Qırım Tatarlarında Qoqu Çıqarmaq: Bir Qoquda Dua, Bir Tabakta Qomşuluq ve Ecdad Hatırası
KIRIM’IN SESİ GAZETESİ
Kültür ve gelenek dosyası
Yayın konusu: Kırım Tatarlarının “Qoqu Çıqarmaq” geleneği
Haberin ana yaklaşımı: Ölmüşleri rahmetle anma, komşuluk, paylaşma, dayanışma ve Kırım Tatar mutfağının kuşaklar boyunca yaşattığı kültürel hafıza.
Yayın sırası korunmuştur: Önce Kırım Tatarca (Latin alfabesi, Çöl şivesi), ardından Türkçe, son olarak İngilizce. Üç haber birbirinin çevirisi değil, aynı konuyu kendi dilinde ve okur kitlesinde yeniden ele alan özgün metinlerdir.

1. QIRIM TATARCA – ÇÖL ŞİVESİ
Qırım Tatarlarında Qoqu Çıqarmaq: Bir Qoquda Dua, Bir Tabakta Qomşuluq ve Ecdad Hatırası
Spot: Qırım Tatar halqınıñ asırlar boyunca yaşatqan “Qoqu çıqarmaq” adeti, tek aş pişirmekten ibaret degil. Bayram arefelerinde, diniy mübarek gecelerde ve bazı ailelerde vefat etkenleriniñ hatırasına pişirilgen aşlarnıñ qoqusu, dua, hayır ve qomşular arasında paylaşma manasını taşıy. Kırım’dan Türkiye’ge ve dünyanın çeşit köşelerine köç etken Tatar aileleri, bu adetni evlerinde yaşatmağa devam ete.
Bir mutfaktan köçege yayılağan qoqu
Arefe aqşamı. Ev içinde bir hareketlilik bar. Qadınlar hamır yoğurıp, içlik azırlay. Bir tarafta et doğralıp, soğan doğralıp, başqa bir tarafta tavağa yağ quyula. Yağ qızğanda hamır tavaga tüşe. Bir anda mutfaqtan tanış bir ses duyula: cız!
Qızarğan hamırnıñ qoqusu evniñ içine yayıla. Açıq pencereden çıqqan bu qoqu, komşu evleriniñ pencerelerine qadar bara. Bir evde pişirilgen aş, bir müddet soñ başqa bir evniñ sofrasına da yetişecek.
Bu manzara, Qırım Tatarlarınıñ “Qoqu çıqarmaq” dep adlandırğan köne adetiniñ yaşağan misallerinden biridir.
Bu adetniñ merkezinde yalnız yemek yoq. Onıñ içinde ecdadqa hörmet, ölgenlerni dua ile añmaq, komşularnen yahşı munasebet saqlamaq ve barını paylaşmaq añlayışı bar.
Qırım Tatar mutfağınıñ tanınğan lezzetleri, bu adet sayesinde bir kültür hatırasına dönüşe. Bir tabaq aş, bazen uzun yıllar boyunca devam etken bir dostluqnıñ işareti ola.
Qoqu çıqarmaq adeti ne demek?
“Qoqu çıqarmaq”, söz manasınen aşnıñ qoqusını çıqarmaq, yani pişirilgen yemekniñ qoqusını etrafqa yaymaq demektir.
Qırım Tatarlarında bu adet, hususan Ramazan ve Qurban bayramlarınıñ arefelerinde, bazı mübarek gecelerde ve aile geleneklerine bağlı olaraq başqa mühim zamanlarda yapılğan.
Adetniñ iki mühim tarafı bar.
Birincisi, vefat etken ana-baba, büyü-qarındaş ve diger yaqınlarnıñ ruhuna dua etmek, onların hatırasını hayır ile añmaq.
İkincisi ise, qomşular arasında paylaşma ve beraberlikni pekiştirmek.
Aş pişirgen aile, hazırladığı yemeklerden qomşularına da pay ayıra. Bazı yerlerde tabaqlar evden eve gönderile. Bazı ailelerde ise komşular birbirini evlerine davet ete.
Yemekni alğan insanlar, “Ölülerniñ canına tiysin” dep ayta. Bu söz, hazırlanan aşnıñ vefat etkenlerniñ ruhuna hayır ve sevap niyetinen sunulğanını ifade ete.
Burada bir hususqa diqqat etmek kerek: Bu ifade, halk arasında yaşatılğan diniy ve kültürel bir temennidir. Yemek qoqusınıñ vefat etkenlerge maddeten ulaşqanı şeklinde kesin diniy hüküm olaraq añlaşılmamalıdır. Esas mana, ölgenlerni unutmay, onlar içün dua ve hayır yapmaktır.
Bir tabak aş, bir hayır niyeti
Kırım Tatar ailelerinde yemek paylaşmaq, gündelik hayatnıñ da mühim bir parçasıdır. Qomşu bir aş pişirse, ondan bir pay bermek; bayramda, düğünde, cenazede ve başka mühim günlerde birbirine yardım etmek, cemaat hayatınıñ kökli adetlerindendir.
Qoqu çıqarmaq bu paylaşma añlayışınıñ hususiy bir misalidir.
Bir evde hazırlanan çibörek, başka bir evge gönderilgende yalnız yemek paylaşılmay. Aynı zamanda bayramnıñ yaqlaşqanı haber berile, qomşu hatırlana ve insanlar arasında munasebetler canlana.
Eskiden köy hayatında bu haberleşme daha da tabii şekilde gerçekleşe edi. Bir evden çıqqan yemek qoqusu, başqa evlerdeki hazırlıqlarnıñ da başlanğanını bildire edi.
Böylece adet, yazılı bir davetke veya telefonğa ihtiyac olmadan, cemaatni bir araya ketirgen.
Tava başında hangi aşlar pişirile?
Qoqu çıqarmaq denilgende birinci olaraq çibörek hatırğa kele. Qırım Tatar mutfağınıñ en tanınğan aşlarından biri olğan çibörek, ince açılğan hamır içine kıyma, soğan ve baharat qoyulıp qızğın yağda pişirile.
Hamırnıñ qızarğan kenarları, içindeki etniñ qoqusu ve tavadan çıqqan ses, bu adetiñ hafızalarda qalğan en tanış manzaralarındandır.
Lâkin adet tek çiböreknen sınırlı degil.
Aile ve yerli geleneklere köre, başka hamır aşları da azırlanabilir:
Çibörek (şırbörek): Qıyma içlikli, yağda qızartılğan ince hamır aş.
Kalakay: Qırım Tatar mutfağında hususiy yeri olğan geleneksel çörek. Bazı bölgelerde Hıdırellez ve bahar adetleri ile de bağlıdır.
Cantık: İçlikli hamır aşlarınıñ bir çeşidi. Hazırlanış ve pişirilme usulleri ailelere ve bölgelere köre farqlana.
Samsa: İçlikli börek türlerinden biri. Etli ve başqa içliklerle hazırlanabilir.
Katlama: Qat-qat hamırdan yapılan, yağlı ve lezzetli geleneksel aş.
Un helvası ve başqa hamır tatlıları da bazı ailelerde koku çıqarmaq ve hayır niyeti ile hazırlanğan aşlar arasında yer ala.
Her ailenin hazırladığı yemek aynı degil. Bazı evlerde çibörek başta kele, bazı evlerde helva veya başka hamır aşları tercih etile. Bu çeşitlilik, adetniñ bir tek tarifke bağlı olmadığını köstere.
Arefe günü mutfaklarda yaşağan hatıra
Qırım Tatarlarında bayram arefesi, yalnız ev temizliği ve bayram hazırlığı degil. Aynı zamanda aile hatıralarınıñ canlanğan bir zamanıdır.
Büyükler, bala ve torunlarına eskiden nasıl aş pişirgenlerini, kimlere tabaq aparğanlarını ve hangi dualarnı etkenlerini añlata.
Bir nene için qoqu çıqarmaq, belki de kendi annesinden öğrengen bir adettir. O da bu adeti öz balalarına ögrete. Böylece bir tava başında başlayan gelenek, nesilden nesilge keçer.
Bu hikâyelerde en mühim unsur, yemekniñ kendisinden ziyade onun etrafında toplanğan insanlardır.
Bir tabaq aşnı komşuğa aparğan bala, yalnız yemek taşımay. Ailesiniñ selâmını, bayram sevincini ve büyüklerinden öğrengen paylaşma terbiyesini de taşır.
Bu sebepten qoqu çıqarmaq, Kırım Tatar aile hafızasında mutfak kültüründen daha geniş bir yer tutar.
Sürgün ve köçlerden soñ da yaşatılğan adet
Kırım Tatar tarihiniñ en ağır hadiselerinden biri, 18 Mayıs 1944 tarihinde yaşanğan sürgündür. Kırım Tatar halqı vatanından zornen çıqarılıp Orta Asiya ve başqa bölgelere sürgün etildi. Aileler dağıldı, köyler boşaldı ve gündelik hayat büyük değişikliklerge uğradı.
Lâkin halqın kültürel hafızası bütünüyle yoq olmadı.
Yemek tarifleri, aile adetleri, türküler, dualar ve bayram gelenekleri, göç etken aileler tarafından yaşatılmağa devam etti.
Türkiye’de Eskişehir, Konya, Ankara, Yalova ve başqa şehirlerde yaşayan Qırım Tatar aileleri de kendi mutfak geleneklerini yeni hayat şartlarına uyarladı.
Eskiden köy evlerinde, geniş mutfaklarda ve odun ateşinde yapılan bazı hazırlıqlar, bugün apartman dairelerinde yapılmaqta.
Komşular arasındaki mesafe değişti. Köy hayatınıñ yerini şehir hayatı aldı. Faqat bir tabaq aşnı paylaşmaq añlayışı bazı ailelerde devam ete.
Bugün telefonla komşuya haber vermek, hazırlanan aşnı bir yakına ulaştırmaq veya aile büyüklerini aynı sofrada toplamaq, bu geleneği yaşatmanıñ yeni yolları arasında.
Genç nesiller için kültürel bir miras
Qoqu çıqarmaq adetiniñ geleceği, yalnız yaşlı nesillerniñ hatıralarına bağlı degil. Gençlerniñ de bu geleneği ögrenmesi ve yaşatması mühim.
Birçok kültürel adet, yazılı şekilde kayıt altına alınmadığı zaman unutulmaq tehlikesi ile qarşılaşa. Bir yemekniñ tarifi bilinse bile, onun hangi günde, hangi niyetle ve kimlerle paylaşılaraq yapıldığı bilinmeyebilir.
Bu sebepten aile büyükleriniñ hatıralarını kaydetmek, tarifleri yazmaq ve çocuklara bu adetniñ manasını añlatmaq mühimdir.
Kırım Tatar dernekleri, kültür merkezleri ve yayın organları da bu konuda mühim vazife körebilir. Geleneksel yemeklerin tanıtıldığı programlar, mutfak buluşmaları ve kuşaklar arası sohbetler, unutulmağa yüz tutğan adetlerni yeniden gündeme ketirebilir.
Özellikle gençlerin büyükleriyle birlikte yemek hazırlaması, kültürel bilginin yaşayaraq aktarılmasına yardım ete.
Qoquda saklanğan birlik duygusu
Qoqu çıqarmaq, dışarıdan baqılğanda basit bir yemek hazırlığı kibi közüne çarpabilir. Lâkin bu adetiñ arqasında büyük bir maneviyat ve cemaat anlayışı bar.
Bir tava içinde qızarğan hamır, bir evden başqa bir eve uzatılğan tabaq ve edilen dua, Qırım Tatar hayatında birbirinen bağlı üç mühim değerni hatırlata: hatıra, paylaşma ve qomşuluq.
Bu adet, ölgenlerniñ hayırla añılmasına vesile olurken yaşayan insanlar arasında da sevgi ve dayanışmanı pekiştire.
Bugün Kırım’da, Türkiye’de ve dünyanın başka yerlerinde yaşayan Qırım Tatarları için qoqu çıqarmaq, geçmişnen bağnı saqlama yollarından biridir.
Bir evniñ mutfağında qızğan yağdan yükselgen qoqu, bazen bir çocuğa nenesini hatırlata. Bazen uzaqta qalğan bir köyni, eski bir bayram aqşamını ve aile sofrasını göz önüne ketire.
Ve belki de bu adetniñ en güzel tarafı şudur: Bir tabaq aş paylaşılğanda, yalnız yemek degil, bir halqıñ hatırası da paylaşılır.
Qırım Tatarları içün qoqu çıqarmaq, bir tava aşnen başlayan, dua ve qomşuluqnen devam etken diri bir kültür mirasıdır.

2. TÜRKÇE HABER
Kırım Tatarlarının Qoqu Çıqarmaq Geleneği: Bir Tava Yemekten Yükselen Dua ve Komşuluk Kültürü
Spot: Kırım Tatarlarının kuşaklar boyunca yaşattığı “qoqu çıqarmaq”, yani koku çıkarma geleneği, mutfak kültürünün ötesinde manevi hatırlama ve toplumsal dayanışma anlamı taşıyor. Bayram arifelerinde ve bazı özel günlerde hazırlanan hamur işleri komşularla paylaşılırken, vefat eden yakınlar da dualarla anılıyor. Sürgün ve göçlerle farklı coğrafyalara yayılan Kırım Tatarları, bu kültürel mirası bugün de yaşatmaya çalışıyor.
Bir mutfakta başlayan, mahalleye yayılan gelenek
Bir arife akşamı mutfakta hareketlilik başlar. Hamur yoğrulur, iç malzemeler hazırlanır, tava ocağa konur. Kızgın yağa bırakılan hamurdan yükselen ilk ses, mutfağın tanıdık atmosferini değiştirir. Kısa süre sonra kızaran hamurun kokusu evin içine, ardından açık pencerelerden sokağa yayılır.
Bu görüntü, Kırım Tatarlarının geleneksel kültüründe önemli bir yere sahip olan “qoqu çıqarmaq” geleneğini hatırlatır.
Türkçede “koku çıkarmak” anlamına gelen bu ifade, yalnızca yemek pişirmeyi anlatmaz. Geleneğin merkezinde vefat eden yakınları hayırla anmak, onlar için dua etmek, komşularla yiyecek paylaşmak ve toplumsal bağları güçlendirmek bulunur.
Kırım Tatar toplumunda mutfak, tarih boyunca aile hayatının ve kültürel aktarımın önemli merkezlerinden biri olmuştur. Yemekler yalnızca beslenme ihtiyacını karşılayan ürünler olarak görülmemiş; bayramların, düğünlerin, anma günlerinin ve komşuluk ilişkilerinin de parçası hâline gelmiştir.
Qoqu çıqarmaq geleneği, bu kültürel anlayışın dikkat çekici örneklerinden biridir.
Qoqu çıqarmaq ne anlama geliyor?
Qoqu çıqarmaq, kelime anlamıyla yemek kokusunu çıkarmak ve çevreye yaymak demektir. Kırım Tatarlarının geleneksel uygulamalarında özellikle Ramazan ve Kurban bayramlarının arifelerinde, bazı kandil gecelerinde ve ailelerin kendi geleneklerine göre belirlediği özel zamanlarda gerçekleştirilir.
Geleneğin iki temel boyutu öne çıkar.
İlk boyut, vefat eden aile büyüklerini ve yakınları anmak, onların ruhuna dua ve hayır niyetinde bulunmaktır. Hazırlanan yiyecekler paylaşılırken “Ölülerin canına değsin” ifadesi kullanılır. Bu söz, yapılan ikramın vefat edenlerin hatırasına ve hayır niyetine sunulduğunu anlatır.
İkinci boyut ise komşuluk ve dayanışmadır. Hazırlanan yemeklerden komşulara, yakınlara ve aile büyüklerine ikram edilir. Böylece bayram hazırlıkları bir evin sınırları içinde kalmaz; çevredeki insanları da bir araya getirir.
Kırım Tatarlarının koku çıkarma geleneğini konu alan Kırım Haber Ajansı’nın 2023 tarihli haberinde de bu uygulamanın bayram, kandil, cenaze ve düğün gibi önemli günlerde gerçekleştirildiği; çibörek ve çeşitli geleneksel yiyeceklerin komşularla paylaşıldığı aktarılıyor. Kırım Haber Ajansı+1
“Ölülerin canına değsin” sözü neyi anlatıyor?
Geleneğin en dikkat çekici ifadelerinden biri, yiyecek ikram edilirken söylenen “Ölülerin canına değsin” sözüdür.
Bu ifade, Kırım Tatar ailelerinde geçmiş kuşakları unutmama ve onlar adına hayır yapma anlayışını yansıtır. İnsanlar, vefat eden anne ve babalarını, aile büyüklerini ve yakınlarını dualarla anarken onların hatırasına yiyecek hazırlayıp paylaşabilir.
Burada dini ve kültürel anlamı birbirinden ayırmak önemlidir. Koku çıkarma, halk arasında kuşaktan kuşağa aktarılan bir gelenektir. Yemek kokusunun ölmüş kişiye fiziksel olarak ulaştığı şeklinde kesin bir dini hüküm olarak değerlendirilmemelidir. Geleneğin manevi merkezinde dua, hayır, sadaka ve vefa düşüncesi vardır.
Bu nedenle uygulama, yalnızca geçmişe ait bir mutfak alışkanlığı değil, yaşayanların vefat edenlerle kurduğu hatırlama bağının da bir parçasıdır.
Çibörekten helvaya uzanan mutfak zenginliği
Qoqu çıqarmaq denildiğinde akla ilk gelen yiyeceklerden biri çibörektir. İnce açılan hamurun içine kıyma, soğan ve çeşitli baharatların konulmasıyla hazırlanan çibörek, kızgın yağda pişirilir.
Hamurun kızarmasıyla ortaya çıkan koku, geleneğin hafızalarda yer eden en belirgin unsurlarındandır.
Ancak koku çıkarma yalnızca çibörekle sınırlı değildir. Ailelerin yaşadığı bölgeye, mutfak alışkanlıklarına ve kuşaktan kuşağa aktarılan tariflerine göre farklı yiyecekler hazırlanabilir.
Kalakay, cantık, samsa, katlama ve çeşitli kızartılmış hamur işleri bu mutfak zenginliğinin parçalarıdır. Bazı ailelerde un helvası ve başka geleneksel yiyecekler de koku çıkarma veya hayır niyetiyle hazırlanan ikramlar arasında bulunur.
Kırım Tatar mutfağı üzerine yapılan araştırmalar, özel günlerde hazırlanan yemeklerin toplumsal ve kültürel anlamlarını ortaya koyuyor. Yurtseven ve Özbay’ın 2024 yılında yayımlanan araştırması, Yalova Subaşı’nda yaşayan Kırım Tatarlarının arife, bayram, iftar, sahur ve Hıdırellez yemeklerini kayıt altına alarak unutulmaya yüz tutan gelenekleri inceliyor. jotags.net+1
Bu çeşitlilik, Kırım Tatar mutfağının tek bir yemek üzerinden tanımlanamayacağını da gösteriyor.
Köy hayatında komşuluk ve haberleşme
Geçmişte Kırım Tatar köylerinde komşuluk ilişkileri günlük hayatın ayrılmaz bir parçasıydı. İnsanlar birbirlerinin evlerine kolaylıkla girip çıkar, özel günlerde yardımlaşır ve hazırladıkları yiyecekleri paylaşırdı.
Qoqu çıqarmaq, bu ilişkileri canlı tutan geleneklerden biriydi.
Bir evde yemek hazırlanması, çevredeki diğer aileler için de bayramın yaklaştığını hatırlatan bir işaret olabiliyordu. Hazırlanan yiyeceklerin komşulara gönderilmesi ise bu haberleşmeyi somut bir dayanışmaya dönüştürüyordu.
Bir tabak yemek, bazen bir selamın, bazen bir duanın, bazen de uzun yıllara dayanan dostluğun ifadesiydi.
Bu yönüyle koku çıkarma, yalnızca dini günlere ait bir mutfak uygulaması değil, toplumsal iletişimi güçlendiren bir kültür unsuruydu.
Sürgün ve göçlere rağmen taşınan kültürel hafıza
Kırım Tatarlarının kültürel hayatında 18 Mayıs 1944 sürgününün derin izleri bulunuyor. Sovyet yönetiminin kararıyla Kırım Tatar halkı vatanından zorla çıkarıldı. Aileler Orta Asya başta olmak üzere farklı bölgelere dağıtıldı.
Sürgün, yalnızca insanların yaşadığı coğrafyayı değiştirmedi. Aile düzenini, köy hayatını, ekonomik koşulları ve kültürel aktarım yollarını da etkiledi.
Buna rağmen yemek tarifleri, geleneksel törenler, türküler, dualar ve aile büyüklerinin anlattığı hatıralar yeni yerleşim yerlerinde yaşatılmaya çalışıldı.
Türkiye’de Eskişehir, Konya, Ankara ve Yalova gibi şehirlerde yaşayan Kırım Tatar toplulukları da kendi mutfak kültürlerini farklı hayat şartlarına uyarladı.
Köy evlerinde geniş mutfaklarda yapılan hazırlıkların yerini zamanla apartman daireleri aldı. Büyük aile sofraları küçüldü, komşuluk ilişkilerinin biçimi değişti. Ancak geleneksel yemekleri özel günlerde hazırlama ve paylaşma anlayışı bazı ailelerde varlığını sürdürdü.
Kırım Tatar mutfak kültürü üzerine Ankara ve Konya’da yaşayan ailelerle gerçekleştirilen cantık araştırması da geleneksel mutfak araçlarının, tariflerin ve yemek alışkanlıklarının göç sonrasında Türkiye’de sürdürüldüğünü ortaya koyuyor. jotags.net+1
Apartman mutfaklarında yeni kuşakların sorumluluğu
Bugün koku çıkarma geleneği, geçmişteki biçimiyle her ailede uygulanmıyor. Bazı aileler çibörek hazırlayarak komşularına ikram ediyor. Bazıları helva veya başka geleneksel yiyeceklerle bu geleneği sürdürüyor. Bazı ailelerde ise uygulama yalnızca büyüklerin hatıralarında yaşıyor.
Bu farklılık, geleneğin bütünüyle ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Kültürel miras, değişen yaşam koşullarına göre farklı biçimler alabiliyor.
Burada genç kuşakların rolü önem kazanıyor. Aile büyüklerinden yemek tariflerini öğrenmek, geleneklerin hangi günlerde ve hangi niyetlerle uygulandığını kaydetmek, çocuklara bu kültürün anlamını anlatmak gerekiyor.
Sadece bir çibörek tarifini öğrenmek yeterli değil. O çiböreğin neden arife günü yapıldığını, neden komşuya gönderildiğini ve ikram sırasında hangi duanın söylendiğini de bilmek gerekiyor.
Çünkü kültür, yalnızca tariflerin değil, o tariflerin çevresinde oluşan anlamların da aktarılmasıyla yaşar.
Kültürel dernekler ve yayın organlarına önemli görev düşüyor
Kırım Tatar kültürünün korunmasında sivil toplum kuruluşları, kültür dernekleri ve yayın organları önemli bir sorumluluk taşıyor.
Geleneksel yemeklerin tanıtıldığı etkinlikler, aile büyükleriyle yapılacak sözlü tarih söyleşileri, yemek tariflerinin kayıt altına alınması ve gençlerin katılacağı kültürel buluşmalar, bu mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sağlayabilir.
Özellikle farklı şehirlerde yaşayan Kırım Tatar ailelerinin deneyimlerini bir araya getirmek, bölgesel farklılıkların ve ortak kültürel değerlerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacaktır.
Koku çıkarma geleneği üzerine yapılacak araştırmalarda da her ailenin ve yerleşim bölgesinin uygulamasının aynı olmadığı göz önünde bulundurulmalıdır. Bu nedenle yaşlı kuşakların anlatıları, yerel tarifler ve sözlü tarih kayıtları büyük önem taşımaktadır.
Bir tabağın içinde geçmişe duyulan vefa
Qoqu çıqarmaq, bir mutfakta başlayan fakat anlamı evin duvarlarını aşan bir gelenektir. Kızgın yağda pişen hamurun kokusu, komşular arasında paylaşılan yemekler ve vefat eden yakınlar için edilen dualar, Kırım Tatar toplumunun kültürel hafızasında birbirine bağlı unsurlardır.
Bu gelenek, geçmiş kuşakları hatırlatırken yaşayan insanlar arasında da dayanışmayı güçlendirir. Bir tabağın başka bir eve gönderilmesi, yalnızca yiyecek ikramı değildir. Aynı zamanda selam, vefa, dostluk ve ortak geçmişin paylaşılmasıdır.
Kırım Tatarları bugün dünyanın farklı ülkelerinde ve şehirlerinde yaşasalar da aile sofralarında yaşatılan bu tür gelenekler, kimlik ve aidiyet duygusunun korunmasına katkı sunuyor.
Bir tava içinde kızaran hamur, bazen bir neneden öğrenilen tarifi; bazen çocuklukta yaşanan bir bayramı; bazen de artık hayatta olmayan aile büyüklerini hatırlatıyor.
Qoqu çıqarmaq geleneğinin asıl değeri de burada ortaya çıkıyor: Geçmişi dua ile anmak, bugünü paylaşarak güzelleştirmek ve kültürel mirası gelecek kuşaklara bırakmak.

3. ENGLISH NEWS ARTICLE
Qoqu Çıqarmaq: The Crimean Tatar Tradition of Sharing Food, Remembering Ancestors and Strengthening Community Bonds
Standfirst: For generations, Crimean Tatars have preserved a distinctive tradition known as “qoqu çıqarmaq”, or bringing out the aroma of food. Practised particularly on the eve of religious holidays and on certain commemorative occasions, the custom brings together remembrance of deceased relatives, prayers, hospitality and neighbourhood solidarity. From the traditional kitchens of Crimea to family homes across Türkiye and beyond, this culinary heritage continues to connect generations.
When the aroma of a traditional kitchen tells a story
On the eve of a religious holiday, a familiar scene unfolds in a Crimean Tatar household. Flour is placed on the table, dough is kneaded, ingredients are prepared and a pan is set over the stove.
As the oil heats, a piece of carefully prepared dough is placed into the pan. A gentle sizzling sound fills the kitchen. Soon, the aroma of freshly fried pastry spreads throughout the home and may even reach neighbouring houses.
For many Crimean Tatar families, this scene evokes a tradition that carries meanings far beyond cooking.
Known as “qoqu çıqarmaq”, literally referring to bringing out or releasing the aroma of food, the custom is associated with remembrance, prayer, generosity and sharing.
It is particularly connected with the eve of Ramadan Bayram and Kurban Bayram, although practices and occasions may differ between families and communities.
The tradition illustrates how food can become an expression of collective memory. A dish prepared in one household can bring neighbours together, honour deceased relatives and remind younger generations of the values inherited from their ancestors.
What does qoqu çıqarmaq mean?
The expression “qoqu çıqarmaq” refers to releasing the aroma of freshly prepared food.
In traditional Crimean Tatar households, this practice involves preparing particular dishes and sharing them with relatives and neighbours, often with prayers and good intentions for deceased family members.
Two central elements define the custom.
The first is remembrance. Families prepare food in memory of parents, grandparents and other loved ones who have passed away. The preparation and sharing of food are accompanied by prayers and charitable intentions.
The second is community solidarity. Portions are offered to neighbours, relatives and sometimes elderly family members. The exchange strengthens social relationships and reinforces the idea that important occasions should be shared.
One expression traditionally associated with the practice is “Ölülerniñ canına tiysin”, meaning approximately “May it be for the benefit of the souls of the departed.”
The phrase reflects a cultural intention to remember deceased relatives through prayer and acts of goodness.
It is important to distinguish this inherited folk expression from a formal religious ruling. The custom should not be understood as establishing that the physical aroma of food reaches the dead. Its spiritual significance lies in remembrance, prayer, charity and respect for those who came before.
More than a culinary custom
Food has traditionally played an important role in Crimean Tatar social life.
Family gatherings, religious celebrations, weddings and commemorative occasions have all been associated with particular dishes and shared meals.
In this context, qoqu çıqarmaq represents a wider understanding of hospitality.
Preparing food for others is not simply an act of generosity. It is also a way of maintaining relationships, expressing respect and ensuring that neighbours remain connected.
In rural communities, where households were often closely linked through everyday cooperation, the exchange of food could serve as a form of informal communication.
A family preparing traditional dishes for a religious holiday might share portions with neighbouring households. The exchange would remind everyone that the holiday was approaching and provide an opportunity to renew social ties.
The tradition therefore combines the domestic world of the kitchen with the wider social life of the community.
The foods associated with the tradition
Çibörek is among the dishes most closely associated with Crimean Tatar culinary identity.
It is prepared by placing a filling, traditionally made with minced meat and onions, inside thinly rolled dough. The pastry is then fried in hot oil until its surface becomes golden and crisp.
The aroma produced during frying is one of the most recognisable elements of traditional Crimean Tatar cooking.
However, qoqu çıqarmaq is not limited to çibörek.
Depending on regional customs, household preferences and inherited family recipes, a variety of dishes may be prepared.
These include:
- Çibörek (şırbörek): A thin pastry filled with minced meat and onions, traditionally fried in oil.
- Kalakay: A traditional Crimean Tatar bread with an important place in the community’s culinary heritage. It is also associated with springtime celebrations in some regions.
- Cantık: A traditional filled pastry with different preparation methods and regional variations.
- Samsa: A filled pastry that can be prepared with meat and other ingredients.
- Katlama: A layered or folded pastry prepared using traditional dough techniques.
- Halva: A sweet preparation that may be associated with remembrance and charitable intentions in some family traditions.
Not every household prepares the same dishes. Some families favour çibörek, while others prepare halva or different pastries.
These variations are part of the richness of Crimean Tatar food culture.
Research published in the Journal of Tourism and Gastronomy Studies in 2024 examined traditional dishes and special-occasion food practices among Crimean Tatars living in Subaşı, Yalova. The research documented food traditions connected with religious celebrations, Hıdırellez, weddings and family life. jotags.net+1
Remembering the departed through prayers and acts of kindness
One of the most meaningful aspects of qoqu çıqarmaq is its connection with deceased relatives.
In traditional family life, remembering parents and grandparents who have passed away is an important expression of respect and continuity.
Preparing food in their memory provides an opportunity for family members to come together, recall shared experiences and offer prayers.
The phrase “Ölülerniñ canına tiysin” expresses the intention that the food and the good deed associated with its preparation should be dedicated to the memory of the deceased.
The custom is therefore closely connected with a broader cultural understanding of charity and remembrance.
In Islamic tradition, prayer, charity and good deeds are important ways of honouring deceased loved ones. However, the precise religious interpretation of particular local customs can vary, and cultural practices should not automatically be treated as religious obligations.
What remains clear is that the tradition gives families a meaningful occasion to remember their ancestors while sharing something with others.
Neighbourhood solidarity in traditional village life
The importance of qoqu çıqarmaq becomes clearer when viewed against the background of traditional village communities.
In many Crimean Tatar settlements, neighbours maintained close relationships. They visited one another, shared food, helped during difficult times and participated in family celebrations.
A household preparing food for a special occasion could send portions to nearby homes. This exchange was a simple but effective way of maintaining communication.
The practice also reinforced a sense of belonging.
Receiving a plate of freshly prepared food was more than receiving a meal. It represented a greeting, a gesture of respect and an invitation to participate in the shared life of the neighbourhood.
For families living in close-knit communities, such exchanges helped preserve relationships across generations.
The aroma of cooking could become part of a collective memory, associated with religious holidays, family gatherings and the presence of older relatives.
Deportation, migration and the preservation of cultural memory
Crimean Tatar history has been profoundly shaped by displacement and migration.
On 18 May 1944, the Soviet authorities deported the Crimean Tatar population from their homeland. Families were forcibly transported primarily to Central Asia and other parts of the Soviet Union.
The deportation disrupted family structures, community life and the transmission of cultural traditions.
Yet many aspects of Crimean Tatar identity survived through family practices, language, music, food and collective memory.
Traditional recipes became especially important because they could be preserved and practised even when families were separated from their ancestral villages.
Crimean Tatars who settled in Türkiye, including communities in Eskişehir, Konya, Ankara and Yalova, continued to maintain elements of their culinary heritage.
Research into Crimean Tatar food culture in Türkiye has documented the continuation of traditional dishes and kitchen practices among migrant families. A study examining cantık pastry, for example, included interviews with Crimean-origin women living in Ankara and Konya. jotags.net+1
Such studies demonstrate that culinary traditions can survive geographical displacement, even as their social settings and methods of preparation change.
From village kitchens to modern apartment homes
Today, Crimean Tatar families live in a wide variety of environments.
The large village kitchens of earlier generations have, in many cases, been replaced by modern apartment kitchens. Families may live in different cities or even different countries.
These changes have affected the way traditions are practised.
Some families continue to prepare traditional pastries on the eve of religious holidays and share them with neighbours. Others maintain the custom through smaller family gatherings or by sending food to relatives.
Modern communication technologies have also created new opportunities for maintaining connections.
A phone call, a shared family photograph or a message announcing the preparation of traditional food can help preserve relationships that once depended on living in the same village.
The form of the tradition may change, but its central values can remain.
The younger generation and the responsibility to preserve heritage
The future of qoqu çıqarmaq depends partly on whether younger generations understand its meaning.
Learning how to prepare çibörek or katlama is important, but preserving the tradition requires more than knowing a recipe.
Young people also need to understand why these dishes were prepared, when they were shared and what the expressions accompanying the custom meant to earlier generations.
Family elders have an essential role in this process.
Their memories can explain how the tradition was practised in Crimea, how it continued after migration and how families adapted it to new living conditions.
Recording these memories through interviews, photographs and written accounts can help prevent valuable cultural knowledge from disappearing.
Crimean Tatar cultural associations and media organisations can also contribute by documenting regional variations, organising culinary events and bringing different generations together.
Such activities can transform an inherited family custom into a documented part of the community’s cultural heritage.
Preserving a living tradition, not just a recipe
The significance of qoqu çıqarmaq cannot be measured by the number of pastries prepared or the variety of dishes served.
Its real importance lies in the relationships and memories surrounding the food.
A plate sent to a neighbour represents generosity. A prayer offered in memory of a deceased parent represents respect. A traditional recipe taught to a grandchild represents continuity.
Together, these actions form a cultural practice that connects the past with the present.
For Crimean Tatars living in Crimea, Türkiye and other parts of the world, the tradition remains a reminder of shared heritage and family identity.
The kitchen becomes a place where memories are preserved, where the values of earlier generations are passed on and where community relationships can be renewed.
As the aroma of freshly fried pastry rises from a traditional kitchen, it carries more than the fragrance of food. It recalls family gatherings, old village streets, the voices of grandparents and the importance of sharing.
Qoqu çıqarmaq is ultimately a tradition of remembrance and solidarity: a simple act of preparing and sharing food that keeps Crimean Tatar cultural memory alive.

Kaynaklar ve araştırma dayanakları
- Kırım Tatarlarında Koku Çıkarma Âdeti – QHA.
- Kırım Tatarların Qoqu Çıqarmaq Adeti Aqqında – Kırım’ın Sesi.
- Kırım Tatar Mutfak Kültüründe Unutulmaya Yüz Tutan Özel Gün Yemekleri ve Gelenekler – 2024 araştırması.
- Kırım Tatar Mutfağının Nitel Olarak Araştırılması: Cantık Böreği Örneği.
- Kırım Tatarlarının Kurban Bayramı Nasıl Geçiyor? – QHA.
