KIZILHAÇ’TAN KIZILAY’A: KIRIMLI AZİZ BEY’İN OSMANLI BİLİM TARİHİ VE İNSANÎ HUKUKA KATKISI

KIZILHAÇ’TAN KIZILAY’A:
KIRIMLI AZİZ BEY’İN OSMANLI BİLİM TARİHİ VE İNSANÎ HUKUKA KATKISI

Türkçe tıp eğitimi, kimya tarihi yazımı ve hilâl ambleminin uluslararası kabul süreci üzerine akademik bir değerlendirme
Osmanlı modernleşmesi yalnızca askerî ve idarî alanlarda değil, bilim ve eğitim sahasında da köklü dönüşümler üretmiştir. Bu dönüşümün merkez kurumlarından biri Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’dir. Bu kurumdan yetişen Kırımlı Aziz Bey (1840–1878), hem Türkçe bilim dilinin inşasında hem de Osmanlı insani yardım teşkilatlanmasının sembolik kimliğinin belirlenmesinde kritik rol oynamıştır.

Aziz Bey’in üç temel katkısı: Tıp eğitiminin Türkçeleştirilmesi, Osmanlı kimya literatürünün sistemleştirilmesi, Kızılay ambleminin kabulü sürecindeki fikrî öncülüğü.

IOsmanlı’da Tıp Eğitimi ve Dil Meselesi

1827’de II. Mahmud tarafından kurulan modern Tıbbiye, başlangıçta Fransızca eğitim vermekteydi. Bunun temel sebebi Avrupa’daki tıbbi literatürün Fransızca olması ve Osmanlı’da yeterli Türkçe kaynak bulunmamasıydı[1].

Ancak bu durum, yerli öğrencilerin eğitime erişimini zorlaştırıyor ve bilimsel üretimin toplumsallaşmasını engelliyordu. Kırımlı Aziz Bey, bu yapısal sorunu erken dönemde tespit ederek öğretim dilinin Türkçeleştirilmesini savunmuştur.

1862’de kurulan Cemiyet-i Tıbbıye-i Osmaniye, tıp kitaplarının Türkçeye çevrilmesi ve Türkçe terminoloji oluşturulması amacıyla faaliyet göstermiştir[2]. 1866’da sivil Tıbbiye’de, 1871’de ise Askerî Tıbbiye’de derslerin Türkçeleştirilmesi, bu çabanın kurumsal sonucudur.

Bu süreç, yalnızca dil değişimi değil; bilimsel egemenliğin yerelleştirilmesi anlamına gelmektedir.

Osmanlı Kimya Tarihinde Bir İlk: “Kimya-yı Tıbbi”

Aziz Bey’in 1868 tarihli Kimya-yı Tıbbi adlı eseri, Osmanlı’da yazılmış en erken sistematik kimya metinlerinden biridir. Eserin giriş kısmında kimya tarihine ayrılan geniş bölüm, onu Osmanlı’nın ilk kimya tarihçisi konumuna yerleştirmektedir[3].

Aziz Bey’in dikkat çekici yönleri şunlardır: Bunsen beki ve spektroskop gibi modern laboratuvar araçlarını Osmanlı literatürüne tanıtması, Kimyasal sembolleri Türk harfleriyle yazması, Terminolojiyi Türkçeleştirme konusundaki bilinçli tercihi.

Ayrıca P.H. Nysten’in sözlüğünü “Lûgat-ı Tıbbiye” adıyla tercüme ederek Osmanlı tıp terminolojisinin temel taşlarından birini oluşturmuştur[4].

Uluslararası İnsancıl Hukuk ve Hilâl Ambleminin Doğuşu

1864 Cenevre Sözleşmesi ile Uluslararası Kızılhaç hareketi doğmuş ve savaş alanında yaralıların korunması evrensel bir hukuk normu hâline gelmiştir[5].

Osmanlı Devleti’nde benzer bir teşkilat kurma girişimleri Dr. Abdullah Bey öncülüğünde başlamış; ancak “haç” sembolü Müslüman toplumda dinî çağrışım nedeniyle tereddütle karşılanmıştır.

Bu noktada Kırımlı Aziz Bey, kırmızı haç yerine beyaz zemin üzerine kırmızı hilâl kullanılmasını önermiştir. Bu öneri kabul edilerek 1868’de kurulan:

“Mecruhin ve Mardayı Askeriyeye İmdat ve Muavenet Cemiyeti” tarafından hilâl sembolü benimsenmiştir[6].

Osmanlı-Rus Savaşı (1877–1878) sırasında hilâl amblemi fiilen kullanılmış; 20. yüzyılın başında ise uluslararası hukukta Kızılhaç’a eşdeğer bir koruyucu işaret olarak tanınmıştır[7].

Dolayısıyla Aziz Bey’in katkısı yalnızca sembolik değil; uluslararası insancıl hukukun çoğulcu yapısına yapılmış erken bir müdahaledir.

Patoloji ve Bilimsel Metodoloji

Aziz Bey’in İlm-i Emrâz-ı Umûmiyye adlı eseri, Osmanlı patoloji literatüründe önemli bir yere sahiptir.

“Patoloji, şanlı bir bilim dalı olup, dilsiz kaldığı yerde doktorlar dahi ileri derecede cahildir.”

ifadesi, onun bilimsel teşhis ve deneysel yönteme verdiği önemi göstermektedir. Eserin sonunda yer alan “Feth-i Meyyit” (otopsi) bölümü, modern tıbbın ampirik yaklaşımını Osmanlı eğitimine taşımıştır.

Kırımlı Aziz Bey, üç alanda tarihsel bir eşik temsil eder:

Bilim dili: Türkçenin akademik dil olarak kurumsallaşması

Bilim tarihi: Osmanlı’da sistematik kimya yazımı

İnsani yardım hukuku: Hilâl sembolünün uluslararası kabul süreci

Kırım kökenli bir Osmanlı aydını olarak Aziz Bey, bilimsel modernleşme ile kültürel kimlik arasında köprü kurmuş; Osmanlı entelektüel tarihinde özgün bir yer edinmiştir.

Bugün Türk Kızılayı’nın hilâli, yalnızca bir yardım sembolü değil; aynı zamanda Osmanlı bilim modernleşmesinin bir nişanesidir.

Dipnotlar

[1] Ekmeleddin İhsanoğlu, Osmanlı Eğitim ve Bilim Kurumları Tarihi, İstanbul, 2004.
[2] A. Adnan Adıvar, Osmanlı Türklerinde İlim, İstanbul, 1943.
[3] Feza Günergun, “Osmanlı’da Kimya Eğitimi ve Kimya Literatürü”, Osmanlı Bilim Araştırmaları Dergisi.
[4] Nysten, P.H., Dictionnaire de Médecine, Paris, 1814; Osmanlıca çeviri: Lûgat-ı Tıbbiye.
[5] Cenevre Sözleşmesi, 22 Ağustos 1864.
[6] Türk Kızılayı Arşivi, Kuruluş Belgeleri, 1868.
[7] Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Hareketi Tarihi Belgeleri, Cenevre.