Taht-Algan Devlet Giray Han’ın 1571 Moskova Seferi

Devlet Giray Han’ın 1571 Moskova Seferi: “Taht-Algan” Unvanını Getiren Büyük Zafer

KIRIM’IN SESİ GAZETESİ | TARİH VE KÜLTÜR

Kırım Hanlığı tarihinin en dikkat çekici askerî başarılarından biri, I. Devlet Giray Han’ın 1571 yılında Moskova üzerine düzenlediği seferdir. Moskova’nın büyük bölümünü etkileyen yangınla sonuçlanan bu harekât, yalnızca Rusya ile Kırım Hanlığı arasındaki mücadelede değil, Osmanlı Devleti ile Moskova Çarlığı arasındaki siyasi dengelerde de önemli bir yer tutmaktadır. Bu başarının ardından Devlet Giray Han’a verilen “Taht-Algan” unvanı, tarihî hafızada özel bir anlam kazanmıştır.

Serkan Acar’ın Kırım Hanı Devlet Giray’ın 1571 Rusya Seferi ve Moskova Yangını başlıklı akademik araştırması ile Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ndeki Devlet Giray maddesi, bu tarihî olayın anlaşılması için önemli kaynaklar arasında yer almaktadır.

1. Devlet Giray Han ve Kırım Hanlığı’nın yükselen gücü

I. Devlet Giray Han, 1551 yılında Kırım Hanlığı tahtına çıktı. Onun hanlık dönemi, Karadeniz’in kuzeyindeki siyasi dengelerin ve Altın Orda mirası üzerindeki mücadelenin belirginleştiği bir döneme rastladı.

Moskova Çarlığı, Kazan ve Astarhan hanlıklarını hâkimiyeti altına alarak Volga bölgesindeki nüfuzunu genişletmişti. Bu gelişmeler, Kırım Hanlığı açısından hem siyasi hem de stratejik bir meseleydi. Devlet Giray Han, Moskova’nın güneye ve doğuya doğru genişlemesine karşı mücadeleyi sürdürdü.

Kırım Hanlığı ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkiler de bu dönemde önem taşıyordu. Osmanlıların Volga bölgesindeki hedefleri ile Kırım Hanlığı’nın kuzeydeki çıkarları zaman zaman aynı doğrultuda birleşiyordu.

2. Moskova seferine giden siyasi ve askerî gelişmeler

1569 yılında Osmanlıların Astarhan’a yönelik seferi başarısızlıkla sonuçlandı. Ancak Volga bölgesindeki mücadele sona ermedi. Devlet Giray Han, Moskova Çarlığı’nın bölgedeki hâkimiyetini sınırlamak ve Kırım Hanlığı’nın siyasi ağırlığını korumak amacıyla faaliyetlerini sürdürdü.

1570 yılında Kırım kuvvetlerinin Moskova Çarlığı’nın güney bölgelerine düzenlediği akınlar, iki güç arasındaki gerilimi artırdı. Ertesi yıl Devlet Giray Han, ordusuyla doğrudan Moskova üzerine yürümeye karar verdi.

Bu sefer, yalnızca bir akın olarak değerlendirilemez. Harekât, Kırım Hanlığı’nın askerî kapasitesini ve Moskova Çarlığı karşısındaki siyasi iddiasını ortaya koyan büyük bir askerî girişimdi.

3. 1571 Moskova Seferi ve büyük yangın

1571 baharında Devlet Giray Han’ın ordusu, Moskova Çarlığı’nın savunma hatlarını aşarak başkente ulaştı. Oka Nehri çevresindeki savunmanın yarılması, seferin önemli aşamalarından biriydi.

24 Mayıs 1571’de Moskova’nın varoşlarında başlayan yangın, kuvvetli rüzgârın etkisiyle hızla yayıldı. Şehirde büyük yıkıma yol açan yangın, Moskova’nın tarihindeki en ağır felaketlerden biri olarak kayıtlara geçti.

Serkan Acar’ın araştırmasına göre yangın, şehrin neredeyse tamamını etkiledi. Ahşap yapıların yaygınlığı ve yangının hızla ilerlemesi, felaketin boyutlarını artırdı.

Rus hükümdarı IV. İvan, tarihte “Korkunç İvan” adıyla da tanınmaktadır. Bu sefer, onun yönetimindeki Moskova Çarlığı’nın karşı karşıya kaldığı en önemli askerî ve siyasi darbelerden biri oldu.

Bununla birlikte, Moskova’nın yakılması şehrin Kırım Hanlığı tarafından kalıcı biçimde ele geçirildiği anlamına gelmiyordu. Devlet Giray Han seferin ardından geri döndü.

4. “Taht-Algan” unvanının tarihî anlamı

Devlet Giray Han’ın 1571 seferindeki başarısı, ona “Taht-Algan” unvanını kazandırdı. Bu ifade, tarihî kaynaklarda başkent alan veya başkent zapt eden anlamıyla açıklanmaktadır.

Unvan, Han’ın Moskova önlerine ulaşmasını ve Rus başkentini ağır bir felakete uğratan seferini simgeliyordu. Bu başarı, Osmanlı sarayında da yankı uyandırdı ve Devlet Giray Han’ın siyasi itibarını artırdı.

Ancak unvanın anlamı, Moskova’nın uzun süreli biçimde Kırım yönetimine geçtiği şeklinde yorumlanmamalıdır. Tarihî açıdan asıl önemli olan, Kırım Hanlığı’nın dönemin güçlü Moskova Çarlığı karşısında gerçekleştirdiği askerî başarıdır.

5. Zaferin Osmanlı Devleti ve Doğu Avrupa’daki yankıları

1571 seferi, Osmanlı Devleti ile Moskova Çarlığı arasındaki rekabetin yaşandığı geniş siyasi ortam içinde değerlendirilmelidir. Volga bölgesindeki gelişmeler, Karadeniz’in kuzeyindeki güvenlik ve ticaret yolları, iki devletin çıkarlarını yakından ilgilendiriyordu.

Devlet Giray Han’ın başarısı, Kırım Hanlığı’nın Osmanlı dünyasındaki önemini artırdı. Han, seferin ardından Moskova hükümdarından Kazan ve Astarhan’ın iadesini istedi. Ancak bu talepler kabul edilmedi.

Bu gelişme, Moskova’nın uğradığı büyük zarara rağmen siyasi mücadelenin sona ermediğini gösteriyordu. Askerî zafer, taraflar arasındaki temel sorunları tek başına çözememişti.

6. 1572 Molodi Savaşı: Zaferin ardından gelen yenilgi

Devlet Giray Han, 1572 yılında yeniden Moskova üzerine yürüdü. Ancak bu kez şartlar farklıydı. Moskova kuvvetleri, Kırım ordusuna karşı daha etkili bir savunma hazırladı.

Molodi çevresinde gerçekleşen savaşta Kırım kuvvetleri yenilgiye uğradı. Böylece 1571’de kazanılan büyük askerî başarının siyasi sonuçlarını kalıcı hâle getirmek mümkün olmadı.

Bu iki seferin birlikte değerlendirilmesi önemlidir. 1571’deki Moskova yangını Kırım Hanlığı’nın askerî gücünü ortaya koyarken, 1572’deki yenilgi Moskova Çarlığı’nın toparlanabildiğini ve mücadelenin devam ettiğini gösterdi.

7. Kırım Tatar tarihindeki yeri ve günümüze bıraktığı miras

Devlet Giray Han’ın 1571 Moskova seferi, Kırım Hanlığı tarihinin en önemli askerî olaylarından biri olarak hatırlanmaktadır. Bu harekât, Kırım Tatarlarının Karadeniz’in kuzeyindeki siyasi ve askerî dengelerde oynadığı rolü anlamak bakımından da önemlidir.

Tarihî olayları değerlendirirken yalnızca zaferleri değil, bu zaferlerin sınırlarını ve sonuçlarını da göz önünde bulundurmak gerekir. Moskova’nın yakılması büyük bir askerî başarıydı; ancak Kazan ve Astarhan üzerindeki hâkimiyet meselesini çözmedi ve Moskova Çarlığı’nın genişlemesini kalıcı biçimde durdurmadı.

Devlet Giray Han’ın 1577 yılında vefatına kadar süren hanlık dönemi, Kırım Hanlığı’nın kuzeydeki mücadeleleri ve Osmanlı Devleti ile ilişkileri bakımından önemli bir tarihî dönem olarak öne çıkar.

Kırım’ın Sesi Gazetesi olarak tarihî mirasımızı doğru kaynaklarla araştırmak, geçmişte yaşanan olayları nesillere güvenilir biçimde aktarmak büyük önem taşımaktadır. “Taht-Algan” unvanıyla hafızalarda yer edinen Devlet Giray Han’ın 1571 seferi, Kırım Hanlığı’nın siyasi iradesini ve askerî gücünü gösteren tarihî bir dönüm noktasıdır.

Kaynaklar: Serkan Acar, “Kırım Hanı Devlet Giray’ın 1571 Rusya Seferi ve Moskova Yangını”, Karadeniz Araştırmaları, sayı 39, 2013; Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Devlet Giray” maddesi.

Devlet Giray Han’nıñ 1571 Senesi Moskova Seferi: “Taht-Alğan” Unvanını Ketirgen Büyük Zafer

KIRIM’IN SESİ GAZETESİ | TARİH VE MEDENİYET

Qırım Hanlığı tarihiniñ eñ müim askeriy muvafaqiyetlerinden biri, I. Devlet Giray Han’nıñ 1571 senesinde Moskova üzerine yapqan seferidir. Moskova şeeriniñ büyük bir qısmını tesir etken büyük yangınnen tamamlanğan bu sefer, tek Qırım Hanlığı ile Moskova Çarlığı arasındaki mücadelede degil, Osmanlı Devleti ile Moskova arasındaki siyasiy munasebetlerde de müim yer tuttı. Devlet Giray Han’nıñ bu muvafaqiyeti onıñ adına bağlanğan “Taht-Alğan” unvanı ile tarihiy hatıralarda yaşamaqtadır.

Qırım Hanlığı tarihini ögrenmek, Qırımtatar halqınıñ keçmişteki siyasiy ve askeriy rolüni añlamaq demektir. Devlet Giray Han’nıñ Moskova seferi de bu keçmişniñ eñ müim sahifelerinden biridir.

1. Devlet Giray Han ve Qırım Hanlığı’nıñ quveti

I. Devlet Giray Han 1551 senesinde Qırım Hanlığı taqıtına çıqtı. Onıñ hanlıq devri, Altın Orda mirası üzerinde devam etken mücadelelerniñ ve Şarqiy Avrupa’daki siyasiy rekabetniñ keskinleşken bir devrine rast keldi.

Moskova Çarlığı, Qazan ve Astarhan hanlıqlarını öz hakimiyeti altına alaraq Volga boyundaki nüfuzüni genişlete edi. Bu vaziyet Qırım Hanlığı içün müim bir siyasiy mesele edi. Çünki Moskova’nıñ cenüpge doğru ilerlemesi, Qırımnıñ şimaldeki menfaatlerine ve bölgedeki quvetler muvazenesine tesir ete edi.

Devlet Giray Han, Qırım Hanlığı’nıñ siyasiy mustaqilligini ve askeriy quvetini qorumağa çalıştı. Onıñ Moskova ile mücadelesi, tek bir şeer içün yapılğan uruş degil, şimaldeki siyasiy tesirni saqlap qalmaq yolundaki geniş mücadeleniñ bir parçası edi.

2. Moskova seferine ketirgen siyasiy ve askeriy vaziyet

XVI asırnıñ ortalarında Osmanlı Devleti ile Moskova Çarlığı arasında Volga boyu ve Astarhan etrafında müim bir rekabet yaşana edi. 1569 senesinde Osmanlılarnıñ Astarhan seferi muvafaqiyetsizlikke oğradı. Lâkin bu, bölgedeki siyasiy ve askeriy mücadeleniñ soñu degil edi.

Devlet Giray Han, Moskova’nıñ quvetlenmesini ve cenüpge doğru genişlemesini yaqından közete edi. 1570 senesindeki çarpışmalardan soñ, 1571 senesinde Moskova üzerine büyük bir sefer teşkil etildi.

Bu seferniñ esas maqsatlarından biri Moskova Çarlığına ağır darbe urmaq ve Qırım Hanlığı’nıñ siyasiy tesirini arttırmaq edi. Devlet Giray Han’nıñ ordusı, şimaldeki bu mücadeleniñ en müim askeriy adımlarından birini attı.

3. 1571 Moskova seferi ve büyük yangın

1571 senesi yazında Devlet Giray Han’nıñ ordusı Moskova’nıñ müdafaa hatlarını aşıp şeerge yaqınlaştı. Oka Nehri etrafındaki müdafaanıñ aşılması, seferniñ müim merhalelerinden biri oldı.

24 mayıs 1571 senesinde Moskova etrafında başlağan yangın, şiddetli yelniñ tesiri ile tez yayıldı. Ahşap evlerniñ ve binalarnıñ çoq olması, ateşniñ şeer boyunca yayılmasına sebep oldı. Yangın Moskova’da büyük yıqımlara yol açtı.

Tarihiy araştırmalarda bu felâket, Moskova tarihiniñ en ağır yangınlarından biri olaraq añıla. Şeer büyük zarar kördi ve çoq bina külge çevirildi.

Moskova’nıñ hükümdarı IV. İvan, tarihiy kaynaklarda “Korkunç İvan” adı ile de bellidir. Devlet Giray Han’nıñ seferi, onıñ hakimiyeti devrinde Moskova Çarlığına urulğan en ağır askeriy ve siyasiy darbelerniñ biri oldı.

Lâkin müim bir tarihiy farq bar: Moskova’nıñ yanması, şeer Qırım Hanlığı tarafından daimiy olaraq zabt etildi demek degildir. Devlet Giray Han seferden soñ geri qayttı. Bu hadise askeriy muvafaqiyet olsa da, Moskova üzerinde devamlı hakimiyet qurulmadı.

4. “Taht-Alğan” unvanınıñ manası

Devlet Giray Han’nıñ 1571 senesindeki muvafaqiyeti onıñ adı ile bağlanğan “Taht-Alğan” unvanı ile hatırlana. Bu ifade, tarihiy izahlarda payitahtnı alğan veya payitahtnı zabt etken manasında añlatıla.

Unvan, Han’nıñ Moskova’ya qadär barıp, Rus payitahtını ağır bir felâketke oğratqan seferiniñ hatırası olaraq müim yer tuttı. Bu muvafaqiyet Devlet Giray Han’nıñ siyasiy itibarını arttırdı ve Qırım Hanlığı’nıñ askeriy quvetini bütün bölgege kösterdi.

Lâkin bu unvanı Moskova’nıñ uzun müddet Qırım hakimiyeti altında qalğanınıñ delili olaraq añlamaq doğru degildir. Unvan, eñ evelâ, seferniñ askeriy tesirini ve tarihiy şöhretini ifade ete.

5. Zaferniñ Osmanlı Devleti ve Şarqiy Avrupağa tesiri

1571 seferi, Osmanlı Devleti ile Moskova Çarlığı arasındaki rekabetniñ geniş çerçevesinde de müim edi. Volga boyundaki yollar, Qara deñizniñ şimalindeki siyasiy vaziyet ve Astarhan meselesi, bu devletlerniñ menfaatlerine doğrudan tesir ete edi.

Devlet Giray Han’nıñ muvafaqiyeti Qırım Hanlığı’nıñ bölgedeki rolüni bir daa kösterdi. Han, seferden soñ Moskova hükümdarından Qazan ve Astarhan hanlıqlarını qaytarmaq talaplarını ileri sürdü. Lâkin bu talepler qabul etilmedi.

Bu vaziyet, Moskova’nıñ ağır zarar körmesine baqmadan, siyasiy mücadeleniñ devam etkenini köstere. Bir askeriy zafer bütün meselelerni birden çözemez edi. Qırım Hanlığı ile Moskova arasındaki rekabet soñraki senelerde de devam etti.

6. 1572 Molodi uruşı: Büyük zaferden soñki imtian

Devlet Giray Han 1572 senesinde daa bir kere Moskova üzerine yürüdü. Lâkin bu sefer şartlar başqaca edi. Moskova kuvvetleri Qırım ordusına qarşı müdafaanı pekiştirdi ve askeriy hazırlığını arttırdı.

Molodi etrafında olğan urușta Qırım ordusı mağlubiyetke oğradı. Bu netice, 1571 senesinde qazanılğan büyük muvafaqiyetniñ siyasiy neticelerini daimi olaraq pekiştirmek mümkün olmağanını kösterdi.

1571 ve 1572 senelerindeki hadiseler birlikte ögrenilmelidir. Birinci sefer Qırım Hanlığı’nıñ askeriy quvetini ve Moskova’ya qarşı tesirini kösterdi. İkinci seferdeki mağlubiyet ise Moskova Çarlığı’nıñ özüni toparlay bildigini ve mücadeleniñ devam etkenini añlattı.

Bu sebepten, Devlet Giray Han’nıñ tarihiy mirasını tek zafer veya mağlubiyet üzerinden degerlendirmek doğru degildir. Onıñ hanlıq devri, Qırım Hanlığı’nıñ şimaldeki siyasiy mücadelesini añlamaq içün müim bir misaldir.

7. Qırımtatar tarihindeki yeri ve bugünki mirası

Devlet Giray Han’nıñ 1571 Moskova seferi, Qırım Hanlığı tarihiniñ eñ müim askeriy hadiselerinden biri olaraq hatırlana. Bu sefer, Qırımtatar halqınıñ Qara deñizniñ şimalinde ve Şarqiy Avrupa’daki siyasiy hadiselerde oynağan rolüni añlamaq bakımından da müimdir.

Tarihni ögrenmek, yalnız zaferlerni añmaq degil, olarnıñ sebep ve neticelerini de doğru degerlendirmek demektir. Moskova yangını büyük bir askeriy muvafaqiyet edi. Lâkin Qazan ve Astarhan meseleleri çözülmedi, Moskova Çarlığınıñ genişlemesi de daimi olaraq toqtatılmadı.

Devlet Giray Han 1577 senesinde vefat etti. Onıñ hanlıq devri, Qırım Hanlığı’nıñ şimaldeki mücadelesi ve Osmanlı Devleti ile munasebetleri bakımından müim bir tarihiy devir olaraq qaldı.

Qırım’ın Sesi Gazetesi olaraq, tarihiy mirasımıznı doğru menbalarğa esaslanıp ögrenmek ve kelecek nesillere aktarmaq müim vazifemizdir. “Taht-Alğan” unvanı ile hatırlanğan Devlet Giray Han’nıñ 1571 seferi, Qırım Hanlığı’nıñ siyasiy iradesini ve askeriy quvetini kösterген müim bir tarihiy hadisedir. Bu hadiseniñ doğru ögrenilmesi, Qırımtatar halqınıñ keçmişine ve tarihiy hafızasına saygınıñ bir ifadesidir.

Menbalar:

• Serkan Acar, “Qırım Hanı Devlet Giray’nıñ 1571 Rusiya Seferi ve Moskova Yangını”, Qara deñiz Araştırmaları, 2013.
• Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Devlet Giray” maddesi.