1906 senesi 1 Mayıs künü, Karasuvbazar’da Kırım Tatar tilinde ilk siyasiy gazete Vetan Hadimi dünyanıñ yüzüni kördi.
KIRIM TATAR SİYASİY MATBUATINIÑ TEMELİ VATAN HADİMİ
1906 senesi 1 Mayıs künü, Karasuvbazar şeerinde Kırım Tatar tilinde dünyanın ilk siyasiy gazetesi “Vetan Hadimi” (“Vatanğa hizmet etüci”) neşir olundu. Bu tarih, bugün Kırım Tatar halkı ve bütün Kırım içün mühim bir nişan olarak hatırlana.
1906 senesi 1 Mayıs künü Karasuvbazar’da basılğan bu ilk siyasiy Kırım Tatar gazetesi “Vetan Hadimi”, sade bir matbuat işi degil edi. Bu, Kırım’da Rus imperiya hâkimiyetine qarşı açıktan-açıq bir meydan okuyuş edi.
Gazete var olğan iki yıl devamında siyasiy uyanışnıñ merkezine çevrildi. Uzun zamandır cemaat bağlarından qurtulmağa yol arap kelgen Kırım Tatar cemaatinde inkılapçı fikirlerni doğurdı ve kuvvetlendirdi. Bugünge künde bizge sadece 9 sayı erişip kelgen olsa da, bu bile onıñ tesirini añlamağa yeterlidir.
Gazeteniñ esas fikir ilhamçısı ve baş muharriri Karasuvbazarlı muallim Raşid Mediyev edi. O, “Yaş Tatarlar” (Yañı Tatarlar) dep atalğan gizli siyasiy cemaatniñ reberi edi. Onıñ yanında tanılğan maarifçi ve ictimaî şahsiyet Asan Sabri Ayvazov da çalıştı. Aslında olar birlikte neşriyat siyasetin qurıp, öz zamanına has bir siyasiy matbuat aleti yarattılar.
Vetan Hadimi aftada dört kere neşir oluna edi ve siyasiy, ictimaî hem milliy meselelerni cesaretnen köterdi. Gazeteniñ ruhunu en açık şekilde Ayvazov şu sözler ile ifade etti:
“Bizim maksadımız düşmanlarımıznıñ en ziyade qorqğan şeyleri aqqında söylemektir. Doğrunı doğru dep aytmaq. Ateşni ışıq dep, fakirlikni refah dep, qarganı bülbül dep, viraneni bağça dep aytmaycaqmız. Milletniñ qurtuluşu ve inkişafı içün çalışcaqmız.”
“Vetan Hadimi” etrafında tez vakitte bir fikirdaşlar çevresi teşekkül etti. Gazeteniñ tesiri ile Kırım’da, ekseriyetle Osmanlı memleketinde tahsil körgen muallimler ders bergen mektepler rüşdiyeler açıldı.
Gazete, yazıhane fikirlerini paylaşqan zengin Kırım Tatarları tarafından maddiy destek ile temin oluna edi.
Lâkin imperiya idaresi gazeteniñ üslubını yumuşatmasını talep etti. Editörler ise prensiplerinden vazgeçmeyip, çar siyasetini tenkit etmege devam ettiler. 1908 senesi güzünde redaksiya dağıtıldı, Ayvazov Kırım dışına sürgün etildi, gazeteniñ nüshaları kütüphanelerden ve hususiy kolleksiyalardan toplanıp alındı.
Vetan Hadimi sade iki yıl yaşadı. Amma bu kısa müddette Kırım Tatar ziyalılarını bir araya getirip, fikirlerini cemaatniñ geniş qatlarına taşıdı.
Bugün bu gazete, Kırım Tatar cemaatiniñ sade kültürel uyanıştan haq mücadelesine keçişiniñ ilk açık işaretlerinden biri olaraq qıymetlendirilir.
1906 senesi 1 Mayıs künü, Karasuvbazar’da Kırım Tatar tilinde ilk siyasiy gazete “Vetan Hadimi” dünyanıñ yüzüni kördi. Bu sade bir neşir degil edi bu, Rus imperiyasınıñ zulmüne qarşı açıktan-açıq bir baş kaldırış edi.
O kün Kırım Tatar halkı susturulğan bir millet degil ekenini bütün dünyaya bildirdi.
“Vetan Hadimi” iki yıl yaşay aldı lâkin bu iki yıl içinde o, bir gazete olmaktan çıqıp, milliy uyanışnıñ, siyasiy direnişniñ ve azatlıq fikriniñ kürsüsine aylandı. Esirlik altında ezilgen bir milletniñ yüreğine cesaret saldı, qorqunı parçaladı.Bugünge sadece 9 sayı erişip kelgen amma bu 9 sayı bile bir milletni uyandırmağa yetkenini isbat ete.
Bu ateşni yandırğan Karasuvbazarlı muallim, ihtilal ruhlu ziyalı Raşid Mediyev edi. O, “Yaş Tatarlar” teşkilâtınıñ reberi olaraq, söz ile de, fikir ile de imperiyağa qarşı mücadele açtı. Onıñ yanında milliy davanıñ yılmaz savunucısı Asan Sabri Ayvazov bar edi. Olar birlikte matbuatnı silâhqa çevirdiler.
Gazete aftada dört kere neşir oluna edi ve her sayı bir meydan oqıu edi:
çar idaresine, adaletsizlikke, esaretke qarşı.
Ayvazov bu mücadele ruhunı açıkça ilan etti:
“Biz doğrını gizlemeycekmiz. Ateşni ışıq dep aytmaycaqmız. Fakirlikni refah dep köstermeycekmiz. Qarganı bülbül dep, viraneni bağça dep aytmaycaqmız. Millet içün, azatlıq içün haqqnı söyleycekmiz.”
“Vetan Hadimi” etrafında tez vakitte bir milliy uyanış çevresi toplandı. Bu, artıq sade söz degil edi — bu, teşkilatlanmaq edi. Kırım’da rüşdiyeler açıldı, yeni nesil yetişti, Osmanlı’da oqıp kelgen muallimler milletniñ közüni açtı.
Gazete, milliy fikirni desteklegen zengin Kırım Tatarları tarafından qorundı. Amma bu, imperiyanıñ hoşuna kelmedi.
Çar idaresi susturmaq istedi. Tonıñıznı yumuşatıñ dedi. Baş eğiñ dedi. Lâkin “Vetan Hadimi” boyun egmedi. Neticesi ağır oldu:v1908 senesi redaksiya dağıtıldı. Ayvazov sürgün etildi. Gazeteniñ nüshaları toplandı, yoq etilmege çalışıldı.
Çünki olar bir hakikatni anladı: Söz silahtır. Ve “Vetan Hadimi” bu silâhnı kullana edi. Gazete sadece iki yıl yaşadı amma bir milletni uyandırdı.
Bugün Vetan Hadimi sade bir gazete degil, Kırım Tatar halkınıñ boyun egmeyceginiñ, haq talep etecekiniñ ve mücadeleden vazgeçmeyceginiñ ilk açık beyanıdır.
1 mayıs 1906 senesi, Qarasuvbazar şeeri Kırım Tatar halqınıñ tarihinde yañı bir devirniñ qapısını açtı. Bu mübarek kün, dünyada Kırım Tatar tilinde neşir etilgen ilk siyasiy gazeta “Vatan Hadimi” doğdı. Bugün bu tarih, halqımız ve bütün Kırım içün sönmez bir meşale, bir hürriyet timsolidir.
“Vatan Hadimi” sadece bir varaqa kâğıt degil, Rus İmparatorlığı’nıñ zulumına qarşı atılğan cesür bir na’radır. Neşir etilgen eki yılı içinde gazeta, halqımıznıñ siyasiy uyanış merkezi oldı. Uzun seneler boyunca esaret ve boyun egridüvden qurtulmağa tırışqan Kırım Tatar cemiyetinde, ihtilalcı fikirlerneñ ve milliy şuurınıñ temelini qurdı. Bugünge qadar o vaqıttan sadece 9 sanı yetip kelse de, bu bile o devirniñ büyükligini añlamağa yete.
Bu ulu işniñ başında, “Yaş Tatarlar” gizli siyasiy fırqasınıñ reisi, Qarasuvbazarlı muallim Reşid Mediyev tura edi. Onıñen beraber meşhur sima ve muallim Asan Sabri Ayvazov da el ele berip, zamanına köre misli körülmegen bir siyasiy medya yarattılar. Gazeta aftada dört kere çıqa edi ve halqıñ eñ qanatqan yaralarına — siyasiy, içtimaiy ve milliy meselelerge parmaq basa edi.
Ayvazov, gazetanıñ niyetini şu sözlerneñ ifade etken edi:
“Amacımız duşmanlarımızıñ eñ qorqqan şeylerinden laf etmek. Haqiqatnı söylemek. Ateşke yarıq, sefaletke baylıq, qarğağa bülbül, viranege bağ-bağça demeycekmiz. Milletniñ azatlığı ve inkişafı yolunda her şeyimizni feda etecekpiz.”
Gazetanıñ etrafında tez vaqıtta bir fikirdeşler dairesi toplandı. Onıñ tesirinen Kırım’da yañı tasil bergen Rüşdiye mektepleri açıldı. Yazı işlerine ise fikirlerini paylaşqan zengin Kırım Tatarları maddiy qanat kerdi.
Lâkin çar ükümeti bu sesniñ kesilmesini istey edi. Tahrir heyetinden üslübini deñiştirmesini talap ettiler. Amma Reşid Mediyev ve onıñ dostları taviz bermediler, çar siyasetini açıqtan-açıq tenqid etmege devam ettiler. Nihayet, 1908 senesiniñ küzünde gazeta yazıhanesi dağıtıldı, Ayvazov Kırım’dan sürgün etildi ve gazetanıñ nushaları kütüphanelerden toplattırıldı.
“Vatan Hadimi” sadece eki yıl yaşasa da, Kırım Tatar aydınlarını ve halqını birleştirmeyi becerdi. Bugün biz bu gazetanı, halqımıznıñ medeniy canlanuvdan aq-uquq küreşine keçkeniniñ eñ parlaq işareti ve ilk siyasiy qalesi olaraq hatırlaymız.
