1883 Senesinde Bağçasarayda Perevodçik Gazetesi Qatıp Şıqtı?
Kırımınsesi Gazetesi
Tercüman — Bahçesaray — 25 Eylül 1914 — №195
ТЕРДЖИМАН / №195 / 25 СЕНТЯБРЯ 1914”
10 Nisan 1883 tarihli “Perevodçik” №1
1883 Senesinde Bağçasarayda “Perevodçik” Gazetesi Qatıp Şıqtı?
10 Nisan 1883 tarihli “Perevodçik” gazetesiniñ №1 sayısı, Qırım matbuat tarihiniñ mühim vesiqalarından biri olaraq bugünge qadar ulaştı. Bağçasarayda neşir etilgen bu gazete, İsmail Bey Gasprinskiyniñ matbuat sahasındaki ilk böyük adımlarınıñ biri olaraq tarihimizde ayrı bir yerge saip.
Bağçasaraydan yükselgen yeni bir matbuat sedası
1883 senesi Qırımnıñ ictimaî ve medeniy hayatında hususiy bir devirniñ başı olaraq hatırlana. Bu devirde Bağçasaray yalnız Qırımnıñ tarihiy ve medeniy merkezlerinden biri olmaqnen qalmazdan, aynı zamanda yeni fikirlerniñ, maarifçilik hereketleriniñ ve matbuatnıñ da mühim merkezine aylandı.
10 Nisan 1883 tarihli “Perevodçik” gazetesiniñ birinci sayısı işte bu devirniñ canlı bir vesiqasıdır. Gazetanıñ başlığında “ПЕРЕВОДЧИКЪ”, yani “Perevodçik” adı açıkça körüne. Sayfanıñ üstünde gazetanıñ birinci yılı ve birinci sayısı olğanı belirtilgen. Aynı yerde tarih 10 Nisan 1883, hicrî taqvimnen ise 15 Cemadiyelâhir 1300 olaraq berilgen.
Bugün Kırım’ın Sesi arşivinde qorçalanğan bu tarihiy sayı, aradan geçen yüz qırq yıldan artıq vaqıtqa rağmen, Bağçasaray matbuatınıñ nasıl şekillengenini körsetken mühim bir belge olaraq qarşıda tur.
Gazetanıñ redaktorı İsmail Bey Gasprinskiy edi
Rusya Milliy Kütüphanesi katalogında Perevodçik gazetasınıñ 1883–1905 yılları arasında Bağçasarayda neşir etilgeni ve redaktor-yayımcısınıñ İsmail Gaspıralı olğanı açıkça qayd etile. Gazeta edebiy, siyasiy ve ticari neşir olaraq tasvirlene.
Bu husus, Perevodçikniñ sıradan bir gazeta olmadığını añlamaq içün mühimdir. Onıñ arqasında Qırımnıñ maarif ve medeniyet meselelerine yeni köznen baqqan, matbuatnı cemiyetniñ inkişafı içün mühim bir vasıta olaraq körgen İsmail Bey Gasprinskiy turğan edi.
Gasprinskiy matbuatnıñ yalnız haber berici bir vastası olmağanını, aynı zamanda cemiyetniñ fikir dünyasını şekillendirgen bir mektep vazifesini de yerine ketire bilecegini körsetti.
İlk sayı ne vaqıt çıqtı?
Bugünge qadar kelgen arşiv kayıtları bu sualge anıq cevap bere.
Rusya Milliy Kütüphanesi katalogında “Perevodçik”, 1883, №1 (10 Nisan) şeklinde ayrıca qeyd etilgen. Katalogda bu nüshanıñ serbest erişimde olğanı da körsetile.
Gazetanıñ 1883 yılındaki nüshaları da ardışıq olaraq qayd etilgen. RNB ma’lumatına köre, 1883 senesinde Perevodçikniñ №1’i 10 Nisan, yıl soñundaki son sayı ise №29, 31 Aralık tarihini taşığan.
Bu kayıtlar, elimizdeki tarihiy belgeniñ yalnız eski bir gazeta sureti olmadığını, resmi kütüphane kataloglarında da yer alğan birinci sayılı asıl matbuat nüshası olduğunu körsete.
Birinci sayıda ne anlatıla?
10 Nisan 1883 tarihli ilk sayınıñ sayfaları diqqatnen qaralğanda, gazetanıñ öz vazifesini nasıl añlağanı da körüne.
“Redaktsiyadan” başlığı altında gazetanıñ okuyıcılarına hitap etilgen. Yazılarnıñ cemiyet, maarif, medeniyet ve ictimaî meselelernen bağlı olğanı añlaşılmaqta. Sayfada ayrıca “Musulmanskaya peçat v Rossii” — “Rusiyada musulman matbuatı” başlıqlı yazı da yer ala.
Bu başlıq öz-özünden bile gazetanıñ esas meselelerinden birini ortağa qoya: Rusiyada yaşayan musulmanlarnıñ matbuatınıñ inkişafı.
Demek ki Perevodçikniñ ilk sayısı yalnız bir gazetanıñ başlanğıcı degil, aynı zamanda Qırım musulmanlarınıñ matbuat yolunda yeni bir devirge adım atqanınıñ da işaretidir.
Bağçasarayda musulman matbaası
Elimizdeki tarihiy belgede ayrıca pek mühim bir ibare bar. Birinci sayınıñ en alt kısmında:
“Печатано въ мусульманской типографіи въ Бахчисараѣ”
degen kayıt yer ala.
Bu, gazetanıñ Bağçasaraydaki musulman matbaasında basılğanını bildirgen tarihiy bir izdir.
Bu küçük satır, aslında büyük bir tarihni añlata. Çünki gazetanıñ arqasında yalnız yazı ve fikir degil, aynı zamanda Bağçasarayda faaliyet körsetken bir matbaa altyapısı da bar edi. Matbaa, fikirlerniñ cemiyetke ulaştırılmasını mümkün etken esas vastalardan biri oldı.
“Perevodçik”ten “Tercüman”ğa uzanğan yol
Perevodçik adı yıllar boyunca qullanıldı. RNB kayıtlarına köre, gazeta 1883 senesinden 1903 senesine qadar “Perevodçik” adınen neşir etildi. 1903 senesiniñ 46-sayısından başlap başlığında “Perevodçik = Tercüman”, 1905 senesiniñ 101-sayısından ise yalnız “Tercüman” adı qullanılmağa başladı.
Böylece 10 Nisan 1883’te “Perevodçik” adınen başlağan matbuat yolu, soñunda Türk dünyasınıñ eñ tesirli gazetelerinden biri olğan **“Tercüman”**nıñ tarihine bağlandı.
Bu açıdan baqılğanda, elimizdeki №1 sayısı bir gazetanıñ ilk sayısından da ziyade, uzun yıllar devam etecek büyük bir matbuat yolunuñ başlangıç vesiqasıdır.
Tarihiy vesiqa bugün de sözley
Aradan geçen yüz qırq yıldan artıq vaqıtqa rağmen 10 Nisan 1883 tarihli Perevodçik sayısı bugün de bizge mühim bir şeyni hatırlata: matbuat, bir milletniñ hatırası ve fikir tarihini qorçalağan canlı bir arşivdir.
Bağçasarayda basılğan bu birinci sayı, Qırımnıñ fikir ve matbuat tarihindeki değişmeniñ başlangıç izlerinden birini taşıy.
Bugün Kırım’ın Sesi arşivinde qorçalanğan bu tarihiy vesiqa, yalnız keçmişniñ bir hatırası degil, Qırım Tatar matbuatınıñ köklerini añlamaq içün mühim bir belge olaraq gelecek nesillerge de ulaştırılmağa layıqtır.
10 Nisan 1883. Bağçasaray. “Perevodçik”. №1.
Bir gazeta başladı.
Ve bu ses, yıllar soñra “Tercüman” adınen Türk dünyasınıñ dört bir yanına yayıldı.
Tarihiy belge
10 Nisan 1883 tarihli “Perevodçik” gazetesiniñ №1 sayısı. Bağçasarayda basılğan bu birinci sayı, Kırım matbuat tarixiniñ mühim arşiv vesiqalarından biridir.
Belge: Kırım’ın Sesi Arşivi
