GenelGüncelTürk Dünyası ve QırımYazarlar

Tarihsel olarak Türk Hendeği – Türk Or, günümüzdeki Volga-Don Kanalı’dır.

Unutulmuş Tarih
Tarihsel olarak “Türk Hendeği” (Türk Or), günümüzdeki Volga-Don
Kanalı’dır.
Önde gelen coğrafyacı Alexander Ivanovich Voeikov, Volga ve Don nehirleri hakkında şunları
yazmıştır: “Yeryüzünde, ayrı su toplama havzalarına ait bu iki büyük nehrin birbirine yaklaşma
biçiminden daha şaşırtıcı bir şey olamaz. “Eserleri; Kafkasya ve Güney Rusya bozkırlarının
sulanması ile Don Nehri’ni Kuban ve Volga nehirlerine, Hazar Denizi’ni ise Azak Denizi’ne
bağlayan kanalların inşası gibi meseleleri ele alıyordu. Arkeologlara göre, Karadeniz ve Azak
Denizi’nin kuzeyindeki verimli bozkırlarda yaşayan İskitler, daha MÖ 7. yüzyılda, gemilerini
Volga ve Don nehirleri arasındaki karada elle sürükleyerek suya indiriyorlardı.Kıpçak Bozkırı’nı
iki güçlü kol gibi kucaklayan bu iki büyük nehri birbirine bağlamak ve bir denizden diğerine
kesintisiz bir güzergâh açmak, uzun zamandır insan zihnini meşgul eden bir fikirdi. (Aslına
bakılırsa kanal; Hazar, Azak, Karadeniz, Baltık ve Kuzey denizleri olmak üzere beş denizi
birbirine bağlayacaktı.) Bu fikir, Rusların henüz bu topraklara ayak basmalarından ya da buralara
sahip olmalarından çok daha önce zihinlerini meşgul etmekteydi. Eski çağlardan beri gemilerin,
bu iki nehir arasındaki mesafenin en kısa olduğu noktada birinden diğerine geçtiği söylenir. Bu
durum, 943–944 yıllarındaki akınları sırasında Hazar Denizi’ne girip oradan Kura Nehri’ne geçen
ve Berde’yi işgal eden Rusların Azerbaycan’a yönelik saldırıları ile Hazar Denizi’nde dolaşan
Kazak akıncılarının faaliyetleri için de söylenebilir. Kuşkusuz, yerel nüfus —Tatarlar ve
Nogaylar— da Volga-Don su ayrımının sunduğu avantajlardan yararlanabiliyordu. Arkeologlara
göre, Karadeniz ve Azak Denizi’nin kuzeyindeki verimli bozkırlarda yaşayan İskitler, daha MÖ
7. yüzyılda, gemilerini Volga ve Don nehirleri arasındaki mesafede elle çekerek suya
indiriyorlardı. Çok ama çok eski zamanlardan, tarihin uyuyan bağrından günümüze ulaşan bir anı
vardı; hem neşe hem de pişmanlık barındıran bu anı, “Türk Or” ya da diğer adıyla “Türk
Hendegi” olarak bilinirdi. Bilindiği üzere “Or” sözcüğü “hendek” veya “siper” anlamına gelir.
(Örneğin, Perekop’un eski adı olan “Or Kapı”yı ele alalım; bu isim, kalenin derin ve geniş bir
hendekle çevrili olmasından dolayı verilmiştir. Daha açık bir ifadeyle, Kırım’ın tam girişinde
—yani “kapısında”— yer alan ve bir hendekle çevrili olan “Or Kapı” kalesi; “Kirk Or”; “Or”
nehri ve ayrıca Orsk şehrinin adındaki “Or” unsuru, tüm bunlar bu duruma kanıt teşkil eder.)

Osmanlı Sultanı Süleyman ve oğlu Sultan Selim döneminde:
Ekim 1552’de Çarlık Rusyası, Kazan Hanlığı’nı; 1556’da ise Astarhan Hanlığı’nı fethederek bu
bölgeleri kendi denetimi altına aldı. Rus devletinin Ural, Don ve Volga nehirleri kıyılarındaki
konumunu güçlendirmesiyle birlikte, Orta Asya’yı Kırım’a bağlayan kuzey ticaret yolları —aynı
zamanda Anadolu ve Hazar Denizi’nin kuzeyindeki bölgelerden geçen güzergâhlar da— tehdit
altına girdi; bu durum, Osmanlı’nın söz konusu stratejik bölgelerdeki nüfuzunu kaybetme
sürecinin ilk adımını oluşturdu. Rus devletinin bu bölgeleri hem güçlü bir savunma kalesine hem
de önemli bir ticari merkeze dönüştüreceği gün gibi ortadaydı. Zira Kazan’ın fethinin ardından,
Kafkasya’nın kapıları da Ruslara ardına kadar açılmıştı.Tüm bunlar, Osmanlı devleti içinde
büyük bir endişeye yol açtı. Bu nedenle, Vezir Sokollu Paşa’nın tavsiyesi üzerine, söz konusu
bölgelerin vakit kaybetmeden güvence altına alınması hedeflendi. Volga ve Don nehirlerinin bir
kanal ile birbirine bağlanması sayesinde Karadeniz ile Hazar Denizi birleştirilecek, böylece
kuzeyden güneye doğru ilerleyen Rus kuvvetlerinin önü kesilmiş olacaktı. Osmanlı
İmparatorluğu; Kazan ve Astarhan’ın Ruslar tarafından fethi ve ardından Rusların Volga
bölgesindeki hakimiyetlerini pekiştirmeleriyle sonuçlanan, önemli Türk topraklarının kaybını
kabullenemedi. Bu durum Osmanlı Devleti bünyesinde derin bir endişeye yol açtı; olası
tehlikelerden kaygı duyan Kırım Hanı, 1565 yılında —bu zaferin ardından artık Çar unvanını
taşıyan— Korkunç İvan’a bir mektup yazarak şöyle dedi: “Astarhan ve Kazan’dan çekilin; aksi
takdirde dostluğumuzu sürdüremeyiz.” Doğal olarak Osmanlı İmparatorluğu, bu “erişim”
karşısında kayıtsız kalamazdı. 1569 yılında Sultan II. Selim, Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa ile
birlikte, Hazar Denizi ile Karadeniz arasındaki geçişi kolaylaştırmayı ve aynı zamanda güneye
doğru ilerleyen Rus birliklerinin hareketini durdurmayı amaçlayan özel bir sefer planı hazırladı.
Hayati bir stratejik konuma sahip olan Kırım Hanlığı’nı da kapsayan bu planın temel
unsurlarından biri, Volga-Don geçidinde bir kanal kazılmasıydı; bu kanal, “Türk” veya “Osmanlı
Hendeği” olarak adlandırılıyordu. Kanalın amacı, bölgedeki ticareti yeniden canlandırmaktı.
Üstelik Osmanlı Devleti, Hazar Denizi’nde bulunduracağı donanma sayesinde İran ile olan
anlaşmazlıklarını kendi lehine çözümleyebilirdi. Dahası, Astarhan’ın ele geçirilmesi ve kanalın
inşası, Türklere İranlıları ezmeleri için ilave araçlar sağlayacak; aynı zamanda İranlıların bölgede
kârlı ticaret yapma imkânını da ellerinden alacaktı. Bu durum, İran’ı bütünüyle Türkiye’nin
iradesine bağımlı hâle getirebilirdi. Ordunun oluşturulmasının ardından, Sultan’ın kuvvetleri 31

Mayıs 1569’da Kasım Paşa komutasında sefere çıktı. O yılın yaz aylarında, 15.000 düzenli
Yeniçeri ile birkaç bin akıncı ve azap birliğinden oluşan bir Türk ordusu, Kırım askerî valisi
Kasım Paşa’nın liderliğinde, Astrahan’ı kurtarma hedefiyle yola koyuldu. Türk tarih yazımında,
Osmanlı yönetiminin bu girişimi “Astarhan Seferi” olarak adlandırılır. Amaç netti: Don ve Volga
nehirlerini birbirine bağlayacak bir kanal kazmak ve böylece Volga üzerindeki kaybedilmiş
hakları yeniden tesis etmek…Artık bekleyecek vakit kalmamıştı; Kasım Paşa komutasındaki 17
bin kişilik Türk ordusu, Kefe limanına çıkarma yaptı. Kırım Hanı Devlet Giray da çok sayıdaki
süvari birliğiyle Türk kuvvetlerine katıldı. Devlet Giray’ın 50 bin kişilik ordusunda Nogaylar ve
Kırım Tatarları da yer alıyordu. Kırım ve Taman’dan bir iş gücü toplandı; Kasım Paşa, bu
kuvvetleri kullanarak nehirler arasındaki arazide bir hendek kazdıracak ve böylece Astrahan ile
güçlü bir bağlantı kuracaktı. Kanal kazma çalışmaları 15 Ağustos’ta başladı. Sadiq Bilge,
“Osmanlı Devleti ve Kafkasya” adlı eserinde, 15 Eylül itibarıyla 30.000 işçinin kanal kazısında
görev aldığını yazar. Volga ve Don nehirlerini birbirine bağlayan bu kanalda, tutulan işçiler üç
aydır kazı yapmaktaydı. Ne var ki hoşnutsuzluk giderek artıyordu; kış soğuklarının başlaması
gerçek bir dehşet duygusu yaratmıştı; üstelik madenciler, Kazakların bitmek bilmeyen
baskınlarından da bıkmışlardı. Astarhan’ı kuşatan Osmanlı askerleri, yıpratıcı kuşatma süreci
nedeniyle moral kaybına uğrarken; hem Moskova kuvvetlerinin doğrudan direnişi hem de Çerkes
Kazaklarının geriden düzenlediği saldırılar yüzünden saflarındaki durum giderek daha kaotik bir
hal aldı. İşçilerin de ücretlerini zamanında alamamasıyla birlikte, isyan ateşi her yere yayıldı.
Kazakların beklediği tam da buydu; şimdi bu düzensiz, çaresiz kalabalığın üzerine çullanıyorlar.
Ordu komutanı Kasım Paşa, Taman’a kadar geri çekilmek zorunda kalır. Bunun sonucunda,
tamamlanması muhtemelen sadece 5 ila 10 gün daha sürecek olan kanalın inşası yarım kalır. Rus
tarihi, bu “Türkî Hendek” gerçeğini inkâr edemese de, söz konusu hakikate dair şüpheler
uyandırmaya devam ediyor. Oysa gerçekte, tarihin içinden gün yüzüne çıkan hakikat pırıltıları
oldukça güçlüydü; sönüp gitmekten ise çok uzaktılar.1571 yılında, Türklerin çekilmesinden kısa
bir süre sonra İstanbul’a doğru yolculuk eden Rus devletinin tam yetkili elçisi —“Saltyk”
lakabıyla bilinen meşhur İvan Petroviç Novosiltsev— bu bölgelerden geçerken, çalışma
sahalarında geride bırakılmış binlerce kürek, kazma ve balta gördü. Elçi, bu sefer hakkında
değerli bilgiler sunar. 1570 yılında, Rus elçisi Novosilstov, Rus çarının selamlarını ve iyi
dileklerini Sultan Selim’e ilettiğinde, Sultan onun sözlerinin samimiyetine inanmamış ve

kendisini oldukça soğuk bir şekilde karşılamıştır.Kazan’ı, ardından kısa bir süre sonra Astarhan’ı
işgal edip sonrasında da selam gönderen Rus çarının sergilediği “gösterişlilik”, onu
öfkelendirmişti. Bunun üzerine Kırım Hanı Devlet Giray, Rus kuvvetlerinin tutumu karşısında
kısa bir süre sonra Moskova’ya doğru harekete geçti.
Çar Petro’nun ilgi odağındaki Volga-Don Kanalı
Yıllar geçer… Rusya’yı güneye doğru genişletme hedefiyle bu topraklarda seyahat ederken, I.
Petro terk edilmiş bir kanala rastlar; bu durum onun üzerinde derin düşüncelere yol açar.
Görünüşe göre, fevri mizacı ve gözü pek ruhuyla tanınan genç Çar, bu girişimi yeniden ele
almaya hazırlanmaktadır.Türkler tarafından 100–130 yıl önce kazılmış olan bu hendek, onda
büyük bir coşku uyandırır: çalışma tamamlanmalıdır. Azak Denizi’ne yönelik başarılı seferler
sırasında, bu amaçla yabancı uzmanlar getirir.Çalışmalar 1697 yılında İngilizlerin liderliğinde
başladı. İş gücü; Azak muharebesi sırasında esir alınan Türklerden, Azak bölgesindeki yerel Türk
nüfusundan ve —tarihi belgelerle de kanıtlandığı üzere— oraya zorla gönderilen emekçilerden;
yani İnsar, Arzamas, Kasımov, Nijniy Novgorod (eski adıyla Çul Kale) ve Aşağı Volga
boyundaki şehirlerden getirilen 20.000 ila 35.000 Tatar’dan oluşuyordu.
İş son derece yıpratıcıydı; işçiler birer birer ölüyor, yerlerini doldurmak üzere Aşağı Volga
Tatarları derhal toplanıp getiriliyordu. 19. yüzyılın ta sonlarına gelindiğinde bile, söz konusu
hendekten hâlâ insan iskeletlerinin gün yüzüne çıkarılıyor olması bir tesadüf değildir. Ne var ki
Petro —o fevri, çılgın Petro— çoktan Baltık kıyılarındaki bir çatışmanın içine sürüklenmişti.
Şimdilik kanal projesi onun için kayda değer bir vaat taşımıyordu; nitekim Azak ve çevresindeki
bölgeler —yani kadim Bulgar-Türk toprakları— zaten onun eline geçmişti; üstelik Çar’ın
hazinesi de artık bitmek bilmeyen savaşların ağır maliyetlerini karşılayamaz hâle gelmişti.
Bunun sonucunda, Büyük Kuzey Savaşı nedeniyle Volga-Don Kanalı’ndaki inşaat çalışmaları
1701 yılında Çar’ın emriyle durduruldu. Ardından, 1711’de yaşanan yenilginin ve Purut
Antlaşması uyarınca Azak ile Don Nehri ağzındaki toprakların kaybedilmesinin ardından Rusya,
bu bölgeler üzerindeki hakimiyetini yitirdi. Yıllar geçti; bu terk edilmiş kanallar, gezginlerin ve
tarihçilerin ilgisini sürekli olarak üzerine çekti. 1826 yılında, kanal kalıntılarını inceleyen bir yol
mühendisi olan General Nikolay Kraft, iki büyük kanalın varlığına dikkat çekti: “Türk Kanalı”
olarak bilinen üstteki kanal, 22 metre genişliğinde ve 8 metre derinliğindeydi. Alt hendek, Petro

tarafından başlatılmış bir kanaldır; 7 metre derinliğindedir. Türk kanalı ise iyi inşa edilmiş olup,
aşağıda yer alan Petro’nun hendeğine kıyasla daha iyi durumda kalmıştır.20. yüzyılın başlarında
Ulaştırma Bakanlığı’nda baş mühendis olan Moguchiy, kanallarda yaptığı incelemeler sonucunda,
130 yıl önce kazılmış olmasına rağmen “Türk Hendeği”nin 8 metre derinliğinde olduğunu; “Petro
Hendeği”nin ise çöktüğünü, şevlerinin kaydığını ve tabanının sığlaştığını bildirmiştir.
Sovyet dönemi: Kanal, 1948 ile 1952 yılları arasında, geniş bir iş gücünün ve 100.000’den
fazla Alman esirin katılımıyla inşa edildi. “Türk Hendeği” olarak bilinen büyük girişim, fiilen
yeniden hayata geçirilmiş durumdadır. Bu yapı, doğrudan Sarı Su Nehri vadisinin içinden geçer
ve Ergenek tepelerinin etekleri boyunca uzanır. Volga’nın suları, nihayetinde Kalaç şehrinde Don
Nehri ile birleşir.
Kanalın toplam uzunluğu 101 km’dir. Bunun 45 km’lik kısmı —yani yaklaşık yarısı— nehirler
ve rezervuarlar içinden geçer. İşte, övgülere boğulmuş ve yüceltilmiş olan o Sovyet kanalının
—Volga-Don Kanalı’nın— gerçek tarihi budur…
Profesör Dr. Minahanım Tekeli Nuriyeva

Türk Hendeği
Türk Hendeği

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Pin It on Pinterest