Ezan sesi bu yaqlarğa kelalmay, Tatlı, tatlı yüregime tiyalmay…
1918’de Budapeşte’de kaleme alınan bu şiir, Bekir Çobanzade’nin vatan ve millet hasretini, ezan ve iman duygusuyla buluşturan unutulmaz bir eseridir.
EZAN SESİ
Aqşam üstü, ezan sesi cañğıra,
Dertlilerni Haq qatına çağıra.
Ezan sesi – minareden cayıla,
Kökke çığa, muñlu, yorğun bayıla…
Çay qatında aq saqallı qartbabay
Titrek qolun salqın suvda uvalay…
Derenlerden “Allah!” sesi hoş kele,
Aq mañlaylar cerge tiye, yüksele…
Men ğaripmen, mescidim yoq kirecek…
Mihrabına muñlu betim sürecek…
Ezan sesi bu yaqlarğa kelalmay,
Tatlı, tatlı qulağıma tiyalmay…
Aq saqallı qoñşu mazin yaşaymı?
Kene “Allah!” dep sözüne başlaymı?
“Alla!” dese eşitkenler bolamı?..
“Tañrım, qurtar!” dep camisi tolamı?..
Yoqsam kene bir-birini qarğaylar?
Bir-birini caqtırmaqçün cılaylar?..
Özün taşlap, ğarip curtqa sarılğan,
Barmı “Curtum!” dep sesçigi qarılğan?..
“Haq!” degende ne duasız curt içün?
Curt kemirgen bir qaç melün qurt içün?
Ezan sesi bu yaqlarğa kelalmay,
Tatlı, tatlı qulağıma tiyalmay…
Ep camiler şay qapanmay bir gece,
Qart mazinler ölmez burun gizlice…
Cıylışıñız, ezan sesin qaçırmay,
Günañıznı Salğırdayın taşırmay…
Qol köterip aq yürekmen köklerge,
Başıñıznı yalmay qoyıp sert yerge,
Haq qatında yurt savlığın tileñiz!
Özüñizge yahşı ölüm isteñiz!
Ezan sesi bu yaqlarğa kelalmay,
Tatlı, tatlı yüregime tiyalmay…
Bekir ÇOBANZADE
1918 Budapeşte
Bekir Çobanzade Ezan Sesi, Kırım Tatar edebiyatınıñ en derin ve muñlu eserlerinden biri olaraq, vatanından uzaqta qalğan bir şairniñ yüreginden köterilgen iman, vatan ve hasret sedasıdır. 1918 senesinde Budapeşte’de yazılğan bu şiir, yalnız ezanğa duyulğan bir özlemi degil, ana yurttan uzaqlıqnı, dinî ve milliy kimlikniñ qorunması içün duyulğan derin qayğını da añlatadır.
Budapeşte’den Qırımğa uzanğan bir ses
Bekir Sıtkı Çobanzade, Qırımnıñ Qarasubazar taraflarında doğğan, şiirni, ilimni ve tilni bir-birinden ayırmağan büyük Kırım Tatar alimi edi. İstanbul’da Galatasaray Mekteb-i Sultanîsinde tahsil körgen Çobanzade, soñra Odessa ve Budapeşte’de ilmiy çalışmalarını devam ettirdi. 1916’da Budapeşte’ye kelip, Doğu Dilleri sahasında tahsil aldı ve Türkoloji ile Kıpçak dili üzerine çalıştı.
Onıñ Budapeşte yılları, ilim bakımından zenginleşken, lâkin vatan hasreti bakımından ağırlaşqan bir devirdi. Yat bir memlekette yaşamaq, ana yurttan uzaq qalmaq ve Qırımnıñ seslerini uzaqtan añmaq, şairniñ iç dünyasında terennüm etilgen muñnı daha da derinleştirdi.
İşte “Ezan Sesi” şiiri de şay bir ruhiy vaziyetten doğa.
Şiirniñ ilk satırlarında aqşam üstü yañğırğan ezan sesi tasvir etile. Ezan, yalnız ibadetke çağıruv degil; şair içün o, balalıq, Qırım, mescit, köy, aq saqallı qartlar ve halknıñ ortak hatırası demektir.
“Aqşam üstü, ezan sesi cañğıra,
Dertlilerni Haq qatına çağıra.”
Bu satırlarda ezan sesi bir ibadet çağrısından ziyade, halknıñ yüreğini Haq qatına bağlağan maneviy köprü olaraq körünedir.
“Men ğaripmen” diyen şair
Şiirniñ en tesirli yerlerinden biri, Çobanzade’niñ özüni “ğarip” olaraq tarif etken bölümdir. Şairniñ:
“Men ğaripmen, mescidim yoq kirecek…”
degen sözü, sade bir yalnızlıq añlatması degil. Bu sözlerde vatanından, cemaatinden ve tanış maneviy muhitinden uzaq qalğan insanıñ iç sızısı bar.
Mescitniñ yoqluğı burada yalnız fiziki bir eksiklik degil. Mescit – cemaatniñ, milliy birlikniñ, iman ve hatıranıñ sembolidir. Ezan sesi kelmegen yerde şair özüniñ bir parçasını eksik duyadır.
Şiirde aq saqallı mazin obrazınıñ da ayrıca manası bar. Mazin, Qırımnıñ eski köylerini, camilerini ve nesilden nesilge keçken dinî ananelerini temsil ete. Şair, bu sesniñ bir gün tamamen susmasından qorqa.
Ezan sesi ve milliy hafıza
Çobanzade’niñ şiir dünyasında vatan, halk, til ve tarih bir-birinen ayrılmay. Onıñ ilmiy çalışmaları da aynı fikirniñ başqa bir tarafını teşkil ete. Çobanzade Kırım Tatar tili, Türk lehçeleri, edebiyat ve Türkoloji sahalarında yüzlerce çalışmağa imza atqan önemli bir alim edi.
Bu sebepten “Ezan Sesi”, yalnız edebiy bir metin olaraq degerlendirilmemeli. Şiirniñ içinde bir devirdiñ ruhiy manzarası bar. Şair, ezan sesiniñ kesilmesinden qorqarken, aslında halknıñ öz kimliginden, tarihından ve maneviy köklerinden uzaqlaşmasından da endişe ete.
Şiirde tekrar etilgen:
“Ezan sesi bu yaqlarğa kelalmay,
Tatlı, tatlı qulağıma tiyalmay…”
sözleri bu hasretniñ merkezine yerleşe. Son mısrada “yüregime” şeklinde qaytqan bu ifade ise şiirniñ emosional yüküni daha da arttıra.
Bir şiirden daha ziyade tarihiy bir ses
Bekir Çobanzade’niñ hayatı da bu şiirdeki muñnı añlamaq içün mühimdir. O, ömrini Türk tiliniñ ve Kırım Tatar edebiyatınıñ inkişafına bağladı. Kırım’da, Bakü’de ve başqa ilmiy merkezlerde çalışıp, Türk lehçeleri ve edebiyatı üzerine mühüm araştırmalar yaptı. 1926 senesinde Bakü’de keçirilgen Birinci Türkoloji Kongresinde de mühim tebliğler sundı.
Lâkin 1930’lı yıllarda Sovyet rejiminiñ baskısı altında qaldı. Ziyalılarğa qarşı başlatılğan siyasiy takipler Çobanzade’ni deñişmez bir hedefke çevirdi. 1937 senesinde tutqun etilip, kısa vaqt soñ öldürildi. Onıñ hayatı, Kırım Tatar ilim ve edebiyat tarihınıñ en acı sahifelerinden biridir.
Bugün onıñ eserleri yaşamağa devam ete. Hususan “Ezan Sesi”, aradan geçen asırğa yaqın vaqıtqa rağmen, okuyıcıda aynı hasretni uyandıra. Çünki vatan hasreti, ana tilge bağlılıq ve milliy hafıza zaman bilen eskirmey.
Çobanzade mirası bugün de yaşay
Kırım Tatar edebiyatınıñ büyük simalarından Bekir Çobanzade, şiirleri ve ilmiy eserleri ile yalnız öz devriniñ degil, bugünki nesillerniñ de söz ve fikir dünyasına tesir etken şahsiyettir.
“Ezan Sesi” ise bu mirasnıñ en muñlu sedalarından biridir. Budapeşte’de yazılğan bu şiir, Qırımnıñ uzaqta qalğan bir sesiniñ Avrupa ortasında nasıl yañğırğanını körsete.
Ezan sesi bu yaqlarğa kelmegen olabilir. Lâkin Çobanzade’niñ şiiri bugün de kelip, yürekke tiymege devam ete.
Ve şairniñ soñki sözü kibi:
“Ezan sesi bu yaqlarğa kelalmay,
Tatlı, tatlı yüregime tiyalmay…”
