Qırım Hanlığınıñ Gümüş Aqçeleri: Bir Devletniñ Egemenligi ve Tarihiy Mirası
Kırımınsesi Gazetesi
QIRIM TATARCA – ÇÖL ŞİVESİ
Qırım Hanlığınıñ Gümüş Aqçeleri: Bir Devletniñ Egemenligi ve Tarihiy Mirası
Qırım Hanlığı tarihı, tek hanlar, meydan muharebeleri ve siyasi hadiselerden ibaret degildir. Bu devletniñ öz idare sistemi, iqtisadiyatı, diplomatiyası, medeniyeti ve devletçilik ananeleri de olğan. Bu ananelerniñ eñ müim delillerinden biri ise Qırım hanlarınıñ adına kesilgen gümüş aqçelerdir.
Asırlardan beri saqlanıp qalğan bu küçük metal parçaları, Qırım Tatarlarınıñ keçmişte müstakil devletçilik ananesine, öz para sistemine ve iktisadiy alâqalarına saip olğanını köstere. Bugün tarihçiler ve numizmatika mütehassısları tarafından incelenen Qırım Hanlığı aqçeleri, bir zamanlar yarımadada yaşanğan siyasi ve iqtisadiy hayat aqqında müim malümat bere.
Sosial medyada paylaşılan ve sekiz ayrı sikkeni köstergen resimler de bu tarihiy mirası yeniden hatırlattı. Her bir sikkeniñ üzerindeki yazılar, işaretler ve tamgalar, dikkatnen incelengen taqdirde, Qırım Hanlığı tarihınıñ müim izlerini açıp berebilir.
Qırım Hanlığı ve para basma ananesi
Qırım Hanlığı, XV asırnıñ ortalarında Giray hanedanı tarafından quruldı. Hanlığın ilk hükümdarı Hacı Giray, 1441-1466 yılları arasında devletniñ siyasi temelini pekiştirdi. Qırım yarımadasında yeni bir siyasi teşkilât şekillendi. Bu teşkilât zaman içinde öz idare sistemini, askeriy gücünü ve iqtisadiy alâqalarını geliştirdi.
Bir devletniñ öz adına para basması, tarih boyunca egemenlikniñ müim belgilerinden biri olğan. Çünkü para, yalnız alışverişte qullanılğan bir vasitə degildir. O, hükümdarnıñ adını, hanedanıñ işaretini, devletniñ siyasi kimligini ve iqtisadiy gücünü de taşıy.
Qırım Hanlığı tarihınıñ ilk devirlerinde gümüş aqçeler basıldı. Araştırmalarda Hacı Giray devrine ait ilk bilinen hanlık gümüş paraları 1441-1442 yıllarına tarihlendirile. Bu malümat, Qırım Hanlığı para basma ananesiniñ devletniñ kuruluş devriyle birlikte şekillengenini köstere.
Boğaziçi Üniversitesinde yayımlanğan Şevket Pamuknıñ Osmanlı para sistemi ve Avrupa’daki sınır bölgeleri aqqındaki ilmiy çalışması da Qırım hanlarınıñ öz adlarına gümüş para bastırğanını tasdiqley.
Aqçe nedir?
Aqçe, Osmanlı ve Türk-İslam dünyasında geniş şekilde qullanılğan küçük gümüş para birimidir. Qırım Hanlığında da aqçe, özellikle ilk devirlerde ve Osmanlı devriyle alâqaların geliştiği asırlarda önemli bir alışveriş vasitəsi olğan.
Aqçeler küçük ölçülü, çoğu zaman yuvarlaq olmayan, elle dövülerek hazırlanğan metal paralardı. Bugünkü fabrikasyon paralar gibi aynı ölçüde ve aynı şekilde üretilmez edi. Her bir sikkeniñ kenarları, şekli, ağırlığı ve üzerindeki yazıları arasında farqlar bulunabilir.
Bu paralar yalnızca Qırım içinde qullanılmayıp, Qara Deniz çevresindeki ticaret alâqalarında da müim rol oynadı. Kefe, Solhat, Qırq Yer ve başqa merkezlerde basılğan paralar, bölgeniñ iqtisadiy hayatına iştirak etti.
XV asır sonlarına ait Bursa mahkeme kayıtlarında Kefe aqçeleriyle yapılan ticari işlemlerniñ bulunması, bu paralarıñ Qırım dışındaki ticaret hayatında da tanılğanını köstere. Şevket Pamuknıñ araştırmasına köre, iki Kefe aqçesi bir Osmanlı aqçesine denk tutulğan işlemler de qayd etilgen.
Bu malümat, Qırım Hanlığı aqçeleriniñ yalnız yerli bir tarihiy eşya olmadığını, daha geniş bir ticaret dünyasınıñ parçası olğanını añlata.
Giray hanedanınıñ tamgası
Qırım Hanlığı aqçeleriniñ eñ dikkat çekici özelliklerinden biri Giray hanedanıyla bağlı tamga ve işaretlerdir.
Tamga, Türk dünyasında eski devirlerden beri qullanılğan bir aidiyet ve hanedan işaretidir. Boylar, aileler ve hükümdar hanedanları özlerine ait işaretlerni mühürlerde, eşyalar üzerinde, bayraqlarda ve başka nesnelerde qullanğan.
Qırım Tatar tarihınıñ müim sembollerinden biri olğan tarak tamga da bu tarihiy ananenin bir parçasıdır.
Sikkelerde rastlanğan tamgalar, hükümdar ailesini ve siyasi aidiyeti köstergen. Bu işaretler, parayı basqan idarenin kimligini añlamaq bakımından numizmatika araştırmalarında müim delillerdir.
Ayasofya Müzesiniñ İslam Sikkeleri Koleksiyonu üzerine hazırlanğan 2022 tarihli ilmiy makalede, Qırım hanlarına ait 42 sikkeniñ incelendiği bildirile. Araştırmada bu paralar sekiz ayrı hana nispet etilgen ve bazı örneklerde tamga işaretleriniñ bulunduğu belirtilgen.
Bu araştırma, tamganıñ yalnız süsleme unsuru olmadığını, hanedan ve aidiyet işareti olarak da qullanılğanını köstere.
Qırım Hanlığı aqçeleri hangi şehirlerde basıldı?
Qırım Hanlığı para basma ananesi tek bir şehirle sınırlı qalmağan. Tarihiy kaynaklarda ve numizmatika araştırmalarında birqaç darphane merkezi zikredile.
Bunlardan bazıları:
Qırq Yer: Hanlığın ilk dönemlerinde önemli para basma merkezlerinden biri olğan. Bugünkü Çufut Qale çevresiyle bağlıdır.
Solhat: Eski Qırım adıyla da tanılğan bu şehir, yarımadanıñ müim ticaret ve medeniyet merkezlerinden biriydi.
Kefe: Qara Deniz ticaretinde müim yer tutqan liman şehriydi. Kefe’de basılğan aqçeler ticari işlemlerde geniş şekilde qullanıldı.
Gözleve: Hanlık döneminde müim şehirlerden biri olğan. Bazı tarihiy kaynaklarda para basma merkezleri arasında zikredile.
Bahçesaray: Hanlığın merkezi haline kelgen bu şehir, sonraki dönemlerde para basma faaliyetleri bakımından da müim yer tutqan.
Krakov Milliy Müzesiniñ Qızıl Orda ve Qırım Hanlığı paraları üzerine hazırladığı sergi açıklaması da Qırım yarımadasındaki para basma ananesini geniş tarihiy çerçevede ele ala.
Sikkelerdeki yazılar ne añlata?
Eski Qırım aqçelerini incelerken yalnızca tamgaya baqmaq yeterli degildir. Sikkeleriñ üzerinde hükümdar adı, unvan, baba adı, darphane ve basım tarihi gibi bilgiler de bulunabilir.
Bu yazılar çoğu zaman Arap harfleriyle ve İslamî tarih sistemine göre hazırlanğan.
Hicrî tarih, miladî tarihe doğrudan aynı şekilde çevrilemez. Bu sebepten sikkeleriñ tarihini belirlerken yazıların okunması, hükümdarların saltanat yılları ve darphane bilgileri birlikte incelenmelidir.
Bazı sikkelerde hükümdar adı ön yüzde, darphane ve tarih bilgisi ise arqa yüzde bulunabilir. Fakat bu düzen bütün dönemlerde aynı şekilde devam etmemiştir.
Bir sikkeniñ üzerindeki birkaç harf bile tarihçiler için büyük ehemmiyet taşıyabilir. Çünkü bu yazılar, hanların saltanat sırasını, siyasi hadiseleri ve para basma faaliyetlerini aydınlatmağa yardım ete.
Qırım Hanlığı ve Osmanlı ile iqtisadiy alâqalar
Qırım Hanlığı tarih boyunca Osmanlı Devleti ile siyasi, askeriy ve iqtisadiy alâqalar içinde olğan. Bu münasebetler para sistemine de tesir etken.
1475 yılında Osmanlı kuvvetleriniñ Kefe’yi ele keçirmesi, Qara Deniz bölgesindeki siyasi ve ticari dengelerde müim bir değişiklik yaratqan.
Qırım Hanları kendi adlarına gümüş ve baqır paralar bastırmağa devam ettiler. Bu durum, hanlığın kendi iç idaresinde ve para işlerinde belirli bir hareket alanına saip olğanını köstere.
Şevket Pamuknıñ araştırmasında özellikle dikkat çekilen meselelerden biri de budur. Qırım hanları öz adlarına gümüş para bastırğan, fakat Osmanlı padişahlarının altın sultanilerini Qırım’da basmamışlardır.
Bu ayrıntı, Qırım Hanlığınıñ Osmanlı ile münasebetlerini yalnız tek taraflı bir bağlılık anlayışı içinde değerlendirmemek gerektiğini köstere. Hanlığın kendine mahsus siyasi ve iqtisadiy özellikleri bulunğan.
Zaman içinde değişen para sistemi
Qırım Hanlığı aqçeleri bütün tarih boyunca aynı ağırlıkta, aynı gümüş oranında ve aynı görünüşte kalmadı.
Ticaret hacmi, devlet gelirleri, metal kaynakları ve siyasi şartlar para sisteminde değişiklikler yaratqan.
Arkeologlar tarafından Mangup kazılarında tapılğan Qırım Hanlığı sikkeleri üzerinde yapılan kimyeviy incelemeler, paraların metal terkibinde dönemlere göre farqlar bulunduğunu köstere.
Hacı Giray dönemine ait örneklerde, Mengli Giray devrine ait paralarda ve Devlet Giray döneminde basılğan aqçelerde gümüş ve baqır oranları aynı degildir.
Bu araştırmalar, sikkeleri yalnız yazı ve şekil bakımından değil, metal terkibi bakımından da incelemeniñ ehemmiyetini ortaya qoyar.
Para sistemindeki değişiklikler, hanlığın iqtisadiy tarihınıñ anlaşılmasına yardım ete.
1783 ve Qırım Hanlığı para basma ananesiniñ sonu
Qırım Hanlığı 1783 yılında Rus İmparatorluğu tarafından ilhak etildi. Bu hadise, hanlığın siyasi bağımsızlığı bakımından büyük bir dönüm noktası oldu.
Giray hanedanının devlet idaresi sona ererken, Qırım’da asırlar boyunca gelişen siyasi ve ekonomik kurumlar da yeni bir döneme keçti.
Hanlık adına para basma ananesi de bu siyasi değişiklikten sonra sona erdi.
Bugün müzelerde, özel koleksiyonlarda ve ilmiy araştırmalarda saqlanğan aqçeler, bu devletniñ tarihiy varlığını ve siyasi kimligini araştırmaq bakımından müim kaynaklardır.
Sekiz sikke, sekiz ayrı tarihiy iz
Sosial medyada paylaşılan sekiz sikke fotoğrafı, Qırım Hanlığı para tarihına yeniden diqqet çekti.
Bu örneklerde farklı şekiller, yazılar, tamga işaretleri ve metal özellikleri görülmektedir. Bazı sikkelerde yuvarlaq mühür biçiminde işaretler, bazılarında ise daha geniş yazı alanları dikkat çekmektedir.
Lâkin yalnız fotoğraflara baqaraq her bir sikkeniñ hangi hana ait olduğunu kesin şekilde söylemek doğru olmaz.
Bunun için yüksek çözünürlüklü ön ve arqa yüz fotoğrafları, ağırlıq, çap, metal terkibi, yazıların okunması ve ilmiy kataloglarla karşılaştırma yapılması gerekir.
Özellikle Hacı Giray, Mengli Giray, Devlet Giray ve sonraki hanlar devrinde basılğan aqçeleri birbirinden ayırmaq için uzman numizmatik incelemesi şarttır.
Bu sebepten fotoğraflardaki bütün sikkeleri aynı döneme veya aynı hükümdara nispet etmek ilmiy bakımdan doğru olmayacaktır.
Tarihiy mirasımızı tanımaq ve saqlamaq
Qırım Hanlığı aqçeleri, Qırım Tatar halkınıñ köklü tarihiniñ sessiz şahitleridir.
Bu küçük gümüş parçalarında bir devletniñ hükümdarları, şehirleri, ticaret yolları, siyasi ilişkileri ve kültürel işaretleri saqlanıp qalğan.
Qırım Tatarlarınıñ tarihini araştırmaq, yalnız geçmişte yaşanğan hadiseler hakkında malümat toplamaq degildir. Aynı zamanda bu mirası gelecek nesillere tanıtmaq ve saqlamaq vazifesidir.
Müzelerde saqlanğan her sikke, arşivlerde bulunan her belge ve tarihî yapılarda görülen her işaret, halkımızın geçmişini daha doğru añlamağa yardım ete.
Qırım Hanlığı aqçeleri de bu bakımdan yalnız eski para degil, Qırım Tatarlarınıñ devletçilik ananesini ve tarihiy hafızasını yaşatan müim kültür mirasıdır.
Kırım’ın Sesi Gazetesi olarak bu mirası tanıtmağa ve Qırım Tatar tarihini ilmiy kaynaklar temelinde gelecek nesillere ulaştırmağa devam edeceğiz.

TÜRKÇE
Kırım Hanlığı’nın Gümüş Akçeleri: Bir Devletin Egemenliğini ve Tarihî Mirasını Anlatan Sikkeler
Kırım Hanlığı’nın tarihî mirası yalnızca hanlar, savaşlar, diplomatik ilişkiler ve siyasi gelişmelerden ibaret değildir. Hanlığın kendi adına para bastırması, ekonomik hayatını düzenlemesi ve farklı şehirlerde darphaneler işletmesi de devlet geleneğinin önemli göstergeleri arasında yer almaktadır.
Bugün müzelerde ve özel koleksiyonlarda korunan Kırım Hanlığı sikkeleri, yüzyıllar öncesinden günümüze ulaşan önemli tarihî belgelerdir. Küçük boyutlarına rağmen üzerlerinde hükümdarların isimlerini, hanedan işaretlerini, darphane bilgilerini ve dönemin ekonomik düzenini yansıtan ayrıntıları taşırlar.
Sosyal medyada paylaşılan ve sekiz farklı sikkeyi gösteren fotoğraflar, Kırım Hanlığı’nın para basma geleneğini yeniden gündeme getirdi. Bu örnekler, Kırım Tatarlarının devletçilik geçmişini ve tarihî kimliğini hatırlatması bakımından dikkat çekiyor.
Ancak bu sikkelerin her birinin hangi han dönemine ait olduğunu yalnızca fotoğraflardan kesin olarak belirlemek mümkün değildir. Bunun için uzman numizmatik incelemesi, yazıların okunması ve müze kataloglarıyla karşılaştırma yapılması gerekir.
Kırım Hanlığı’nın kuruluşu ve para basma geleneği
Kırım Hanlığı, XV. yüzyılın ortalarında Giray hanedanının yönetiminde siyasi bir devlet olarak ortaya çıktı. Hanlığın kurucusu kabul edilen Hacı Giray, 1441-1466 yılları arasında hüküm sürdü. Bu dönem, Kırım’da yeni bir siyasi ve idari düzenin şekillendiği önemli bir tarihî süreçti.
Devletlerin kendi adlarına para bastırmaları, tarih boyunca egemenliğin ve siyasi otoritenin önemli göstergelerinden biri olmuştur. Para üzerinde hükümdarın adının bulunması, devletin kendi ekonomik düzenini oluşturduğunu ve yönetim otoritesini günlük hayatın içine taşıdığını gösterir.
Kırım Hanlığı’nın ilk bilinen gümüş sikkeleri 1441-1442 yıllarına tarihlendirilmektedir. Bu tarih, hanlığın kuruluş döneminde para basma faaliyetinin başladığını ortaya koyan önemli bir bilgidir.
Boğaziçi Üniversitesi’nden ekonomi tarihçisi Şevket Pamuk’un Osmanlı para sistemi ve Avrupa’daki sınır bölgeleri üzerine yaptığı akademik araştırma, Kırım hanlarının kendi adlarını ve Giray hanedanının işaretini taşıyan gümüş paralar bastırdığını ortaya koymaktadır.
Bu durum, Kırım Hanlığı’nın kendine özgü ekonomik ve siyasi kurumlara sahip olduğunu gösteren önemli tarihî verilerden biridir.
Akçe nedir ve Kırım’da nasıl kullanılmıştır?
Akçe, Türk-İslam dünyasında özellikle Osmanlı döneminde yaygın olarak kullanılan küçük gümüş para birimidir. Kırım Hanlığı’nda da akçe, ekonomik hayatın temel ödeme araçlarından biri olmuştur.
Bu paralar genellikle küçük boyutlu ve yuvarlak biçimlidir. Ancak günümüzde kullanılan fabrikasyon madeni paralar gibi standart ölçülerde üretilmemişlerdir. Dönemin teknolojisi gereği metal parçaları hazırlanıyor, ardından kalıplar arasında çekiçle dövülerek üzerlerine yazılar ve işaretler basılıyordu.
Bu üretim yöntemi nedeniyle sikkelerin şekillerinde, ağırlıklarında ve kenar yapılarında farklılıklar görülebilir.
Akçeler yalnızca yerel alışverişlerde kullanılmıyordu. Kırım’ın Karadeniz ticaret yolları üzerindeki konumu, bu paraların daha geniş bir ekonomik çevrede dolaşıma girmesini sağladı.
Özellikle Kefe’de basılan akçeler, ticari ilişkiler bakımından önem taşıyordu. Şevket Pamuk’un çalışmasında, XV. yüzyılın sonlarında Bursa’daki mahkeme kayıtlarında Kefe akçeleriyle gerçekleştirilen ticari işlemlere rastlandığı belirtilmektedir. Bazı kayıtlarda iki Kefe akçesinin bir Osmanlı akçesine karşılık geldiği görülmektedir.
Bu bilgi, Kırım Hanlığı paralarının yalnızca yarımada içinde değil, Karadeniz’in diğer ticaret merkezlerinde de tanındığını göstermektedir.
Giray hanedanının tamgası ve sikkelerdeki semboller
Kırım Hanlığı sikkelerinin en önemli özelliklerinden biri, üzerlerinde hanedanla bağlantılı işaretlerin bulunmasıdır.
Türk dünyasında tamga geleneği çok eski dönemlere uzanır. Tamgalar, boyların, ailelerin ve hanedanların kimliğini gösteren semboller olarak kullanılmıştır. Bu işaretlere mühürlerde, bayraklarda, eşyalarda, mezar taşlarında ve çeşitli tarihî eserlerde rastlanmaktadır.
Kırım Tatar tarihinin önemli sembollerinden olan tarak tamga da bu tarihî geleneğin bir parçasıdır.
Hanlık sikkelerinde görülen tamgalar, hükümdarların ve hanedanların kimliklerini araştırmak bakımından önemlidir. Bu semboller yalnızca süsleme amacı taşımamış, aynı zamanda siyasi aidiyetin ve hanedan kimliğinin işareti olmuştur.
Ayasofya Müzesi İslam Sikkeleri Koleksiyonu üzerine 2022 yılında yayımlanan akademik araştırmada, Kırım hanlarına ait 42 sikke incelenmiştir. Bu sikkelerin sekiz farklı han dönemine ait olduğu belirtilmiştir.
Araştırmada bazı örneklerde tarak biçimli tamga ve farklı hanedan işaretlerinin bulunduğu da açıklanmıştır.
Bu çalışma, Kırım Hanlığı sikkelerinin yalnızca ekonomik tarih açısından değil, Türk kültür tarihi ve sembol geleneği bakımından da önemli olduğunu göstermektedir.
Kırım Hanlığı’nın para bastırdığı şehirler
Kırım Hanlığı’nın para basma faaliyetleri tek bir şehirle sınırlı değildi. Tarihî kaynaklarda ve numizmatik araştırmalarda farklı darphane merkezlerinin isimleri geçmektedir.
Kırk Yer: Hanlığın ilk dönemlerinde önemli para basım merkezlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Bugünkü Çufut Kale çevresiyle ilişkilendirilmektedir.
Eski Kırım (Solhat): Yarımadanın önemli ticaret ve kültür merkezlerinden biriydi. Hanlığın erken dönem para basma faaliyetleriyle bağlantılıdır.
Kefe: Karadeniz ticaretinin önemli limanlarından biri olan Kefe, para basımı ve ekonomik dolaşım bakımından büyük önem taşıyordu. Kefe akçeleri, tarihî ticaret belgelerinde de yer almaktadır.
Gözleve: Kırım Hanlığı döneminde önemli şehirlerden biriydi. Tarihî numizmatik kaynaklarda para basma merkezleri arasında anılmaktadır.
Bahçesaray: Hanlığın siyasi merkezi haline geldikten sonra para basma faaliyetleri bakımından da önem kazanmıştır.
Krakov Ulusal Müzesi’nin Altın Orda ve Kırım Hanlığı sikkeleri üzerine hazırladığı sergi çalışması da bu para basma geleneğini geniş bir tarihî çerçevede ele almaktadır.
Sikkelerin üzerindeki yazılar hangi bilgileri veriyor?
Eski sikkelerin tarihî değerini belirleyen unsurların başında üzerlerindeki yazılar gelir.
Bu yazılarda hükümdarın adı, unvanı, babasının adı, darphanenin bulunduğu şehir ve paranın basım tarihi yer alabilir.
Kırım Hanlığı döneminde sikkelerin üzerinde Arap harfleriyle yazılmış ibarelere rastlanmaktadır. Tarihler ise çoğunlukla Hicrî takvime göre verilmiştir.
Bir sikkenin ön yüzünde hükümdarın adı ve unvanı, arka yüzünde ise darphane ve tarih bilgileri bulunabilir. Ancak bütün dönemlerde aynı yerleşim düzeninin kullanıldığı söylenemez.
Bu nedenle sikkelerin okunması uzmanlık gerektiren bir çalışmadır. Özellikle yıpranmış ve eksik bölümleri bulunan örneklerde birkaç harfin doğru okunması bile tarihî kimliğin belirlenmesini değiştirebilir.
Numizmatik araştırmacıları, yazıların yanı sıra metalin ağırlığını, çapını, gümüş oranını ve üretim tekniğini de incelemektedir.
Osmanlı-Kırım ilişkileri ve para sistemi
Kırım Hanlığı ile Osmanlı Devleti arasındaki siyasi ve ekonomik ilişkiler, hanlığın para sistemini de etkilemiştir.
1475 yılında Osmanlı kuvvetlerinin Kefe’yi ele geçirmesi, Karadeniz bölgesinin siyasi ve ekonomik düzeninde önemli bir değişikliğe yol açmıştır.
Bununla birlikte Kırım hanları kendi adlarına gümüş ve bakır paralar bastırmayı sürdürmüşlerdir.
Şevket Pamuk’un araştırması, Kırım Hanlığı’nın Osmanlı para sistemiyle ilişkili olmakla birlikte kendi para basma faaliyetlerini de yürüttüğünü göstermektedir.
Kırım hanlarının kendi isimlerini taşıyan gümüş ve bakır sikkeler bastırması, hanlığın iç ekonomik düzenindeki hareket alanını ortaya koymaktadır.
Ancak bu durum, hanlığın bütün dönemlerde tamamen bağımsız bir para sistemi işlettiği anlamına gelmez. Osmanlı ile ilişkiler, siyasi şartlar ve ticari ihtiyaçlar zaman içinde para sisteminin özelliklerini değiştirmiştir.
Gümüş oranları ve değişen ekonomik koşullar
Kırım Hanlığı sikkeleri incelendiğinde, farklı dönemlerde metal içeriklerinin değiştiği görülmektedir.
İlk dönemlerdeki gümüş akçelerle sonraki yüzyıllarda basılan paralar arasında ağırlık ve gümüş oranı bakımından farklılıklar bulunabilmektedir.
Mangup kazılarında bulunan Kırım Hanlığı sikkeleri üzerinde yapılan kimyasal analizler, bu değişimi ortaya koyan önemli araştırmalardandır.
Araştırmada Hacı Giray dönemine, Mengli Giray dönemine ve Devlet Giray dönemine ait örneklerin metal içerikleri karşılaştırılmıştır. İncelemeler, sikkelerdeki gümüş ve bakır oranlarının zaman içinde değiştiğini göstermektedir.
Bu farklılıklar, ekonomik koşulların ve para sisteminin tarihî gelişiminin anlaşılması bakımından önemlidir.
Bir sikkenin değerini yalnızca üzerindeki hükümdar adı belirlemez. Metalin kalitesi, ağırlığı, üretildiği dönem ve dolaşımdaki karşılığı da değerlendirilmelidir.
Kırım Hanlığı’nın sona erişi ve para basma geleneğinin bitişi
1783 yılı, Kırım Hanlığı tarihinde büyük bir kırılma noktasıdır. Rus İmparatorluğu’nun Kırım’ı ilhak etmesiyle hanlığın siyasi varlığı sona ermiştir.
Bu gelişme, Giray hanedanının devlet yönetimini de sona erdirmiştir. Böylece Kırım’da yüzyıllar boyunca gelişen siyasi, ekonomik ve idari kurumlar yeni bir döneme girmiştir.
Hanlık adına para basma geleneği de bu siyasi değişimle birlikte sona ermiştir.
Günümüzde müzelerde, özel koleksiyonlarda ve akademik yayınlarda korunan sikkeler, bu devletin ekonomik ve siyasi tarihini araştırmak için önemli kaynaklar olmaya devam etmektedir.
Sekiz sikkenin anlattığı tarih
Sosyal medyada paylaşılan sekiz sikke fotoğrafı, Kırım Hanlığı’nın para basma geleneğini yeniden gündeme taşıdı.
Fotoğraflarda farklı biçimlerde, yazılarda ve sembollerde örnekler görülmektedir. Bazılarında yuvarlak mühür benzeri işaretler, bazılarında ise daha geniş yazı alanları dikkat çekmektedir.
Bununla birlikte fotoğraflardan hareketle sekiz sikkenin tamamının hangi hanlara ait olduğunu kesin olarak belirlemek mümkün değildir.
Bilimsel bir tanımlama için sikkelerin ön ve arka yüzlerinin yüksek çözünürlüklü fotoğrafları, ağırlıkları, çapları, metal analizleri ve üzerlerindeki yazıların uzmanlarca okunması gerekir.
Özellikle Hacı Giray, Mengli Giray, Devlet Giray ve sonraki hanlar dönemine ait sikkelerin birbirinden ayrılması için katalog ve müze örnekleriyle karşılaştırma yapılmalıdır.
Bu nedenle görsellerdeki bütün paraları aynı hükümdara veya aynı döneme bağlamak doğru olmayacaktır.
Bir halkın tarihî hafızasını yaşatan miras
Kırım Hanlığı’nın gümüş akçeleri, Kırım Tatarlarının devletçilik geçmişini gösteren önemli tarihî belgelerdir.
Bu sikkeler üzerinde hanedan isimleri, devlet sembolleri, şehirler ve ekonomik hayatın izleri bulunmaktadır.
Her bir sikke, geçmişin siyasi ve ekonomik düzenini anlamak için yeni bir araştırma imkânı sunmaktadır.
Kırım Tatar tarihinin gelecek nesillere aktarılması, bu tür eserlerin tanıtılması ve bilimsel yöntemlerle incelenmesiyle daha da güçlenecektir.
Çünkü bir devletin parası yalnızca alışveriş aracı değildir. Aynı zamanda o devletin siyasi kimliğinin, ekonomik gücünün ve tarihî hafızasının da bir belgesidir.
Kırım Hanlığı’nın gümüş akçeleri bugün bize yalnızca geçmişte kullanılan paraları değil, bir halkın devlet kurma, yönetme ve kendi tarihini oluşturma geleneğini de hatırlatmaktadır.
Kırım’ın Sesi Gazetesi olarak Kırım Tatar tarihinin bu önemli mirasını tanıtmak ve tarihî kaynaklara dayalı bilgileri gelecek kuşaklara ulaştırmak büyük önem taşıyor.

ENGLISH
Silver Coins of the Crimean Khanate: A Historical Record of Sovereignty and State Tradition
The historical heritage of the Crimean Khanate extends far beyond its rulers, military campaigns and diplomatic relations. Its political institutions, economic organization, commercial networks and tradition of minting coins in the names of its rulers are equally important parts of its history.
Today, silver and copper coins preserved in museums and private collections provide valuable evidence of the Khanate’s political and economic life. Although many of these objects are small, their inscriptions, dynastic symbols, mint marks and dates offer historians important information about the state that issued them.
Photographs of eight different coins recently shared on social media have drawn renewed attention to the monetary history of the Crimean Khanate. The examples highlight the importance of studying the Giray dynasty’s coinage and the broader history of Crimean Tatar statehood.
However, identifying every coin in the photographs requires specialist examination. A visual comparison alone is not sufficient to establish the exact ruler, date or mint of each example. The inscriptions, weight, diameter, metal composition and established numismatic catalogues must all be considered.
The foundation of the Crimean Khanate and the beginning of its coinage
The Crimean Khanate emerged as a political state in the middle of the fifteenth century under the Giray dynasty. Hacı Giray, generally recognized as its founder, ruled from 1441 to 1466. His reign marked a formative period in the development of the Khanate’s political and administrative institutions.
Throughout history, the right to issue coins has been an important expression of political authority. A ruler’s name on a coin was more than a practical means of identifying money. It represented the authority of the government, the identity of the ruling dynasty and the economic institutions operating under its control.
The earliest known silver coins issued by the Crimean khans date to approximately 1441–1442. This evidence places the beginning of the Khanate’s documented coinage tradition within the early years of its political formation.
In his academic study of the Ottoman monetary system and frontier territories in Europe, economic historian Şevket Pamuk explains that the Crimean khans issued silver coins bearing their own names and the seal of the Giray dynasty.
This is an important indication that the Khanate maintained its own monetary practices while operating within the wider political and commercial environment of the Black Sea region.
What was an akçe?
The akçe was a small silver coin widely used in the Ottoman and wider Turkish-Islamic monetary world. It also played an important role in the economic life of the Crimean Khanate.
Crimean akçes were generally small and often irregular in shape. Unlike modern machine-produced coins, they were manufactured through traditional striking techniques. Prepared metal blanks were placed between dies and struck with a hammer to create the inscriptions and symbols.
Because of this process, individual coins could differ in weight, diameter, shape and appearance.
Akçes were not limited to local transactions. Crimea’s strategic position along the Black Sea trade routes allowed its currency to participate in a much wider commercial network.
Coins issued in Kaffa, known in Turkish as Kefe, were particularly important. Historical records from Bursa in the late fifteenth century refer to commercial transactions conducted using Kaffa akçes. Şevket Pamuk notes that some transactions valued two Kaffa akçes at the equivalent of one Ottoman akçe.
This evidence demonstrates that Crimean coinage was recognized beyond the peninsula and formed part of the commercial relationships connecting different Black Sea markets.
The Giray dynasty’s tamga and the symbols on the coins
One of the most significant features of Crimean Khanate coinage is the use of dynastic symbols.
Tamgas have a long history among Turkic peoples. They served as identifying marks associated with families, tribes and ruling dynasties. Such symbols appeared on seals, flags, personal possessions, monuments, tombstones and other objects.
The Crimean Tatar tarak tamga is part of this wider historical tradition.
On Crimean coins, dynastic symbols helped identify the ruling authority and establish the political identity associated with an issue of currency. They were not merely decorative elements. Their presence is important for understanding the relationship between coinage, lineage and political legitimacy.
A scholarly article published in 2022 in the Turkish Journal of Archaeology and Ethnography examined 42 coins attributed to Crimean khans in the Hagia Sophia Museum’s Islamic Coin Collection. The study identified coins associated with eight different khans and discussed the appearance of tamga and other symbols.
The research demonstrates that these coins are valuable not only to economic historians but also to scholars studying Turkic cultural traditions and the history of dynastic symbols.
The principal minting centres of the Crimean Khanate
Coin production in the Crimean Khanate was not confined to one city. Historical and numismatic studies refer to several minting centres across the peninsula.
Qirq Yer: An important centre associated with the early period of Crimean coinage. It is connected with the historical settlement around present-day Chufut-Kale.
Eski Qırım (Solhat): One of the peninsula’s major historical centres of commerce and culture. It also played a role in the early monetary history of the Khanate.
Kaffa (Kefe): A major Black Sea port and commercial centre. Its coins were used in regional trade and are mentioned in historical economic records.
Gözleve: An important Crimean city associated with the Khanate’s commercial and administrative history. It is also mentioned among the locations connected with minting activity.
Bakhchisaray: The political centre of the Khanate in later periods. It became an important location in the development of the state’s institutions, including its monetary activities.
The National Museum in Kraków has also presented the coinage of the Golden Horde and the Crimean Khanate in an exhibition examining the region’s long monetary history.
What do the inscriptions tell us?
The inscriptions on historical coins are among the most important sources for identifying their origin.
They may include the ruler’s name, title, patronymic, mint location and date of issue.
Crimean Khanate coins frequently contain inscriptions written in Arabic script. Dates were generally expressed according to the Islamic Hijri calendar.
On some examples, the ruler’s name appears on one side, while the mint location and date appear on the other. However, the arrangement was not necessarily identical across all periods.
Reading these inscriptions requires specialist knowledge. Even a few surviving letters can be significant when determining the identity of a ruler or establishing the chronology of an issue.
Numismatists therefore examine the written evidence together with the coin’s weight, diameter, metal composition, production technique and comparison with documented examples.
Ottoman-Crimean relations and monetary autonomy
The political and economic relationship between the Ottoman Empire and the Crimean Khanate had an important influence on the region’s monetary history.
The Ottoman conquest of Kaffa in 1475 transformed the political and commercial balance of the Black Sea region.
Nevertheless, Crimean khans continued issuing silver and copper coins in their own names.
Şevket Pamuk’s research emphasizes that Crimean coinage maintained distinctive characteristics within the wider Ottoman monetary environment. The khans exercised a degree of monetary autonomy through their own silver and copper issues.
At the same time, the Khanate’s monetary system was not entirely separate from Ottoman economic developments. Political relations, trade requirements and changes in the regional economy influenced the value and characteristics of Crimean coins.
The continued appearance of the khans’ names on coins is an important historical indication of the Khanate’s own administrative and dynastic identity.
Changes in silver content and monetary conditions
Crimean Khanate coins did not remain identical throughout the centuries. Their weight, silver content and physical appearance changed over time.
These changes reflect the economic and political circumstances of different periods.
Archaeological excavations at Mangup have produced coins that were examined through chemical analysis. Researchers compared examples associated with Hacı Giray, Mengli Giray and Devlet Giray.
The results revealed differences in the proportions of silver and copper in coins from different periods.
Such findings are important because they show that numismatic research can provide information beyond the names and dates written on the coins.
Metal composition can help researchers investigate monetary changes, the availability of precious metals and the economic conditions affecting the Khanate.
The end of the Khanate and its monetary tradition
The year 1783 represents a major turning point in Crimean history. The Russian Empire annexed the Crimean Khanate, bringing its political existence to an end.
The Giray dynasty’s rule was terminated, and the political and administrative institutions that had developed over centuries entered a new historical period.
The tradition of issuing coins in the name of the Crimean khans also came to an end with the disappearance of the Khanate as a political authority.
Today, surviving coins in museums, private collections and academic publications remain essential sources for understanding the history of the state.
They preserve evidence of its rulers, commercial centres, monetary practices and dynastic identity.
Eight coins and the historical questions they raise
The eight coins shown in the social media photographs have renewed interest in the monetary heritage of the Crimean Khanate.
Their visible features include different shapes, inscriptions and symbols. Some display circular designs, while others have larger inscription fields and distinctive marks.
However, it would not be scientifically responsible to attribute every coin to a particular khan or period solely on the basis of the available photographs.
A reliable identification requires high-resolution photographs of both sides, accurate weight and diameter measurements, an examination of the metal and a careful reading of the inscriptions.
The coins must also be compared with established numismatic catalogues and museum collections.
Examples associated with Hacı Giray, Mengli Giray, Devlet Giray and later rulers can only be distinguished reliably through this kind of specialist analysis.
The photographs therefore provide an opportunity to introduce the subject, but they should not be treated as sufficient evidence for identifying all eight coins.
A heritage that preserves the memory of a people
The silver akçes of the Crimean Khanate are important historical records of Crimean Tatar statehood.
They preserve the names of rulers, dynastic symbols, minting locations and traces of economic life from centuries ago.
Each coin offers an opportunity to understand another aspect of the political, cultural and commercial history of Crimea.
Preserving and introducing this heritage is an important responsibility for museums, historians, researchers and cultural institutions.
The history of the Crimean Tatars cannot be understood solely through military conflicts and political events. Its monetary traditions, commercial networks, institutions and cultural symbols are equally important.
The coins of the Crimean Khanate remind us that money was more than a means of exchange. It was also a document of political authority, economic organization and historical identity.
For Crimean Tatar heritage, these small silver objects carry a much larger story: the story of a people with a long tradition of statehood and a distinctive historical legacy.
Kırım’ın Sesi Newspaper will continue to introduce the historical and cultural heritage of the Crimean Tatars through research-based reporting and the preservation of historical memory for future generations.

KAYNAKLAR / REFERENCES
- Şevket Pamuk, The Ottoman Monetary System and Frontier Territories in Europe. Boğaziçi University.
- Turkish Journal of Archaeology and Ethnography, 2022/1, Issue 83. Coins of the Crimean Khans.
- V. A. Sidorenko, The Coinage of Kyrk Yer and Kaffa in the History of the Crimean Khanate, 1442–1475.
- Antipenko, Gertsen, Naumenko ve diğer araştırmacılar, The Study of the Coins of the Golden Horde and Crimean Khanate from the Excavations of Mangup.
- National Museum in Kraków, Where’s Rome, Where’s Crimea? Coinage of the Golden Horde and Crimean Khanate.
- Numista, Haji Giray – Qirq Yer Akçe, 858 AH (1454).
