Salacık’tan Türk Dünyasına yükselen ses
İsmail Bey Gaspıralı, Usul-i Cedid Türk dünyasını aydınlatan Tercüman”gazetesinin matbaası, hayatının büyük bölümünü Salacık ta geçirmiş ve salacıkta defnedilmiştir.
Türk dünyasının eğitim, kültür ve fikir reformcusu, “Dilde, fikirde, işte birlik” sloganının sahibi Kırımlı aydındır. Salacık köyü (Bahçesaray yakınlarında) ile olan ilişkisi hem hayatının başlangıcı hem de fikir mücadelesinin merkezi olması bakımından çok önemlidir.
Gaspıralı ve Salacık Köyü İlişkisi: Öğretmenlik ve Merkez: İsmail Gaspıralı, modern eğitim sisteminin temeli olan “Usul-i Cedid” (yeni yöntem) okullarını yaygınlaştırma faaliyetlerini Bahçesaray’ın Salacık köyünde kurduğu okulla başlatmış ve geliştirmiştir.
Tercüman Gazetesi: Türk dünyasını aydınlatan “Tercüman” gazetesini Salacık’taki matbaasında yayınlamıştır.
Mezarı: 24 Eylül 1914 tarihinde vefat eden Gaspıralı’nın mezarı, Bahçesaray’ın Salacık köyünde, Zincirli Medrese yakınındaki kabristanda bulunmaktadır.
Gaspıralı, 20 Mart 1851 tarihinde Bahçesaray’da (kendisi Avcı Köy’de doğduğunu belirtmiştir) doğmuş, hayatını Rusya Türklerinin modernleşmesine adamış ve hayatının büyük bölümünü Salacık, Bahçesaray ekseninde sürdürmüştür.
Bahçesaray’ın Salacık mevkisi, XX. yüzyılın başında Kırım Tatarları için sadece tarihi bir merkez değil, aynı zamanda sönmeye yüz tutmuş bir milli uyanışın ve kültürün kalbiydi.
Salacık, Bahçesaray’ın derin ve dar vadisinde yer alan, Kırım Hanlığı’na ilk yıllarında başkentlik yapmış çok özel bir yerleşim yeridir. XX. yüzyılın başındaki atmosferi ve Kırım Tatar tarihindeki yeri şu maddelerle özetlenebilir:
Milli Uyanış ve İsmail Gaspıralı
Fikir Merkezi: XX. yüzyılın başında Salacık, Türk dünyasında dilde, fikirde ve işte birlik hareketinin öncüsü olan İsmail Bey Gaspıralı’nın aktif olarak yaşadığı ve mücadele ettiği en önemli merkezlerden biriydi.
Zincirli Medrese: 1500 yılında I. Mengli Giray Han tarafından Salacık’ta yaptırılan bu tarihi medrese, XX. yüzyılın başında Gaspıralı’nın çabalarıyla modern eğitim usullerinin (Usûl-i Cedit) uygulandığı çağdaş bir eğitim yuvasına dönüştürülmüştü.
Tarihi ve Manevi Semboller
Han Kabristanı ve Türbeler: Salacık; Kırım Hanlığı’nın kurucusu Hacı Giray Han ile I. Mengli Giray Han’ın türbelerine ev sahipliği yapmaktaydı. XX. yüzyılın başında Kırım Tatarları için burası en büyük ziyaretgah ve kimlik sembolüydü.
Milli Mezarlık: Bugün bu bölgede Kırım Hanlarının yanı sıra milli lider İsmail Gaspıralı, Ahmet Özenbaşlı ve Mustafa Edige Kırımal’ın da ebedi istirahatgahları yer almaktadır.
XX. Yüzyılın Başındaki Sosyal Durum
Rus Çarlığı Baskısı: 1783’teki Rus ilhakından sonra büyük nüfus kaybeden bölgede, XX. yüzyılın başında geleneksel Kırım Tatar yaşam tarzı Salacık ve Bahçesaray’ın dar sokaklarında hala korunmaya çalışılıyordu.
Zanaat ve Yaşam: Şehir ve çevresi o dönemde dericilik, bakırcılık ve geleneksel el sanatlarıyla uğraşan Kırım Tatarlarının yoğun olarak bir arada bulunduğu otantik bir sığınaktıXX. yüzyılın başında Bahçesaray’ın Salacık mevkisi, İsmail Bey Gaspıralı’nın öncülüğünde Kırım Tatar edebiyatı ve eğitimi için gerçek bir rönesans ve uyanış merkezine dönüşmüştü.
Gaspıralı’nın Salacık’taki faaliyetleri ve Kırım Tatar edebiyatının o dönemdeki gelişimi şu şekilde özetlenebilir: İsmail Gaspıralı ve Tercüman Gazetesi
Kültürel Matbaa: Gaspıralı, Salacık yakınlarında kurduğu matbaasında 1883’ten itibaren efsanevi Tercüman Gazetesi’ni basmaya başlamıştır. Bu gazete, XX. yüzyılın başında tüm Türk dünyasının en uzun ömürlü ve en etkili fikir yayın organı olmuştur.
Dilde Birlik Politikası: Gaspıralı, “Dilde, fikirde, işte birlik” sloganıyla tüm Türk dünyasında ortak bir edebi dil oluşturmayı hedeflemiştir. Salacık’taki bu merkezden yayılan edebi dil, “İstanbul’daki hamal ve kayıkçı ile Doğu Türkistan’daki çobanın” birbirini anlayabileceği ortak bir Türkçe zeminine dayanmaktaydı.
Usûl-i Cedit Hareketi: Geleneksel ezberci eğitime karşı çıkarak modern eğitim tekniklerini savunan Usûl-i Cedit sistemini Salacık’ta temellendirmiştir. Hazırladığı “Hace-i Sıbyan” (Çocukların Hocası) gibi ders kitapları bu bölgede basılarak binlerce okula dağıtılmıştır.
XX. Yüzyıl Başında Edebiyatın Gelişimi
Nesir ve Gazetecilik Etkisi: XX. yüzyılın başına kadar daha çok şiir ağırlıklı olan Kırım Tatar edebiyatı, Gaspıralı ve Tercüman Gazetesi çevresinde yetişen aydınlar sayesinde modern hikaye, roman ve makale gibi nesir türleriyle tanışmıştır.
Öncü Eserler: Gaspıralı bizzat kendisi; Darürrahat Müslümanları ve Gün Doğdu gibi edebi kurgu-hikaye denemeleri yazarak toplumu aydınlatmayı ve modernleştirmeyi amaçlamıştır.
Yeni Nesil Yazarlar: 1905 yılındaki I. Rus Devrimi’nin getirdiği kısmi özgürlük ortamıyla birlikte, Gaspıralı’nın açtığı yoldan giden Hasan Sabri Ayvazov, Osman Akçokraklı ve Asan Sabri Özenbaşlı gibi isimler Kırım Tatar tiyatrosunu ve modern edebiyatını Salacık ve Bahçesaray ekseninde canlandırmışlardır.
Zincirli Medrese’nin Dönüşümü
Mengli Giray Han tarafından 1500 yılında Salacık’ta yaptırılan bu tarihi kurum, XX. yüzyılın başlarında Gaspıralı’nın çabaları sayesinde sadece dini eğitim veren bir yer olmaktan çıkmıştır.
Yapılan reformlarla birlikte tıp, coğrafya, matematik ve edebiyat gibi modern pozitif bilimlerin de okutulduğu, Kırım Tatar milli bilincinin aşılandığı bir yüksek eğitim akademisi hüviyetini kazanmıştır. Gaspıralı İsmail Bey’in Bahçesaray Salacık’taki matbaasında basılan Tercüman Gazetesi ve kaleme aldığı edebi eserler, Kırım Tatarlarının kimliğini korumasında en güçlü iki sütun olmuştur.
Tercüman gazetesinin yayın stratejisi ve Gaspıralı’nın edebi eserlerinin içerikleri, Çarlık Rusyası’nın ağır sansür ve baskı şartları altında şekillenmiştir.
Tercüman Gazetesinin Yayın Politikası ve Önemi
Gaspıralı, gazetenin uzun ömürlü olması ve geniş kitlelere ulaşması için dâhice bir strateji izlemiştir:
Akıllı Sansür ve Temkinli Siyaset: Rus hükümetini doğrudan karşısına almamış, politikasını eğitim ve kültür üzerine kurmuştur. Bu sayede Tercüman, Rusya Türkleri arasında 35 yıl gibi rekor bir süre boyunca kapatılmadan yayın yapabilen tek gazete olmuştur.
Dilde Birlik (Ortak Türkçe): İstanbul Türkçesini merkeze alan, ancak yerel lehçelerden de kelimeler barındıran yapay olmayan ortak bir edebi dil kullanmıştır. Amacı; Kırım, Kafkasya, Kazan, Türkistan,’daki Türklerin tek bir gazete üzerinden anlaşabilmesini sağlamaktı.
Rusça-Türkçe Çift Dilli Format: Çarlık kanunları gereği gazete çıkarmak için Rusça nüsha zorunluluğu vardı. Gazete bu sebeple bir sayfası Rusça, bir sayfası Türkçe olarak çıkmıştır. Bu durum, Rus aydınlarının da Kırım Tatarlarının taleplerini ve kültürünü doğrudan okumasını sağlamıştır.
Kadın ve Çocuk Eğitimi: Gaspıralı, toplumun ancak kadınların eğitimiyle yükseleceğine inanıyordu. Bu amaçla Tercüman’ın yanında dünyadaki ilk Türk-İslam kadın dergisi olan Alem-i Nisvan (Kadınlar Alemi) ile çocuklar için Alem-i Sıbyan dergisini de Bahçesaray’da yayımlamıştır.
Gaspıralı’nın Edebi Eserleri ve İçerikleri
Gaspıralı sanatı sadece estetik bir kaygıyla değil, halkı uyandırmak ve eğitmek için bir “araç” olarak görmüştür. En önemli edebi eserleri şunlardır:
Darürrahat Müslümanları (Roman): Molla Abbas adındaki bir kahramanın Endülüs’te gizli kalmış, bilimde ve fende son derece ileri gitmiş ütopik bir İslam medeniyetini keşfetmesini anlatır. Gaspıralı bu eserle Müslümanların cehaletten kurtulup bilime yönelirlerse nasıl bir refah seviyesine ulaşabileceklerini hayal ettirmiştir.
Molla Abbas’ın Avrupa Maceraları / Frenkistan Mektupları: Yine Molla Abbas karakteri üzerinden Batı medeniyetinin tekniğini, kütüphanelerini, eğitimini ve disiplinini anlatır. Eser, Doğu toplumlarının neleri örnek alması gerektiği üzerine bir rehber niteliğindedir.
Gün Doğdu (Roman): Türk dünyasındaki uyanışı ve yenileşme çabalarını edebi bir dille işleyen, halkın kendi geleceğini nasıl inşa etmesi gerektiğini anlatan sembolik bir romandır.
Akgül Destesi (Biyografik Eser): Tercüman’da tefrika edilen bu eserde, Rusya Türklerinin modernleşmesinde ve edebiyatında rol oynamış aydınların biyografilerini vererek yeni nesillere rol modeller sunmuştur. Gaspıralı İsmail Bey’in açtığı kültürel çığır, XX. yüzyılın başında meyvelerini vermiş ve Kırım Tatarları arasında muazzam bir siyasi uyanış başlatmıştır.
Eğitim ve basın yoluyla milli bir şuur kazanan Kırım Tatar gençleri, Gaspıralı’nın kültür hareketini doğrudan bir bağımsızlık ve devletleşme mücadelesine taşımışlardır.
Genç Tatarlar ve Vatan Cemiyeti
İstanbul’daki Kıvılcım: Gaspıralı’nın fikirleriyle büyüyen ve yükseköğrenim için İstanbul’a gelen Kırım Tatar gençleri, burada 1908’de Kırım Talebe Cemiyeti’ni kurmuştur.
Vatan Cemiyeti: Bu cemiyet kısa süre sonra yeraltı bir siyasi teşkilat olan Vatan Cemiyeti’ne dönüşmüştür. Amacı; Kırım’da gasp edilen hakları geri almak, Çarlık baskısına direnmek ve halkı siyasi olarak organize etmekti.
Dönemin Efsanevi Liderleri
Numan Çelebicihan: Vatan Cemiyeti’nin ve uyanış hareketinin en büyük lideridir. Hem bir hukukçu hem de şair olan Çelebicihan, bugün Kırım Tatarlarının milli marşı olan “Ant Etkenmen” (And İçtim) şiirinin de yazarıdır.
Cafer Seydahmet Kırımer: Çelebicihan’ın en yakın yol arkadaşı, davanın ateşli hatibi ve askeri-siyasi stratejistidir. Kırım davasını uluslararası alana taşıyan en önemli isimlerden biri olmuştur
1917 Kırım Demokratik Cumhuriyeti
Gaspıralı’nın attığı tohumların en büyük tarihi sonucu 1917 yılında alınmıştır:
Milli Kurultay: 1917 Çarlık Rusyası’nın yıkılış sürecinde Kırım Tatarları, Bahçesaray’daki tarihi Hansaray’da milli kurultaylarını toplamıştır.
İlk Cumhurbaşkanı: Bu kurultay sonucunda Numan Çelebicihan, kurulan Kırım Demokratik Cumhuriyeti’nin ilk başkanı seçilmiştir. Bu cumhuriyet, tüm İslam dünyasında ve Türk dünyasında kurulan ilk demokratik ve laik cumhuriyet olarak tarihe geçmiştir.
Ne yazık ki bu bağımsızlık dönemi çok kısa sürmüş; 1918’de bölgeyi işgal eden Bolşevikler tarafından Numan Çelebicihan şehit edilerek naaşı Karadeniz’e atılmıştır.Kırım Tatarlarının bu eşsiz ve onurlu tarihini sizinle paylaşmaktan büyük bir mutluluk duydum Tercüman Gazetesi ve Bahçesaray ekseninde gelişen bu milli uyanış, tüm Türk dünyasının hafızasında çok önemli bir yere sahiptir.
