FATİN RÜŞTÜ ZORLU: GAZİ OSMAN PAŞA’NIÑ TORUNININ SON YOLU
FATİN RÜŞTÜ ZORLU: GAZİ OSMAN PAŞA’NIÑ TORUNININ SON YOLU
16 sentâbr 1961 senesinde Yassıada’da idam etilgen Türkiye’niñ eski Hariciye Vekili Fatin Rüştü Zorlu, Türkiye siyasiy tarihiniñ acı hatıralarından biri olaraq hatırlana. Onıñ Gazi Osman Paşa ile bağlı aile tamırı ve idam sehpasına ketken vaqıtta çalındığı rivayet etilgen marş, bu facianıñ az bilingen bir tarafını ortağa çıqara.
Fatin Rüştü Zorlu, 27 Mayıs 1960 askeriy darbesinden soñ Yassıada’da mahkemege çekilgen ve ölüm cezasına mahkûm etilgen devlet adamlarından biridir. Onıñ hayatı, diplomatiya vazifeleri, siyasiy faaliyeti ve ölümge ketken soñki metaneti, Türkiye’niñ yaqın tarihiniñ mühim meselelerinden biri olaraq devam ete.
Zorlu’nıñ Gazi Osman Paşa ile aile bağı ve idamı sırasında çalındığı aytılğan marş aqqında Tarık Güryay’niñ hatıralarında yer alğan rivayet, bu tarihiy hadisege başqa bir közden baqmağa imkân bere. Bu añlatım, yalnız bir insanınıñ soñki saatlarını degil, aynı zamanda bir devrniñ siyasiy ve içtimai izlerini de hatırlata.
Fatin Rüştü Zorlu kim edi?
Fatin Rüştü Zorlu, 20 aprel 1910 senesinde İstanbul’da dünyaya keldi. Galatasaray Lisesi, Paris Siyasiy İlimler Mektebi ve Cenevre Hukuk Fakültesinde tahsil aldı. Diplomatiya saasında uzun yıllar çalışqan Zorlu, Türkiye’niñ hariciy siyasetinde mühim vazifeler üstlendi.
Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekâletiniñ resmiy malümatına köre, Zorlu 1932 senesinde Hariciye Vekâletinde vazifesine başladı. Bern, Paris ve Moskova kibi merkezlerde diplomatiya vazifelerinde bulundı. 1952 senesinde Türkiye’niñ NATO Paris daimiy temsilcisi olaraq tayin etildi.
1954 senesinde Çanakkale mebusı olaraq Türkiye Büyük Millet Meclisine kirdi. 1957 senesiniñ noyabr ayından 1960 senesiniñ mayıs ayına qadar Hariciye Vekili vazifesini yerine ketirdi. Bu devirde Türkiye’niñ tışqı siyasetinde ve beynelmilel münasebetlerinde mühim rol oynadı.
Zorlu’nıñ siyasiy ve diplomatik faaliyeti, 27 Mayıs 1960 askeriy müdahalesi ile kesildi. Türkiye Hariciye Vekâletiniñ resmiy tercimeihali onun hayatı ve vazifeleri aqqında malümat bere.
Gazi Osman Paşa ile aile bağı
Fatin Rüştü Zorlu aqqında añlatılğan hatıralardan biri, onıñ Plevne müdafaasınıñ serdarı Gazi Osman Paşa ile aile bağıdır. Osman Paşa, 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Plevne müdafaası ile tanılğan tarihiy şahsiyettir.
Zorlu’nıñ Gazi Osman Paşa’nıñ torunı olğanı aqqında malümat, Tarık Güryay’ğa nispet etilgen hatıra metinlerinde de rastlana. Lâkin bu aile bağınıñ tafsilâtları müstakil ve resmiy bir nesep kaynağı ile bu metinde doğrulanğan degil. Bu sebepten, söz konusu malümatnı tarihiy rivayet olaraq añlatmaq daha doğru olur.
Gazi Osman Paşa’nıñ adına yazılğan marş, Plevne müdafaasınıñ hatırası ile bağlıdır. Bu marş, tarihiy añlamı ve askeriy hafızadaki yeri bakımından da mühimdir.
Zorlu’nıñ idam sehpasına bu marş eşliğinde ketkeni aqqındaki añlatım, hatıralarda yer alğan bir tafsilâttır. Bu hadiseniñ marş ile bağını müstakil arşiv belgesi ile tasdiqlengen malümat olaraq degil, hatıra metninde berilgen rivayet olaraq değerlendirmek lâzımdır.
27 Mayıs 1960 darbesi ve Yassıada mahkemeleri
27 Mayıs 1960 senesinde Türkiye’de askeriy müdahale neticesinde Demokrat Parti iktidarı sona yetti. Cumhurbaşqanı Celâl Bayar, Başvekil Adnan Menderes ve hükümetniñ bir sıra azaları tutuqlandı. Fatin Rüştü Zorlu da tutuqlandı ve Yassıada’da mahkemege çekildi.
Yassıada’da qurulğan Yüksek Adalet Divanı, eski hükümet azalarını ve Demokrat Parti yöneticilerini çeşitli suçlamalar esasında yargıladı. Mahkemeler neticesinde Zorlu, Adnan Menderes ve Hasan Polatkan ölüm cezasına mahkûm etildi.
Ölüm cezaları Milli Birlik Komitesi tarafından tasdiq etilgen soñ, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 sentâbr 1961 senesinde idam etildi. Adnan Menderes ise 17 sentâbr 1961 senesinde idam etildi.
Bu hadiselerniñ Türkiye’niñ demokratiya tarihindeki yeri yıllar boyunca müzakere etildi. Yassıada mahkemeleri ve idamlar, askeriy müdahale, siyasiy mesuliyet ve hukuk meseleleri bakımından tarihiy araştırmalarnıñ mevzusı olaraq qala.
Türkiye Büyük Millet Meclisiniñ tarihiy malümatlarında da Zorlu ve Polatkan’ıñ 16 sentâbr 1961 senesinde idam etilgeni belirtilе. TBMM’niñ tarihiy anma malümatı bu hadiseniñ resmiy tarihiy çerçevesini añlamaq içün müracaat etilebilecek menbalardan biridir.
Tarık Güryay’niñ hatıralarında soñki yol
Yassıada komutanı Tarık Güryay’ğa nispet etilgen hatıralarda, Fatin Rüştü Zorlu’nıñ idamdan evelki davranışları tafsilâtlı şekilde añlatıla. Bu metinde Zorlu’nıñ ölümge metanetnen barğanı, dini telqinni dinlegen vaqıtta hatalarğa diqqat etkeni ve elleriniñ önden bağlanmasını rica etkeni ifade etile.
Hatıra metninde, Zorlu’ğa elleriniñ önden bağlanmasınıñ mümkün olmağanı bildirilgeni de añlatıla. İdam sehpasına ketken vaqıtta Gazi Osman Paşa adına yazılğan marş çalınğanı da bu añlatımnıñ mühim tafsilâtlarından biridir.
Metinde Zorlu’ğa nispet etilgen soñki sözler şöyle berile:
“Allah memleketi qorusun, haydi Allahaısmarladıq!”
Tarık Güryay’ğa nispet etilgen añlatımda, Zorlu’nıñ idam sehpasına ketken vaqıtta metanetini saqlamağa çalışqanı ve cellâdnıñ heyecanını körgen soñ oña hitap etkeni de tasvir etile.
Bu sözlerniñ ve hadiseniñ tafsilâtlarınıñ hatıra metninden alınğanını hatırda tutmaq kerek. Hadiseniñ her bir tafsilâtını müstakil tarihiy belge ile tasdiqlengen fakt olaraq körsetmek doğru olmaz.
Zorlu’nıñ idamı ve tarihiy hafıza
Fatin Rüştü Zorlu’nıñ idamı, Türkiye’niñ yaqın tarihindeki siyasiy müdahale ve yargılama süreciniñ mühim bir parçasıdır. Onıñ hayatı ve ölümü, bir devirniñ siyasiy qararları, devlet idaresi ve insan hayatı üzerindeki tesirlerini hatırlata.
Zorlu ile beraber Hasan Polatkan ve Adnan Menderes de idam etildi. Bu üç devlet adamınıñ hatırası, Türkiye’niñ siyasiy tarihindeki mühim bir yerge saiptir.
1990 senesinde Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan’ıñ naaşları İmralı’dan alınaraq İstanbul’da hazırlanan anıtmezarğa köçürüldi. Bu adım, onların hatırasınıñ yeniden cemiyetniñ gündemine kelmesine sebep oldı.
Zorlu’nıñ Gazi Osman Paşa ile bağını añlatqan rivayet ve idam sehpasına ketken vaqıtta çalınğanı aytılğan marş, bu tarihiy hadisege aile hatırası ve milliy hafıza tarafından baqmağa imkân bere.
Tarihiy şahsiyetlerni añmaq, onların hayatını, vazifelerini ve başından keçken hadiselerini doğru menbalardan ögrenmeknen mümkün ola. Hatıralar mühim bir tarihiy menbadır, lâkin her bir tafsilât müstakil deliller ile de müqaayese etilmelidir.
Fatin Rüştü Zorlu rahmetnen añıla
Fatin Rüştü Zorlu’nıñ hayatı ve soñki saatları, Türkiye tarihiniñ unutulmaz hadiseleri arasında yer ala. Onıñ Gazi Osman Paşa ile aile bağı ve marş aqqındaki rivayet, bu tarihiy hadisege başqa bir nazar taşlay.
Kırım’ın Sesi Gazetesi olaraq, tarihiy şahsiyetlerniñ hatırasını saqlamaq ve geçmişniñ hadiselerini doğru malümat esasında añlatmaq mühim vazifemizdir.
Fatin Rüştü Zorlu’ğa Allah’tan rahmet tileymiz. Yeri cennet, ruhu şad olsun..
