir-birinden ayrı, amma bir-biri ile bağlı zengin bir musiqiy âlem teşkil ete. Bu miras içinde II. Gazi Giray Han gibi han-bestekârlarınıñ yeri ise hususan mühimdir.
Qırım Tatarlarınıñ musiqiy mirası denilgende akılğa ilk olaraq Qaytarma, Çoban Qaytarma, toy havaları ve halk türküleri kele. Lâkin Qırım musiqisiniñ tarihiy kökleri bundan çoq daha teren ve zengin. Qırım Hanlığı devrinde Bağçasaray yalnız devlet idaresiniñ merkezi degil, aynı zamanda edebiyat, ilim, sanat ve musikiniñ mühim ocaklarından biri edi.
Han Sarayı ile Qırım aristokratiyasınıñ saraylarında klassik musiqi inkişaf etken. Bunun yanında cami, medrese ve tekelerde dinî-tasavvufî musiqi yaşağan; aşıklar ise halk arasında şiirni, sazı ve nağmeni birleştirgen özünce bir musiqiy dünya yaratqan. Böylece Hanlıq devrinde saray, tasavvuf ve halk musikası ayrı yollar ile inkişaf etse de, Qırımnıñ umumiy musiqiy medeniyetiniñ bir-birini tamamlağan qatları olğan.
II. Gazi Giray Han: Tahtta Han, Musikada Bestekâr
Bu tarihiy mirasnıñ en mühim şahsiyetlerinden biri II. Gazi Giray Handır. 1554 yılında doğğan ve 1588–1607 seneleri arasında Qırım Hanı olğan Gazi Giray, devlet adamı olmağından tışarı şair, sazende ve bestekâr olaraq da tanılğan. TDV İslâm Ansiklopediyası, onı klassik Türk musikisiniñ devrindeki güçlü bestekârlarından biri olaraq tanıta. Onıñ altmıştan ziyade peşrev ve saz semaisi bugünge qadar kelip yetişken.
İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuvarınıñ arşivinde de Gazi Giray Han adına kayıtlı Acemaşiran, Irak Peşrevi, Beyatiaraban Peşrevi, Mâhur Saz Semâisi ve Bayâtî-Araban Saz Semâisi kibi eserler bulunmaqta. Bu kayıtlar Qırım hanlarınıñ musiqi tarihindeki yerini yalnız yazılı kaynaklar ile degil, nota mirası ile de körsetmekte.
Gazi Giraynıñ musiqiy mirası Qırım Hanlığı sarayında klassik musikiniñ yüksek bir seviyede yaşağanını körsetken mühim delillerden biridir. Onıñ eserleri yalnız Qırım tarihiniñ degil, daha geniş Türk musikisi tarihiniñ de bir parçasıdır.
Saray Musikası ile Tasavvuf Arasında
Qırım Hanlığı devriniñ musiqiy hayatında saray musikası yanında tasavvufî musiqiniñ de ayrı yeri bar edi. Hususan Mevleviylik çevrelerinde musiqi ve şiir ruhani terbiye ile iç-içe yaşağan. Hacı Selim Giray I de Mevlevi tarikatı ile bağlı şahsiyetlerden biri olaraq anıla ve musiqi sanatını himaye etken hanlardan biri edi. Kaynaklarda onıñ Qırım musiqicileriniñ yanında Osmanlı devriniñ meşhur bestekârlarını da desteklegen büyük bir sanat hâmisi olğanı belirtilmekte.
Bu vaziyet Qırım Hanlığı musiqisiniñ yalnız saray eğlencesi olaraq qaralmasınıñ doğru olmadığını körsete. Musiqi; sarayda sanat, tekkelerde ruhani ifade, halk arasında ise şiir ve nağme ile birlikte yaşayan canlı bir medeniyet unsuru edi.
Bağçasaray: Musikiniñ Mühim Ocaqlarından Biri
Bağçasaray Han Sarayı çevresinde öz musiqicileri, sazende toplulukları ve bestekârlıq ananeleri bulunğanı belirtilmekte. Han ailesiniñ bazı azaları da musiqi ile meşgul olğan. Gazi Giraynıñ yeğeni Çoban Mustafa Ahmed Giray ile Hacı Selim Giray I de bu musiqiy mirasnıñ devam etmesinde adı keçken şahsiyetler arasındadır.
Qırım Giray Han devrinde ise Bağçasaray Sarayı sanat ve ilim çevresiniñ mühim merkezlerinden birine aylandı. Kaynaklarda han sarayında tiyatro ve musikiniñ de yer alğanı, hatta Qırım Giray Han ölümi yaqınlaşqan bir vaqıtta bile musiqi dinlemekni arzu etkeni aktarılmaqta.
Qırım Musikisini Ukrayna ve Leh Dünyasından Ayrı Düşünmek Mümkünmi?
Qırım Hanlığı tarih boyunca Doğu Avrupa, Osmanlı dünyası ve bozkır medeniyetleri arasında mühim bir köprü vazifesini körgen. Bu sebepten Qırımnıñ musiqiy hayatını da çevresindeki halklardan tamamen ayrı qaramaq doğru olmaz.
Ukrayna musiqiy tarihindeki kobza ve bandura kibi sazlar ile Türkî musiqiy dünya arasında tarihiy bağlar üzerine çeşitli araştırmalar bar. Lâkin Ukrayna veya Leh halk musikisiniñ belirli sazları ve ezgileri doğrudan Qırım saray musikisinden kelip çıqqan şeklindeki keskin hükümni bugün elimizdeki güvenilir kaynaklar ile umumlaştırmaq mümkün degil. Bu mevzuda daha çoq arşiv belgesi, nota karşılaştırması ve musiqiy tarih araştırması kerek. Kobza adınıñ Türkî kökeni ile bağlı izahlar da ayrıca musiqi tarihindeki Türkî tesirler meselesiniñ ne qadar geniş bir araştırma sahası olğanını körsete.
Buna rağmen Qırım Tatar musikisiniñ Doğu Avrupa musiqiy muhitinden ayrı inkişaf etken kapalı bir ada olmağanı aşikârdır. Qırımnıñ coğrafiy mevqıi, Hanlığınıñ Osmanlı dünyası ile münasebetleri ve Doğu Avrupa ile canlı alâqaları musiqiy kültürniñ de qarşılıqlı tesirler içinde şekillenmesine imkân bergen.
Unutılğan Mirasnı Yeniden Hatırlamaq
Bugün Qırım Tatar klassik musikası yeniden araştırıla ve icra etile. 2023 yılında II. Gazi Giray Han eserleriniñ Paris’te icra etilmesi, bu mirasnıñ yalnız Qırım Tatarları için degil, dünya musiqiy medeniyeti bakımından da diqqetke lâyıq olğanını bir kere daha körsetti.
Qırım Tatar musikası bu sebepten yalnız folklor sahasında qaralmalı degil. Qaytarma nasıl halknıñ canlı hatırası ise, Gazi Giraynıñ peşrevleri de Qırım Hanlığı devrinde yetişken klassik musiqiy medeniyetniñ yazılı ve işitilebilen yadigârıdır.
Qırımnıñ tarihiniñ bir tarafında hanlar, saraylar ve devlet işleri bar ise, diger tarafında şiir, saz, makam ve nağme bar. Bu iki taraf bir yerde birleşkende Qırım Tatarlarınıñ asırlar boyunca yaratqan medeniyetiniñ ne qadar zengin olğanı daha aydın körüne.
Qırım musikası yalnız bir ses degil; Qırımnıñ tarihiy hafızasınıñ sesidir.
