İsmail Bey Gaspıralı, 24 Eylül 1914’te Bahçesaray’da vefat etti
“Büyük yolbaşçımız İsmail Bey Gaspıralı, vefatıñıznıñ yıl dönüminde sizni saygı, ramiyle ve hasretnen añamız. ‘Kırımıñ Sesi’ bugün de Siziñ aydınlatqanlıñız muqaddes yoldan yürmege devam ete. Milletine bağışlanğan bir ömür içün minnetdarmız!”
24 Eylül 1914, İsmail Bey Gaspıralınıñ Bahçesaray’da vefat etken tarihidir. Qırım Tatar halkınıñ büyük maarifçisi, fikir adamı, jurnalisti ve neşirciysi olğan Gaspıralı, ömrini maarif, til, matbuat ve medeniyet meselelerine adadı. Onıñ çalışmaları yalnız Qırımda degil, Rusiya İmperatorlığında yaşağan pek çoq Türk ve Müslüman cemaatleriniñ maarif ve medeniyet hayatına tesir etti.
İsmail Bey Gaspıralı kim edi?
İsmail Bey Gaspıralı 21 Mart 1851’de Qırımda, Bağçasaray yaqınındaki Avcıköyde doğdı. Babası Mustafa Alioğlu Gaspıralı, Çarlıq ordusından emekli teğmen, anası ise Fatma Sultan edi. İlk tahsilini musulman mektebinde başlağan İsmail Bey, soñ Akmescit Erkek Gimnaziyasında oqudı. Daha soñ Voronej ve Moskova’daki askeriy mekteplerde tahsil aldı.
Gaspıralınıñ fikir dünyasında maarif meselesi ayrı bir yer tuttı. O, cemiyetniñ ilerilemesi içün mektepniñ yañı usullarda qurulması, ana tilinde oquv ve yazuvnıñ inkişaf ettirilmesi ve dinî bilgiler yanında dünya ilimleriniñ de berilmesi kerekligini savundı.
1884 senesinde Bağçasarayda yañı usulge esaslanğan ilk mekteplerden birini açtı. Bu sistem soñraları usûl-i cedid adı ile tanındı ve Rusiya İmperatorlığındaki musulman Türk cemaatleri arasında geniş yayıldı. Gaspıralı öğretmen yetiştirme, dersliklerni yañılaştırma ve ders kitapları hazırlama işlerinde de doğrudan iştirak etti.
«Tercüman» ile yañı bir devir
Gaspıralınıñ en mühim faaliyetlerinden biri matbuat saasında oldı. 1883 senesinde Bağçasarayda «Tercüman» gazetesini neşir ete başladı. Gazete, maarif, edebiyat, cemiyet ve dünya haberlerini okuyucılarına ulaştırdı. «Tercüman» zaman içinde Qırım sınırlarından aşaraq Rusiya İmperatorlığınıñ türlü bölgelerinde yaşayan Türk ve musulmanlar arasında tanılğan bir neşirge aylandı.
Gaspıralınıñ matbuat anlayışında til mühim bir vasıta edi. Onıñ yazıları ve «Tercüman» vasıtasınen yürütken çalışmaları, Türk halkları arasında ortak fikir ve iletişimni güçlendirmege yöneldi. Onıñ adı ile bağlı «Dilde, fikirde, işte birlik» şiarı da soñraki nesillerniñ hafızasında mühim yer aldı.
Kırım’ın Sesi Gazetesi de Gaspıralınıñ matbuat mirasına dair «Tercüman» haqqında yazımızda bu tarihî süreci daha geniş şekilde ele alğan.
Maarif ve usûl-i cedid mirası
Gaspıralı içün maarif yalnız mektepte ders berme meselesi degil edi. O, cemiyetniñ inkişafını maarif, matbuat ve kültür ile birlikte qaradı. Usûl-i cedid mekteplerinde Türkçe oquv-yazuv, hesap, tarih, coğrafiya ve tabiat bilgileri kibi derslerge yer berildi. Eski usuldeki bazı uygulamalarnıñ yerine daha tertipli ve zamanğa uyğun bir oquv sistemi teklif etildi.
Onıñ bu çalışmaları sebebinden Gaspıralı yalnız bir gazeteci olaraq degil, maarifçi ve fikir adamı olaraq da tanındı. Bağçasaray, onun faaliyetleri sayesinde XIX asır soñu ile XX asır başında Rusiya musulmanlarınıñ mühim maarif merkezlerinden birine aylandı.
Vefatı ve Bahçesaray’daki cenaze merasimi
1914 senesine kelgende Gaspıralınıñ sağlığı ciddi şekilde bozulğan edi. 24 Eylül 1914’te Bağçasarayda vefat etti. Onıñ cenazesi Bağçasaraynıñ Salaçıq mevkiinde, Qırım Hanlığınıñ qurucısı Hacı Geray Han türbesi yaqınında topraqqa berildi. TDV İslâm Ansiklopediyası, cenaze merasimine Rusiya İmperatorlığınıñ türlü bölgelerinden 6000’den ziyade insan qatılğanını bildirir.
Gaspıralınıñ vefat tarihi bazı kaynaklarda 11 Eylül 1914 olaraq da körsetile. Bunıñ sebebi tarihî takvim farkıdır. Rusiya İmperatorlığında o devirde Jülyen takvimi qullanılğan ve Jülyen takvimindeki 11 Eylül, bugün qullanılğan Miladî takvimde 24 Eylülge denk kele. Bu sebepten iki tarih aynı vefat günini ifade ete.
Gaspıralınıñ mirası bugün de yaşay
İsmail Bey Gaspıralı vefatından soñ da Türk dünyasınıñ fikir ve maarif tarihinde mühim bir şahsiyet olaraq qaldı. Onıñ mektep, matbuat, til ve maarif haqqında fikirleri sonraki nesiller tarafından türlü şekillerde devam ettirildi.
1944 senesindeki sürgünden soñ Gaspıralınıñ mezarı da başqa çoq milliy tarihiy eserler kibi zarar kördi ve mezarnıñ yeri zaman içinde itibarı ile belgilenemez hale keldi. 1990 senesinde Qırım Tatarlarınıñ vatanlarına qaytmağa başlamasından soñ tahminiy mezar yeri yeniden belgilenip anıt qoyıldı.
Bugün 24 Eylül, Gaspıralınıñ yalnız vefatını hatırlaytqan bir tarih degil, onıñ maarif, matbuat ve til mirasını dañıtqan bir tarih olaraq añıla. Bağçasarayda başlanğan bu fikir ve neşir ananesi, aradan bir asırdan artıq zaman keçmesine rağmen Qırım Tatar xalqınıñ milliy hafızasında yaşamaya devam ete.
İsmail Bey Gaspıralınıñ hayatı ve faaliyeti haqqında Kırım’ın Sesi’nde ayrıca Gaspıralı haqqında hazırlanğan geniş biyografiya ve 1893 senesinde Tercüman gazetesiniñ elifbe tarihindeki yeri de oqulabilir.
