Araştırmacılar ve Tarih YazarlarıGenelGüncelKırım TarihiTürk Dünyası ve Qırım

Kırım Tatar Lider Noman Çelebicihan: Akyar Zindanlarında Ne Oldı?

Bu haberin en önemli noktası, Noman Çelebicihan’ın tutukluluk ve infaz sürecine ait orijinal Rusça sorgu tutanaklarının ve infaz kararının gerçekten bulunup bulunmadığını ortaya koymaktır.

Öncelikle önemli bir ayrımı yapalım: Benim elimde şu anda bu belgelerin orijinal taranmış nüshaları bulunmuyor. Dolayısıyla sorgu tutanağı veya infaz kararı varmış gibi belge metni oluşturmayacağım. Haberimizde tarihî gerçekleri, arşiv kayıtlarını, yayımlanmış belgeleri ve henüz kamuoyuna sunulmamış belge iddialarını birbirinden ayıracağız.

Ayrıca 1918 yılında kullanılan Çeka (VÇK) ile daha sonraki KGB ve günümüzdeki FSB’yi birbirine karıştırmayacağız. Bu, haberin tarihî doğruluğu açısından özellikle önemli.

çelebicihan noman
çelebicihan noman

1. QIRIM TATARCA – ÇÖL ŞİVESİ

Noman Çelebicihan: Akyar Zindanlarında Ne Oldı? 1918 Yılındaki Tutqunlıq ve Şehit Etüv Hadisesiniñ Arşiv İzleri Araştırıla

Qırım Tatar Milliy Hareketiniñ lideri, Qırım Ahali Cumhuriyetiniñ başı ve ilk milliy müftisi Noman Çelebicihan 1918 senesi Bolşevikler tarafından tutqun etilip Akyar (Sivastopol) zindanına alındı. 23 Şubat 1918 senesinde şehit etilgen Çelebicihanıñ soñki günlerine ait sorgu protokolları, yazılı emirler ve infaz qararınıñ tam suretleri bugünge qadar açık şekilde ortaya çıqqanı tasdiqlanmadı. Lâkin Ukraina devlet arşiviniñ bazı belgeleri ve tarihçileriñ araştırmaları, bu karanlıq devirdiñ bazı izlerini aydınlata.

Noman Çelebicihan, Qırım Tatar halqınıñ XX asır başında yetiştirgen en müim siyasiy ve milliy şahsiyetleriniñ biridir. O, sadece bir siyasetçi degil, aynı zamanda din adamı, şair, fikir adamı ve milliy azatlıq mücadelesiniñ önderi edi.

1885 senesinde Qırımnıñ Sonak köyünde dünyaya kelgen Çelebicihan, ilk tahsilini Qırımda aldı. Soñra İstanbulğa ketip ilahiyat ve hukuk sahalarında tahsil kördi. İstanbulda yaşağan devrinde Qırımnıñ gelecegi, Türk dünyasınıñ birligi ve halqınıñ milliy hüquqları üzerinde fikir yürsetti.

1917 senesinde Rusiyada çarlıq idaresiniñ yıqılması ile Qırımda da milliy teşkilatlanma başladı. Çelebicihan bu hareketniñ en mühim şahsiyetlerinden biri oldı.

25 Mart 1917 tarihli Qırım Müslümanları Qurultayından soñ Qırım Müslümanları Merkeziy İcra Komitetiniñ başına keldi. Aynı zamanda Qırım müftisi olaraq saylandı.

26 Aralık 1917 tarihli Qırım Tatar Qurultayı sürecinde Qırımnıñ milliy idaresini teşkil etüv çalışmaları devam etti. Çelebicihan, Qırım Ahali Cumhuriyetiniñ hükümet başı ve adliye işleriyle bağlı vazifelerde bulunmağa başladı.

Bu siyasiy teşkilatlanma, Bolşevik kuvvetleriniñ Qırımda hakimiyet qurmağa başlaması ile qarşı qarşıya keldi. TDV İslâm Ansiklopedisi+1

1918 senesiniñ başında Qırımda siyasiy ve askeriy vaziyet tez deñişti. Bolşevik kuvvetleri yarımadanıñ müim merkezlerine hakim olmağa başladı.

Milliy hükümetniñ idare imkânları zayıfladı. Qırım Tatar milliy teşkilatlarınıñ faaliyeti de ağır baskı altında qaldı.

Noman Çelebicihan tutqun etilip Akyarğa alındı. TDV İslâm Ansiklopedisiniñ tarihiy biyografik malümatına köre, Bolşevikler onı barış görüşmeleri bahanesi ile çağırıp tutqun ettiler ve 23 Şubat 1918 senesinde şehit ettiler.

Ukraina Merkezi Devlet Tarih Arşiviniñ biyografik malümatında ise tutqunlıq tarihi 14 Ocak 1918 olaraq gösterile. Bu tarihniñ hangi takvim usulüne esaslanğanı ayrıca izah etilmegen. TDV İslâm Ansiklopedisi+2

Noman Çelebicihanıñ Akyar zindanında keçirgen soñki günleri haqqında tarihçiler tarafından bazı malümatlar yayımlandı.

Rusça tarihiy araştırmalarda, Çelebicihanıñ evel umumiy 5 numaralı kamerada tutulğanı, soñra 26 numaralı ayrı kameraya keçirgeni bildirilmekte.

Aynı araştırmalarda Akyar İnkılâp Komitesi başı Yuri Gavenniñ Çelebicihan ile hususiy görüşmesi olğanı da anlatıla. Lâkin bu görüşmeniñ tam metni ve yazılı tutanağı ortaya qoyulğan degil.

Bu sebepten görüşmede ne söylengenini kesin şekilde bildirmek mümkün degil.

Araştırmalarda, 22 Şubatnı 23 Şubatqa bağlağan gece zindana bir grup denizci kelgeni ve bazı mahpuslarnı alıp ketkeni aqqında bir şahidin anlatımına yer verile. Çelebicihan da bu mahpuslar arasında bulunğan.

Lâkin bu malümat, doğrudan doğruya imzalanğan sorgu protokolı degil, tarihiy araştırmada aktarılğan şahidliktir. ru.krymr.com+2

Bu haber bakımından en müim mesele budır.

Yapılğan açık kaynak araştırmasında Noman Çelebicihan adına düzenlengen, Akyar zindanında alındığı ileri sürülgen tam sorgu tutanakları ve imzalı infaz qararı bulunamamıştır.

Bu, belgeler kesinlikle yoq demek degildir. Belgeler farklı arşivlerde, henüz dijitalleştirilmegen dosyalarda veya farklı Rusça isim yazılışları altında saqlanğan ola bilir.

Araştırmada müim bir arşiv izi ise Ukraina Merkezi Devlet Tarih Arşiviniñ 419 numaralı fonunda, 1 numaralı tasnifte, 7171 numaralı dosyada bulunmaqta.

Bu dosyada 1917 senesine ait Çelebicihan hakkında hazırlanğan bazı resmi yazışmalar ve savcılıq belgeleri kayıtlıdır. Belgeler arasında 18 Temmuz 1917 tarihli savcılıq bildirimi, 28 Temmuz tarihli tutqunlıq hakkında malümat ve 12 Ekim 1917 tarihli yazışma yer ala.

Lâkin bunlar 1918 senesindeki Akyar zindan sorguları degil, ondan evelki siyasiy faaliyetleri ile bağlı belgelerdir. cdiak.archives.gov.ua+1

Bir tarihiy ayrıntını da doğru ifade etmek kerek.

1918 senesinde KGB ve FSB adlı teşkilatlar mevcut degil edi. O devirde Bolşevik idaresiniñ siyasi polis teşkilatı VÇK, yani Çeka edi. KGB 1954 senesinde qurıldı, FSB ise Sovyetler Birligi yıqılğandan soñ teşkil etildi.

Bu sebepten Noman Çelebicihan haqqında araştırılacaq belgeler KGB/FSB belgeleri olaraq degil, Bolşevik devriniñ VÇK, Akyar Sovyeti, hapishane ve yerli inkılâp komitesi kayıtları olaraq tarif etilmesi daha doğrudır.

Rusya tarihiy belgeler elektronik kütüphanesinde 22 Şubat 1918 tarihli bir VÇK ilanı kayıtlıdır. Belgeniñ adı Sovyet idaresiniñ düşmanlarınıñ olay yerinde kurşuna dizilmesi hakkında ilan olaraq gösterile.

Belge 23 Şubat 1918 tarihli İzvestiya TsIK gazetesiniñ 32 numaralı sayısında yayımlanğan.

Lâkin bu belgeniñ Noman Çelebicihanıñ infazına ait emir olğanı gösterilmegen. Dolayısıyla onı Çelebicihanğa bağlamaq doğru degil. Bu belge, yalnız o devirdeki Bolşevik baskı ve infaz siyasetini araştırmaq bakımından müimdir. docs.historyrussia.org+1

Noman Çelebicihanıñ soñki günlerini tam şekilde aydınlatmaq içün aşağıdaki belgeler araştırılmalıdır:

  • Akyar hapishanesiniñ 1918 senesine ait mahpus kayıt defterleri.
  • Noman Çelebicihan adına hazırlanğan sorgu protokolları.
  • Yuri Gaven ve Akyar İnkılâp Komitesi yazışmaları.
  • Akyar Sovyetiniñ 1918 senesine ait iclas protokolları.
  • Mahpuslarnıñ teslim etilmesi ve hapishaneden çıqarılması haqqında emirler.
  • 22–23 Şubat 1918 tarihli infaz hadiseleriyle bağlı askeriy ve idarî kayıtlar.
  • Ölüm, defin ve cenaze işlemlerine ait kayıtlar.

Bu belgeler Ukraina, Qırım ve Rusya arşivlerinde farklı adlandırmalar altında bulunabilir. Noman Çelebicihan Rusça belgelerde Noman Çelebiev, Номан Челебиджихан veya Номан Челебиев şeklinde yazılğan ola bilir.

Noman Çelebicihan, ömrini Qırım Tatar halqınıñ milliy hüquqları ve kendi kendini idare etüv mücadelesine bağladı.

Onıñ yazğan “Ant Etkenmen” şiiri bugün Qırım Tatar milliy marşı olaraq yaşamaqda. Bu şiir, halqnıñ azatlıq arzusını ve milliy kimliginiñ sembollerinden birine aylandı.

Çelebicihanıñ tutqunlığı ve şehit etilmesi yalnız bir liderniñ ölüm hadisesi degil. Bu, Qırım Tatar milliy devletçilik teşebbüsüniñ zorbalıq ile bastırılmasınıñ da müim bir parçasıdır.

Bugün mesele sadece tarihiy hatıra degil, aynı zamanda arşivlerde saqlanğan belgeleriñ araştırılması ve kamuoyuna açılması meselesidir.

Kırım’ın Sesi Gazetesi olaraq, Noman Çelebicihanıñ Akyar zindanındaki soñki günlerine ait orijinal Rusça sorgu tutanaklarını, hapishane kayıtlarını ve infaz emriniñ bulunması için tarihçilerge ve arşiv müesseselerine çağrı yapamız.

Bir milletniñ tarihini tam bilmek içün, yalnız hatıralar degil, belgeler de konuşmalıdır.

çelebicihan noman
çelebicihan noman

2. TÜRKÇE HABER

Noman Çelebicihan’ın Akyar Zindanındaki Son Günleri: 1918 Yılına Ait Sorgu Tutanakları ve İnfaz Emri Nerede?

Kırım Tatar millî hareketinin öncüsü, Kırım Ahali Cumhuriyeti’nin kurucularından ve ilk millî hükümetinin başkanı Noman Çelebicihan, 1918 yılında Bolşevik kuvvetlerince tutuklanarak Akyar’daki (Sivastopol) hapishaneye götürüldü. 23 Şubat 1918’de hayatını kaybeden Çelebicihan’ın son sorgularına, hapishane kayıtlarına ve infaz kararına ilişkin orijinal Rusça belgeler ise henüz kamuoyuna eksiksiz biçimde sunulmuş değil. Kırım’ın Sesi Gazetesi’nin yaptığı kaynak taramasında önemli arşiv izlerine ulaşılırken, belgelerin bulunması için yeni bir tarihî araştırmaya ihtiyaç olduğu ortaya çıktı.

Kırım’ın bağımsızlık mücadelesinin öncü ismi

Noman Çelebicihan, Kırım Tatar halkının modern millî hareketinde önemli bir yere sahip olan siyasetçi, din adamı, hukuk eğitimi almış bir fikir insanı ve şairdi.

1885 yılında Kırım’ın Sonak köyünde dünyaya geldi. İlk eğitimini Kırım’da alan Çelebicihan, daha sonra İstanbul’a giderek Mercan İdadisi’nde öğrenim gördü. Ardından ilahiyat ve hukuk eğitimi aldı. İstanbul’da bulunduğu yıllarda Kırım’ın geleceği, Türk dünyasının meseleleri ve millî haklar konusunda düşünceler geliştirdi.

1917 yılında Rusya’da çarlık yönetiminin sona ermesi, Kırım Tatarlarının kendi geleceklerini belirleme yönündeki girişimlerini hızlandırdı.

Çelebicihan, 25 Mart 1917’de gerçekleştirilen Kırım Müslümanları toplantısının ardından oluşturulan merkezî temsil yapısının başına getirildi. Aynı dönemde Kırım müftüsü olarak seçildi.

Kırım Tatar halkının millî iradesini temsil edecek bir meclis ve yönetim oluşturulması için çalışmalar yürüttü.

26 Aralık 1917’de kabul edilen Kırım Tatar Temel Kanunları ve Kırım Ahali Cumhuriyeti’nin teşkilatlanması sürecinde önemli görevler üstlendi. Millî hükümetin başkanı ve adalet işlerinden sorumlu yöneticisi olarak görev yaptı.

Ancak Kırım’daki bu millî teşkilatlanma, Bolşeviklerin yarımadada askerî ve siyasi kontrolü ele geçirme girişimleriyle karşı karşıya kaldı. TDV İslâm Ansiklopedisi+1

Tutuklanması ve Akyar hapishanesine götürülmesi

1918 yılının başında Kırım’daki siyasi dengeler hızla değişti. Bolşevik kuvvetleri, Kırım’ın önemli şehirlerinde kontrol sağlamaya başladı. Millî yönetimin kurumları baskı altına alındı.

Noman Çelebicihan da bu süreçte tutuklandı ve Akyar’a götürüldü.

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde yer alan Nûman Çelebi Cihan maddesinde, Bolşeviklerin onu barış görüşmeleri bahanesiyle çağırdıktan sonra tutukladığı ve 23 Şubat 1918’de Akyar’da şehit ettiği belirtiliyor.

Ukrayna Merkezi Devlet Tarih Arşivi’nin yayımladığı biyografik bilgilendirmede ise tutuklanma tarihi 14 Ocak 1918 olarak veriliyor. Bu tarihin hangi takvim sistemine göre kaydedildiği açıklanmadığından, tarih konusunda farklı yayınlardaki ifadeler dikkatle karşılaştırılmalı.

Bu ayrıntı önemlidir. Çünkü 1918 yılına ait belgelerde Jülyen ve Gregoryen takvimlerinin kullanılması tarihlerin farklı görünmesine neden olabiliyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+2

Akyar zindanındaki sorgu: Tarihçiler hangi bilgilere ulaştı?

Çelebicihan’ın hapishanedeki son dönemine ilişkin bazı ayrıntılar, daha sonraki tarih araştırmalarında aktarılmıştır.

Rusça yayımlanan bir tarih araştırmasında, Çelebicihan’ın önce 5 numaralı ortak hücrede tutulduğu, ardından 26 numaralı tek kişilik hücreye nakledildiği belirtiliyor.

Aynı araştırmada Akyar İnkılâp Komitesi Başkanı Yuri Gaven’in Çelebicihan ile özel bir görüşme yaptığı bilgisi de yer alıyor.

Ancak görüşmenin içeriğine ilişkin doğrulanmış bir tutanak ortaya konulmuş değil. Dolayısıyla Çelebicihan’ın bu görüşmede neler söylediğini, kendisine hangi soruların yöneltildiğini veya herhangi bir itirafta bulunup bulunmadığını kesin ifadelerle aktarmak mümkün değil.

Bu durum, haberin en önemli araştırma başlıklarından birini oluşturuyor.

Bir siyasi liderin tutuklanması, sorgulanması ve ölümüne ilişkin olayların eksiksiz biçimde anlaşılabilmesi için yalnızca sonraki tarihçilerin aktardığı bilgiler yeterli değildir. Olayın gerçekleştiği dönemde hazırlanmış belgelerin de incelenmesi gerekir.

Özellikle hapishane kayıtları, sorgu tutanakları, yazışmalar, mahpus teslim listeleri ve infazla ilgili idarî kararlar araştırılmalıdır. ru.krymr.com+2

22 Şubat’ı 23 Şubat’a bağlayan gece neler yaşandı?

Çelebicihan’ın ölümüne ilişkin tarihî anlatımlarda 22 Şubat’ı 23 Şubat’a bağlayan geceye dikkat çekiliyor.

Rusça araştırmalarda aktarılan bir görgü tanığı anlatımına göre, gece saatlerinde bir grup denizci hapishaneye gelerek bazı mahpusların teslim edilmesini istedi.

Hapishane yönetimine telefonla talimat verildiği ve denizcilerin hazırladığı listede bulunan mahpusların teslim edildiği aktarılıyor.

Noman Çelebicihan’ın da bu listede bulunduğu belirtiliyor.

Ancak bu anlatımın bir görgü tanığına dayanan tarihî aktarım olduğu unutulmamalıdır. Henüz doğrudan incelenmiş, imzalı bir infaz emri veya Çelebicihan’ın adını taşıyan resmî teslim tutanağı olarak sunulamaz.

Ölümün gerçekleştiği tarih konusunda TDV İslâm Ansiklopedisi ve Ukrayna arşivinin biyografik bilgileri 23 Şubat 1918 tarihini veriyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+2

Araştırmada önemli bir arşiv kaydı bulundu: 419 numaralı fon

Kırım’ın Sesi Gazetesi’nin kaynak taramasında dikkat çeken önemli belgelerden biri, Ukrayna Merkezi Devlet Tarih Arşivi’nde kayıtlı bulunan 419 numaralı fon, 1 numaralı tasnif ve 7171 numaralı dosyadır.

Bu dosyada Noman Çelebicihan’ın 1917 yılındaki siyasi faaliyetleriyle ilgili çeşitli resmî yazışmaların arşiv kayıtları bulunmaktadır.

Bunlar arasında:

  • 14 Temmuz 1917 tarihli Tavrida Vilayeti Kamu Komitesi toplantı tutanağından bir bölüm.
  • 18 Temmuz 1917 tarihli savcılık bildirimi.
  • 28 Temmuz 1917 tarihli tutukluluk ve soruşturma sürecine ilişkin bildirim.
  • 12 Ekim 1917 tarihli savcılık yazışması.
  • Kasım 1917 döneminde Kırım Tatar Kurultayı’nın toplanmasına ilişkin şifreli yazışmalar.

Bu kayıtlar, Çelebicihan’ın millî faaliyetlerinin dönemin resmî makamları tarafından takip edildiğini gösteren önemli tarihî kaynaklardır.

Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır: Söz konusu dosya, 1917 yılındaki idari ve adli işlemlere ilişkindir. 1918 yılında Akyar hapishanesinde gerçekleştirildiği ileri sürülen son sorguların veya infazın doğrudan belgesi değildir.

Arşiv kaydının varlığı, Çelebicihan’ın bütün sorgu belgelerinin aynı dosyada bulunduğu anlamına gelmez. cdiak.archives.gov.ua+1

VÇK, KGB ve FSB: Tarihî isimlendirmede önemli hata

Noman Çelebicihan’ın 1918 yılındaki tutuklanması ve öldürülmesi araştırılırken kullanılan bazı ifadelerin de düzeltilmesi gerekiyor.

KGB ve FSB, 1918 yılında mevcut olan teşkilatlar değildi.

Bolşevik Devrimi sonrasında kurulan ve dönemin siyasi polis faaliyetlerini yürüten teşkilat VÇK, yaygın adıyla Çeka idi.

KGB, Sovyetler Birliği döneminde 1954 yılında kuruldu. FSB ise Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Rusya Federasyonu’nda oluşturuldu.

Bu nedenle Çelebicihan’ın 1918 yılındaki sorgu ve infaz belgeleri aranırken doğru tarihî kurumlar üzerinden hareket edilmesi gerekiyor.

Araştırmanın merkezinde VÇK, Akyar Sovyeti, Sivastopol İnkılâp Komitesi, hapishane idaresi ve dönemin yerel askerî makamları bulunmalıdır.

KGB ve FSB arşivlerinde daha sonraki dönemlerde oluşturulmuş tarihî dosyalar bulunması ihtimali ayrı bir araştırma konusudur. Ancak bunlar 1918 yılında düzenlenmiş belgelerle aynı şey değildir.

1918 tarihli VÇK ilanı: Çelebicihan’ın infaz emri mi?

Araştırmada karşılaşılan dikkat çekici kaynaklardan biri de Rusya’nın Elektronik Tarihî Belgeler Kütüphanesi’nde yayımlanan 22 Şubat 1918 tarihli VÇK ilanıdır.

Belgenin Rusça başlığı, Sovyet iktidarının düşmanlarının olay yerinde kurşuna dizilmesine ilişkin bir ilan olarak kayıtlıdır.

Belgenin bibliyografik bilgileri şu şekildedir:

Belge tarihi: 22 Şubat 1918.

Yayımlandığı gazete: İzvestiya TsIK.

Gazete sayısı: 32 (296).

Yayın tarihi: 23 Şubat 1918.

Kaynak: 1958 yılında Moskova’da yayımlanan “İz istorii Vserossiyskoy Çrezvıçaynoy Komissii. 1917–1921 gg.” adlı belge derlemesi.

Bu kayıt, dönemin Bolşevik güvenlik uygulamalarını araştırmak bakımından önemlidir.

Ancak söz konusu ilan, Noman Çelebicihan’ın infaz emri olarak tanımlanmamıştır. Belgenin doğrudan Çelebicihan’a bağlanması tarihî açıdan yanlış olur.

Bu nedenle genel VÇK ilanı ile Çelebicihan’ın ölümüne ilişkin özel karar birbirinden ayrı tutulmalıdır. docs.historyrussia.org+1

Orijinal Rusça belgeler hangi arşivlerde aranmalı?

Çelebicihan’ın son günlerine ilişkin belgelerin ortaya çıkarılması için çok yönlü bir arşiv araştırması yürütülmesi gerekiyor.

Özellikle şu belgelerin bulunması önem taşıyor:

  1. Akyar hapishanesinin 1918 yılı mahpus kayıt defterleri.
  2. Noman Çelebicihan adına düzenlenmiş sorgu tutanakları.
  3. Yuri Gaven’in özel görüşmesine ilişkin yazılı kayıtlar.
  4. Akyar İnkılâp Komitesi’nin toplantı ve karar tutanakları.
  5. Akyar Sovyeti’nin 1918 yılına ait kararları.
  6. Hapishaneden mahpusların teslim edilmesine ilişkin yazışmalar.
  7. 22–23 Şubat 1918 tarihli ölüm ve infaz olaylarına ilişkin askerî ve idarî kayıtlar.
  8. Çelebicihan’ın cenazesine ve defin işlemine ilişkin belgeler.

Araştırmanın yalnızca bir isim üzerinden yapılması da yeterli olmayabilir.

Rusça kayıtlarda Noman Çelebicihan’ın ismi farklı şekillerde yazılmış olabilir. Özellikle “Номан Челебиджихан”, “Номан Челебиев” ve benzeri yazılışların birlikte araştırılması gerekir.

Ukrayna Merkezi Devlet Tarih Arşivi’nin yanı sıra dönemin yerel idari kurumlarına ait kayıtların, Rusya’daki tarihî devlet arşivlerinin ve yayımlanmış belge koleksiyonlarının karşılaştırılması da önemlidir.

Kırım Tatar tarihinin eksik kalan sayfası

Noman Çelebicihan’ın hayatı, yalnızca bir siyasi liderin biyografisi değildir. Onun mücadelesi, Kırım Tatar halkının kendi geleceğini belirleme ve millî kurumlarını oluşturma çabasının önemli bir parçasıdır.

“Ant Etkenmen” şiiri, bugün Kırım Tatar millî marşı olarak yaşamaya devam ediyor.

Çelebicihan’ın düşünceleri ve mücadelesi, aradan geçen bir asrı aşkın zamana rağmen Kırım Tatar halkının tarihî hafızasında önemli bir yere sahip.

Ancak tarihî hafızanın eksiksiz olması için belgelerin de ortaya çıkarılması gerekiyor.

Onun son sorgularında hangi soruların yöneltildiği, hangi siyasi suçlamalarla karşı karşıya bırakıldığı, ölümüne ilişkin yazılı bir karar bulunup bulunmadığı ve bu kararı hangi makamın aldığı henüz tam olarak aydınlatılmış değil.

Bu soruların cevaplanması, yalnızca Noman Çelebicihan’ın şahsî tarihini değil, 1918 yılında Kırım’da yaşanan siyasi ve askerî gelişmeleri anlamak açısından da önem taşıyor.

Kırım’ın Sesi Gazetesi olarak tarihçilere, arşiv uzmanlarına, üniversitelere ve ilgili devlet kurumlarına çağrımızdır:

Noman Çelebicihan’ın Akyar hapishanesindeki son günlerine ilişkin orijinal Rusça belgeler araştırılmalı, mevcut kayıtlar dijitalleştirilmeli ve kamuoyunun incelemesine açılmalıdır.

Çünkü tarihî gerçekler, yalnızca anlatılarla değil, belgelerle de aydınlatılmalıdır.

noman çelebicihan
noman çelebicihan

3. ENGLISH NEWS

Noman Çelebicihan’s Final Days in Sevastopol Prison: Where Are the Original 1918 Interrogation Records and Execution Order?

Noman Çelebicihan, a leading figure of the Crimean Tatar national movement and head of the Crimean People’s Republic, was arrested by Bolshevik forces in 1918 and taken to prison in Sevastopol, known to Crimean Tatars as Aqyar. He died on 23 February 1918. Yet the original Russian interrogation records, prison registers and any formal execution order relating specifically to his death have not been fully presented to the public. A review of accessible historical and archival sources reveals important documentary leads, but also significant gaps that require further investigation.

A leader of the Crimean Tatar national movement

Noman Çelebicihan was one of the most significant political, religious and intellectual figures in the modern history of the Crimean Tatars.

Born in 1885 in the village of Sonak in Crimea, he received his early education in the peninsula before travelling to Istanbul. He studied at Mercan High School and pursued education in theology and law.

His years in Istanbul helped shape his political thinking and strengthened his commitment to national rights, self-government and the future of the Crimean Tatar people.

The collapse of the Russian monarchy in 1917 created an opportunity for the Crimean Tatars to establish representative national institutions.

Çelebicihan became a central figure in this process. Following the Crimean Muslim Congress in March 1917, he was elected to lead the central executive body of the Crimean Muslim community and was also appointed mufti.

The Crimean Tatar movement subsequently worked towards establishing a representative assembly and national government.

The adoption of the Crimean Tatar Basic Laws in December 1917 and the establishment of the Crimean People’s Republic marked a major stage in this effort. Çelebicihan became the head of the national government and assumed responsibilities in the field of justice.

These developments, however, took place amid growing Bolshevik military and political intervention in Crimea. TDV İslâm Ansiklopedisi+1

Arrest and imprisonment in Sevastopol

At the beginning of 1918, the political situation in Crimea deteriorated rapidly. Bolshevik forces expanded their control over important towns and institutions.

The national administration faced increasing pressure, and leading Crimean Tatar political figures became vulnerable to arrest.

Çelebicihan was detained and taken to Sevastopol.

The Turkish Religious Foundation’s Encyclopaedia of Islam states that the Bolsheviks summoned him under the pretext of peace negotiations before arresting him. It records his death in Sevastopol on 23 February 1918.

The Central State Historical Archives of Ukraine gives 14 January 1918 as the date of his arrest in its biographical information.

The calendar convention behind this January date is not explicitly identified in the available description. It should therefore be treated carefully rather than automatically converted into another calendar system.

This distinction matters because both the Julian and Gregorian calendars were used in historical records of the period. TDV İslâm Ansiklopedisi+2

What happened inside the prison?

Some details concerning Çelebicihan’s imprisonment have appeared in later historical research.

A Russian-language historical account states that he was initially held in a shared cell numbered 5 and subsequently transferred to solitary cell 26.

The same account refers to a private conversation between Çelebicihan and Yuri Gaven, chairman of the Sevastopol Revolutionary Committee.

However, the full contents of that conversation have not been established through a publicly verified original interrogation transcript.

It is therefore not possible to state with certainty which questions were asked, what answers were given or whether a formal interrogation took place in the manner described by later accounts.

This is one of the most important unanswered questions surrounding his final days.

Historical reconstruction requires a distinction between contemporary administrative documents, eyewitness testimony, later memoirs and modern scholarly interpretation.

A reported conversation is not the same as a signed interrogation record. Likewise, a later account of an execution cannot substitute for an original written order.

The available research also refers to an eyewitness account concerning events during the night of 22–23 February 1918. According to this account, a group of sailors arrived at the prison and demanded the release of several detainees.

The prison authorities reportedly received instructions by telephone to hand over prisoners whose names appeared on a list prepared by the sailors.

Çelebicihan was reportedly among those taken from the prison.

This account is important historical evidence, but it should not be presented as a surviving official execution document. ru.krymr.com+2

An important archival lead: File 7171

A significant documentary lead can be found in the Central State Historical Archives of Ukraine.

The archival collection is identified as:

Archive: Central State Historical Archives of Ukraine.

Fund: 419.

Inventory: 1.

File: 7171.

The file contains descriptions of several documents concerning Çelebicihan’s political activities and the administrative and judicial attention directed towards him in 1917.

These include:

  • An extract from the minutes of a Tavrida Provincial Public Committee meeting dated 14 July 1917.
  • A prosecutor’s communication dated 18 July 1917.
  • A report concerning detention and legal proceedings dated 28 July 1917.
  • A prosecutor’s communication dated 12 October 1917.
  • Coded correspondence concerning preparations for the Crimean Tatar Qurultay in late November 1917.

These archival descriptions demonstrate that official authorities were monitoring Çelebicihan’s activities before the Bolshevik takeover.

They are valuable sources for reconstructing the political environment in which the Crimean Tatar national institutions developed.

However, an essential qualification must be made: these documents concern events in 1917. They are not the original interrogation transcripts from Sevastopol prison in 1918, nor do they constitute an execution order.

The existence of this archival file does not establish that all documents relating to his arrest, interrogation and death have been preserved within it. cdiak.archives.gov.ua+1

A historical distinction: VChK, KGB and FSB

The terminology used in discussions of Çelebicihan’s arrest and death also requires clarification.

Neither the KGB nor the FSB existed in 1918.

The Bolshevik political police organisation operating at that time was the All-Russian Extraordinary Commission, commonly known as the VChK or Cheka.

The KGB was established in 1954 during the Soviet period. The FSB was created in the Russian Federation after the dissolution of the Soviet Union.

Consequently, documents concerning Çelebicihan’s arrest in 1918 should primarily be sought through records of the VChK, the Sevastopol Soviet, the local Revolutionary Committee, prison administration and other contemporary authorities.

Later KGB or FSB archival collections may contain historical material or subsequent investigations, but they must not be confused with original records created in 1918.

Accurate institutional terminology is essential to conducting a credible archival investigation.

A VChK announcement dated 22 February 1918

One particularly interesting contemporary source is preserved in Russia’s Electronic Library of Historical Documents.

It is a VChK announcement dated 22 February 1918 concerning the shooting of enemies of Soviet power at the scene of an alleged offence.

The bibliographic record identifies its publication in issue 32 (296) of Izvestiya TsIK, dated 23 February 1918.

The document is included in the 1958 collection entitled “From the History of the All-Russian Extraordinary Commission, 1917–1921.”

This is a relevant source for understanding the political and security environment of the early Bolshevik period.

Nevertheless, the published record does not identify this announcement as an execution order for Noman Çelebicihan.

Connecting the general VChK announcement directly to his death without further documentary evidence would be historically misleading.

The distinction between a general political announcement and an individual execution decision must be maintained. docs.historyrussia.org+1

Which original documents should be located?

A comprehensive investigation into Çelebicihan’s final days requires access to several categories of contemporary records.

The most important documents to seek include:

  1. The 1918 prisoner registers of Sevastopol prison.
  2. Any interrogation protocols bearing Çelebicihan’s name.
  3. Records or correspondence concerning the reported meeting with Yuri Gaven.
  4. Minutes of the Sevastopol Revolutionary Committee.
  5. Decisions of the Sevastopol Soviet during February 1918.
  6. Orders or correspondence concerning the transfer of prisoners from the prison.
  7. Military and administrative records relating to the events of 22–23 February 1918.
  8. Death, burial and funeral records.

Researchers should also search under alternative Russian spellings of his name.

These may include “Номан Челебиджихан” and “Номан Челебиев”, as well as other transliterations used by contemporary officials.

The investigation should involve Ukrainian archival collections, historical records of institutions operating in Sevastopol and relevant Russian documentary collections.

It should also distinguish between an archival catalogue description, a digitised image of an original document and a later transcription or historical interpretation.

Only direct examination of the original record can establish its exact wording, signatures, dates and institutional authority.

Why these documents matter to Crimean Tatar history

Noman Çelebicihan’s death was not merely the loss of an individual political leader.

It was part of the violent suppression of an emerging Crimean Tatar national political project at a critical moment in the history of Crimea.

His poem “Ant Etkenmen” continues to serve as the Crimean Tatar national anthem and remains an enduring expression of the people’s identity and aspirations.

More than a century after his death, important questions remain unanswered.

Who conducted his final interrogation? Was a written decision authorising his death ever issued? Which institution or individuals were responsible for the transfer of prisoners from the jail? Were official records prepared after the killing? Where were those records preserved?

These questions cannot be answered responsibly through speculation.

They require the discovery, examination and publication of original historical documents.

Kırım’ın Sesi Newspaper therefore calls upon historians, archivists, universities and relevant public institutions to investigate the surviving Russian-language records concerning Noman Çelebicihan’s imprisonment and death.

The digitisation and public release of verified documents would contribute significantly to historical research and to the preservation of Crimean Tatar collective memory.

A nation’s history deserves more than recollection. It deserves access to the documents that reveal what happened.

numan çelebicihan
numan çelebicihan

Haber için kullandığımız temel kaynaklar

  1. TDV İslâm Ansiklopedisi – Nûman Çelebi Cihan – Biyografi ve 23 Şubat 1918 tarihi.
  2. Ukrayna Merkezi Devlet Tarih Arşivi – 1917 yılına ait arşiv kayıtları.
  3. Noman Çelebicihan ve Kırım’ın millî temsili – Tutuklanma, hapishane ve ölüm sürecine ilişkin araştırma.
  4. Rusya Elektronik Tarihî Belgeler Kütüphanesi – 22 Şubat 1918 tarihli VÇK ilanı.
  5. Radio Svoboda – Ant Etkenmen araştırması – Akyar hapishanesine ilişkin tarihî anlatım.

Kırım'ın Sesi Gazetesi

27 Şubat 2015 Tarihinde hizmet bermege başlağan www.kiriminsesigazetesi.com maqsadı akkında açıklama yapqan Mustafa Sarıkamış İsmail Bey Gaspıralı’nıñ bu büyük mirasına sahip çıqmaq ve onun emellerini yaşatmaqtır. Qırımtatar Türkleriniñ ananevî, körenek, ürf, adet kibi yaşamlarında ne bar ise objektif şekilde Dünya cemiyetine taqdim etilmektir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Pin It on Pinterest