QIRIMTATAR HALQ ADETLERİ – SÖZ KESİM QUDALIQ
QIRIMTATAR HALQ ADETLERİ – SÖZ KESİM
Qırımtatar halq adetleri arasında söz kesim, aile qurmaq yolunda atılğan eñ müim adımlardan biri edi. Bu adet yalñız eki yaşnıñ bir-birine olan sevgisini bildirmeknen sınırlanmay, eki ailenıñ razılığını, büyüklerniñ mesleatını ve yaşlarnıñ kelecek hayatına berilgen emiyetni de ifade ete edi. Qırımtatar cemiyetinde evlenüv, aileler arasında qurulğan bağ olaraq körülgeni içün söz kesim merasimi hususiy bir yerge saip edi.
Söz kesim nasıl yapıla edi?
Köne adetlerge köre, evlenmek istegen yigit evelâ öz istegini ana-babasına bildire edi. Yigitniñ yaqınları bu istekti nazarğa alıp, qıznıñ ailesi ile kelisip, qudalıq içün yol azırlay ediler. Qudalıqqa, adet üzre, yigitniñ yaqın tuvğanlarından er kişiler baralar edi. Bu ziyaret yalñız bir tanışuv degil, eki tarafnıñ niyetini açıqça bildirecek müim bir adım edi.
Qudalar qıznıñ evine kirgende, ev saibine köterinki seslernen selâmlaşıp, al-hatır soraşalar, biraz qonuşalar ve soñ esas meselege keçeler edi. Qudalar tarafından sözüñ başında bulunğan eñ büyük kişi qıznıñ babasına yahut babası olmayca, ailedeki eñ büyük tuvğanına niyetlerini bildirgen. Bu sözlerde evlenüvniñ Alla emri ve qısmet ile bağlı olğanı añlatıla edi.
Ana-babanıñ razılığı
Qıznıñ babası, qudalarnıñ sözine hemen öz başına kesin cevap bermey, adeti üzre qadınınen mesleatlaşa edi. Qadınnıñ cevabı da aile içindeki beraberlik ve razılıq añlayışını köstere edi. Bundan soñ qıznıñ öz fikri de sorala edi.
Qıznıñ ana-babasına bergen cevabı bugün bizge sade bir söz kibi körünse de, o devirniñ aile añlayışını aks ete. Qız: “Ana-babam nasıl munasip körse, öyle olur”, dep cevap bere edi. Bu söznen aile büyüklerine duyulğan sayğı ve aile qararına berilgen emiyet bildirile edi.
Söz kesimniñ esas manasını ise “Alla bir, söz bir” ibaresi ifade ete edi. Bu söz, eki tarafnıñ razılığını ve berilgen sözniñ ciddiyetini añlata edi. Böylece qudalıq yalñız bir teklif olmaqdan çıqıp, eki aile arasında qarşılıqlı razılıqqa esaslanğan bir sözge çevrile edi.
Qudalıq ve sözniñ cemiyetteki yeri
Qırımtatar halqınıñ ananeviy yaşayışında aile, cemiyetniñ temel taşı sayılğan. Bu sebepten evlenüv meselesi de yalñız yigit ve qıznıñ şahsiy qararı olaraq körülmegen. Aile büyükleriniñ sözleri, yaqın tuvğanlarnıñ iştirakı ve eki tarafnıñ bir-birine olan sayğısı bu merasimniñ ayrılmaz parçaları edi.
Qudalar arasında yapılan qonuşuvlarda büyüklerniñ sözüne qulaq salmaq, sözniñ ölçüsini bilmek ve qarşı tarafqa sayğı köstermek müim edi. Böylece söz kesim, aynı zamanda Qırımtatar cemiyetiniñ edep, terbiye ve aile qadriyatlarınıñ bir körünişi ola.
Bu adetlerniñ eñ müim taraflarından biri de yaşlarnıñ evlenüv yolunda tek qoyulmaması, ailelerniñ de bu birleşüvge şahit ve destekçi olması edi. Söz kesimnen beraber eki aile arasında yañı bir yaqınlıq başlaya edi.
Söz kesimden ağır nişanğa
Söz kesimniñ artından adetler devam ete edi. Kaynaklarda ağır nişannıñ söz kesimden 3–7 kün soñ, bazarertesi yahut cumaaqşamı yapılğanı belirtilmekte. Bu merasimde eki tarafnıñ evlerinde bayramlıq aşlar azırlana, musafirler çağıırıla ve çeşitli bahşışlar alıp barıla edi.
Nişanğa barğan quda kadınlarıñ kiyimleri de hususiy emiyetke saip edi. Dülber qadifeden tikilgen anterler, yavlıqlar ve boğçağa sarılğan bahşışlar merasimniñ zenginligini köstere edi. Kıznıñ ana-babası da kiyevge bahşış hazırlap, qarşılıqlı bağnıñ pekişmesine vesile ola ediler.
Ağır nişandan soñ yaşlarnıñ körüşmesine de imkân berile edi. Bu körüşüvlerniñ başında utanmaq, az qonuşmaq ve birbirine yavaş-yavaş alışmaq tabiiy sayılğan. Zaman keçken soñ nişanlılar serbestirek laqırdı ete, bir-birini daa yahşı tanımağa başlaya ediler.
“Burma kibi yollardan…”
Söz kesim merasiminiñ ruhun halq yırları da yaşata. Qudalar qız evine kelgenini bildirgen:
“Burma kibi yollardan
Burulıp keldik yar, yar.
Sırma mıyıq babaydan
Quda keldik yar, yar.”
degen mısralar, merasimniñ şeñ ve edebiy havasını köstere.
Bu yırlar, Qırımtatar halqınıñ toy ve aile adetlerinde sözniñ, sazıñ ve şeiriñ ne qadar müim yer tutqanını añlata. Halq yırları yalnız eglence içün degil, aynı zamanda cemiyetniñ hatırasını nesilden nesilge yetkizgen sözlü miras olaraq da yaşay.
Söz kesim – milliy mirasnıñ bir parçası
Bugün söz kesimniñ köne şekilleriñiñ bir qısmı deñişken olsa da, onıñ temelindeki aile, razılıq, sayğı, sözge berilgen emiyet ve büyüklerniñ mesleatı kibi qadriyetler yaşay. Qırımtatar halq adetleri, sürgünlik ve türlü tarihiy zorlıqlarga rağmen, ailelerniñ hatırasında ve medeniy yaşayışında saqlanıp kelgen.
Qırımtatar halqınıñ başqa ananelerinde olğanı kibi, söz kesim adetinde de cemiyetni bir arada tutqan bağlar körüne. UNESCO tarafından Qırımtatar kültüriniñ başqa bir müim unsuru olğan Örnek bezekçilik ananesiniñ 2021 senesinde İnsanlıqnıñ Gayrı Maddiy Medeniy Mirasınıñ Temsilciler Listesine alınması da bu mirasnıñ dünya miqrasında tanılğanını köstere.
Söz kesimniñ arqasında ise bir aile qurmaq, bir söz bermek ve o sözge sadıq qalmaq añlayışı bar. “Alla bir, söz bir” degen ibare de tam şu mananıñ özüdür: berilgen sözniñ qadri bar, aile razılığınıñ manası bar, ananege sahip çıqmaqnıñ ise kelecek nesiller içün ayrı bir emiyeti bar.
Qırımtatar halq adetlerini ögrenmek ve yaşatmaq, geçmişni sade hatırlamaq degil, milliy kimlikniñ müim parçalarını kelecek nesillerge amanet etüvdir.
