Aktacıların adını taşıyan coğrafi yerler

Nazım Ahmetli

Kırımınsesi Gazetesi

Azerbaycan Temsilcisi

Minehanım Tekleli ( Nuriyeva)

Filologiya elmləri doktoru, professor

Türk kabilesi  Aktacıların adını taşıyan coğrafi yerler

Bir şehrin, bir ülkenin ya da bir halkın tarihine ilgi duyuyorsanız, o yerin coğrafi adlarına yakından dikkat edin. Bunlar, o halkın yer üstü anıtlarıdır; o halkın tarihi ve kültürü hakkında pek çok şeyi açığa çıkarabilirler.

Kırım Tatarlarının Doğu Kazakistan’a kitlesel iskânından (1944) önce bu ülkede Türk boylarından biri olan Aktacı adı ile bağlı Aktacı, Kır Aktaçı (kır-ağacsız yer, ormanda boş alan, çöl), Büyük Aktaçı, Küçük Aktaçı, Aktaçı Kaban, Buzav Aktaçı gibi isimlerle yerleşimler vardı.  Aktacı, etno-isimsel olarak, “atbakıcısı, mehtar”ın yanı sıra, geniş anlamda asıl mesleği atçılık olan bir kabileyi ifade eder. (2, 35). Kırım hanlarının sarayında da  aktacı sevk dairesinin “mehterbaşı” (saray atları görevlisi) idi.  Demek Aktacılar da Türk boyları Develi, Tekeli, Kara Tekeli, Ak Tekeli, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Tavşanlı, Keçili, Kızıl Keçili ves. gibi kendi ongon semboluna bağlı idi. Memleketimizin köksünde de Aktacı Şirvan, Aktacı Muğan, Aktahana, Aktacı Karabucak, hem de  Güney Azerbaycanda (Urmiye bölgesinde) yaşayış bölge adları yaşatılmaktadır.

Aktacı etnotoponimini oluşturan -cı, ci, -cu, -cü ekleri modern çağ dilimizdeki, öylesine de canlı konuşmamızda – ağızlarda yaşayan  tarihi -lı, -li, -lu, -lü morfemlərinin yerinde kullanılmıştı. Bugün bile farklı bir hayat süren Aktacılarla Alman gezgini ve diplomatı Adam Oleari Azerbaycan topraklarında buluşmuş (1636),  onların kendilerine has birçok inanca sahip olduklarını söylemişti. Türk boylarından biri olan Aktacılar, bazı bölgelerde aşiret bağımsızlıklarını hala sürdürmektedir.

Şimdi Ferghana eyaletindeki Aktacı ve Aktahana köylerinin adı ile Uyguristan’daki Aktacı köyünün adı, o kabilenin kalıntı bir tezahürüdür. Bu ismin bu kadar geniş bir alana yayılması,  bir dizi bölgesel yer adlarına dahil edilmesini sağlar.

Oğuzların büyük bir kolu olan Padarların güçlü bir soyunu bünyesinde barındıran Aktacıların dağılım alanı geniştir. Araz Nehri’nin sol kolu olan Zengi Nehri’nin yukarı kesimlerinde, Erivan’a 40 km. uzakta sefali Aktacı (Aşağı Aktacı) yerleşimi vardı. 1959 yılında şehir olan Akta, yeni adı Hrazdan olan nehrin adından dolayı Hrazdan şehri adını almıştır. Ayrıca Oğuz Türklerinin eski yurdu olan modern Ermenistan’da, tarihi Akta adı Çarensavan adıyla değiştirilmiş, Aktahana Dzorostan ve Yukarı Akta Lernanist olmuş, Akta Çul kış kampı (kışlak), 1930’larda bir yerleşim yeri olarak kaldırılmıştı.

 Belirleyicileriyle birlikte kullanılan bu yer adlarının giderek “erozyona” uğrayarak bilgilendirici ve tarihsel değerini yitirdiğini üzülerek belirtmek gerekir; bu anlamda tarihen – 19 yy. mahsus kaynaklarda Azerbaycanda Çöl Aktacı, Aktacı Kekeli,  (Aksu bölgesi), Aktacı Yekekurşaklı, Aktacı Bine (Kürdemir bölgesi), Aktacı Salyan,  Aktacı Sultanbeyli, Akta Çul şeklinde kullanılan(2,35) bölge adları kısaltılmış halda belirteçleri kayb etmekle – yalnız Aktacı olarak kullanılmaktadır.

Yeni adı, sadece Aktacı olarak sabitlenen adın bir uzantısı olan bileşenler bu etnografik kabilenin büyük bir kolunu temsil etmekle Azerbaycan’daki büyük Padarların güçlü bir kolu olan Aktacıların büyüklüğünü ifade edirdi. Böylesine gerekli bir etnografik değere sahip olan isimlerimizin gereksiz bir ekleme olarak tarihten silindiğini üzülerek belirtmeliyiz. Türk halklarının büyük anayurduna dağılmış bu tür paralel isimler, Türk coğrafyasının sonsuzluğunu, geniş alansallığının alaka düzeyini gösterir. Türk halklarının hızlı ve büyük göçlerinin bir sonucu olarak, etnik düşünceleri, eski meslek ve yaşam tarzlarındaki benzerliklerin bir kalıntısıdır. Alansal yer adları, Türk halklarının malik olduğu eski tarihinin ve sosyo-politik ve kültürel ilişkilerinin gücünü gösterir.

 Kırım. Aktacı köyü

  Yukarı Akta kasabası şimdi Lernanist (Ermenistan)

Prof. Dr.Minehanım Tekeli Nuriyeva; ortak Türk kültürel mirasını, Türk dillerinin tarihini ve güncel meselelerini incelemeye ve nihayetinde kadim Türk halklarının dünya medeniyetindeki rolünü ortaya çıkarmaya odaklanan araştırmalar yürütmektedir.Türkoloji alanında yeni bir gelişmeyi temsil eden “Türk Kökenli Ruslar”, “Orta Rusya’nın Türk Coğrafyası”, “Rus Dilindeki Türkçe Kelimeler”, “Türk İmzası” (etimoloji sözlüğü), “Türk Kitabı: Unutulmuş Tarih”, “İstilalar ve Savaşlar: Türk Şehirlerinin Kaderi” ve “Türkoloji Çalışmaları” gibi eserleri Türk halklarının kültürel mirasının incelenmesine adanmıştır. Bilim insanı, “Türk Dünyasına Hizmet” ödülü de dahil olmak üzere çok sayıda uluslararası ödüle layık görülmüştür.

1.     Şahbazov İdris. Coğrafi adların haritası,“Elm ve Hayat”, 1979, №1, s.35-37

2.     Azerbaycan toponimlerinin ensiklopedik lüğatı, I c., Bakü, Şark-Karb, 2007