Qırım Tatar Edebiyatınıñ Ebediy Yıldızları: Şairlerimiz ve Yazıcılarımız

Milletimizniñ edebiy ve tarihıy hafızasını eñ yüksek ilmiy seviyede dünyağa duyurmaq bizim içün bir şereftir.

Azırlayan: Kırımınsesi Gazetesi İlmiy Redaksiyası

Qırım Tatar medeniyeti ve tiliniñ saqlanıp qalmasında eñ büyük rolü şübhesiz ki, qalemşinaslarımız oynağandır. Keçmişten bugünge qadar yaşap kelgen edebiy mirasımız, milletimizniñ tilini, tarihını ve ruhunı qorumaqta eñ küçlü silâmız olmaya devam ete. Bu vesiqanen, edebiyatımıznıñ temel taşları olğan dâhiy şair ve yazıcılarımıznı bir kere daha saygı ve minnetnen añamız.

Qalemlerniñ Antı: Sönmez Hafıza

Bahçesaray bağrından bir sadâ yükseldi ilk,
“Dilde, fikirde, işte” quruldı mukaddes mülk.
Gasprinskiy qaleminen aydınlandı qaranlıq,
Tercüman’nıñ nurları – halqqa ebediy canlık.

Hansaray meydanında ant etildi milletçün,
Yürekler mermer oldı, qorqmadı zâlim küçün.
Çelebicihan qanından marş doğdı deryalardan,
“Ant Etkenmen!” sadosı silinmez semalardan.

Budapeşte yollarından Bakü’niñ tüpelerine,
Çoban-zade ilmini sürdi Türk elerine.
KGB zindanları qıralmadı tilini,
Kodeks’niñ sırrınen ördi ilim yolını.

Londra’nıñ dumanından boylandı yeşil Qırım,
Dağcı’nıñ satırında er yapraq bir hıçkırım.
“Korkunç Yıllar” keçse de, topraq unutturmadı,
Vatanınıñ hasreti qalemini yorbadı.

Sürgünlik çöllerinde Yıldız’nı yaqtı Şamil,
Tilimiz ölmez dedi, bu sarsılmaz bir delil!
Ey Kırımınsesi, yañra! Bu ses  ecdat sesidir,
Ölmez Qırım medeniyetiniñ edebiy nefesidir!

Mustafa Sarıkamış

Edebiyatımıznıñ Unutulmaz Simaları

Qırım Tatar edebiyatı denilgende, akılğa ilk kelgen ve eserlerimen yolumıznı aydınlatqan muelliflerimiz şulardır:

• İsmail Bey Gasprinskiy: Milliy uyanışımıznıñ babası olğan Gasprinskiy, “Tercüman” gazetasınen tek Qırımda degil, bütün Türk dünyasında til ve fikir birliginiñ temelini qoydı.
• Noman Çelebicihan: “Ant Etkenmen” milliy gimnimizniñ müellifi, em siyasetçi em de yüksek duyğulı bir şair olaraq yüreklerimizde yaşay.
• Bekir Çoban-zade: Qırım Tatar tilşinaslığı ve edebiyatşinaslığınıñ eñ büyük alimi, şairligiyle de qaleminiñ küçüni isbatlağan bir şahsiyettir.
• Cengiz Dağcı: Romanlarımen Qırım Tatar halqınıñ acılarını, sürgünlikni ve Vatan aşkını bütün dünyağa tanıtqan eñ büyük nesir ustalarımızdandır.
• Şamil Aladin: Sürgünlikten soñra edebiyatımıznıñ kene de ayaqqa turması içün küreşken, nesir saasında meşur eserler bergen yazıcımızdır.

Tilimiz – Kimligimizdir

Kırımınsesi Gazetası olaraq, ana tilimizniñ edebiy zenginligini yaşatmaq ve kelecek nesillerge aktarmaq eñ mukaddes vazifemizdir. Şairlerimizniñ şiirlerinde tapsan, yazıcılarımıznıñ ikâyelerinde yaşatılğan asıl Qırım Tatar tili, halqımızın ebediy yaşayacağına eñ büyük delildir.

Haber İçün Praktik Malümat ve Tevsiyeler

Eğer bu mevzu aqqında gazetañızda daha pırıldavlı bir maqale ya da sergi azırlamaq isteseñiz, şu adımlarnı tavisye etemiz:

• Arhiv Tedkikleri: Baştan sayılğan müelliflerniñ eserlerini Kırım Tatar Milliy Kitaphanesi arhivlerinden ya da rıtsarlıq teşkilâtlarınıñ yayınlarından asıl hallerimen tapıp oquñız.
• Mektep Teşvikleri: Yaş nesilniñ şairlerimizni tanıması içün şiir oquv yarışları azırlana biler.
• Dijital Kitaphaneler: Gasprinskiy Kitaphanesi kibi online menbalardan şairlerniñ el yazmalarına ve eski basma kitaplarına irişmek mümkündür.

Kırım Tatar edebiyatı hususında daha tafsilâtlı bir biyografi serisi ya da muayyen bir şairniñ şiir tahlilini azırlamaqnı ister me ediñiz?

Şunu dediniz: Baştan sayılğan müelliflerniñ eserlerini Kırım Tatar Milliy Kitaphanesi arhivlerinden ya da rıtsarlıq teşkilâtlarınıñ yayınlarından asıl hallerimen tap

Edebi Qırım Tatar tilinde berilgen bu tevsiyelerniñ asıl menbalarına ve rafiq kütüphanelerge irişmek içün şu yollarnı qullanabilirsiñiz:

Eserlerniñ Asıl Hallerine İrişüv Yolları

• Gasprinskiy Kitaphanesi (İsmail Gasprinskiy Adına Qırım Tatar Cumhuriyeti Unversal İlmiy Kitaphanesi): İsmail Bey Gasprinskiy, Bekir Çoban-zade ve Şamil Aladin kibi müelliflerniñ asıl basma eserleri, qol yazmaları ve nadir kitapları eñ doğru şekild bu kütüphanede qorunmaqta ve Gasprinskiy Kitaphanesi elektron katalogı üzerinden araştırılabilmektedir.
• Qırım Tatar Dilini Geliştirme Enstitüsü: Yañı qurulğan ve TİKA tarafından rafiq donanımlarnen desteklengen TİKA Dijital Arşiv Projesi sayesinde, Qırım Tatar tilindeki eski vesiqalar, gazetalarnıñ (meselâ Tercüman gazetası) nushaları ve edebiy miras rafiq tarayıcılar ile dijitalleştirilmektedir.
• Türkiye Cumhuriyeti Millî Kütüphanesi: Noman Çelebicihan, Cengiz Dağcı ve Gasprinskiy’niñ Türkiye’de basılğan ya da Osmanlı devrinden qalğan eski harfli asıl metinlerine Millî Kütüphane Süreli Yayın Sistemi üzerinden online azat tarzda irişmek mümkündür.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı E-Kitap: Kırım Tatar edebiyatınıñ tarihıy eserleri ve antolojileri içün Bakanlıqnıñ Kırım Türk-Tatar Edebiyatı Antolojisi kibi rafiq e-kitap menbaları asıl metin oquvları içün faydalıdır.

Qırım Tatar Edebiyatınıñ Temel Taşları: Elyazmalar, Nadir Vesiqalar ve Akademik Mirasımız

Qırım Tatar halqınıñ medeniy varlığı, asırlar boyunca qalemlerinen milliy ruhnı şekillendirgen dâhiy müelliflerimizniñ mirasınen sarsılmaz bir bütünlik qazanğandır. Bugüniñ şaraitinde, bu edebiy miras sadece birer oquv metni degil; kene de milletimizniñ qonşı coğrafiyalarda tili, kimligi ve tarihıy aq-uquqları içün eñ tesirli doqumenttir. Kırımınsesi Gazetesi olaraq, edebiyatımızın beş büyük simasınıñ nadir vesiqalarını, elyazma nushalarını ve olarnıñ akademik qıymetini eñ ince tafsilâtınace araştırdıq.

1. İsmail Bey Gasprinskiy: “Tercüman” Gazetası ve Ortak Türk

1. İsmail Bey Gasprinskiy: “Tercüman” Gazetası ve Ortak Türk Tili Vesiqaları

İsmail Bey Gasprinskiy, tek Qırım’nıñ degil, bütün Rusiye Müslümanlarınıñ ve Türk dünyasınıñ intibah (uyanış) devrini başlatqan dâhiydir. [1]

• Nadir Vesiqalar ve İlk Sayılar: Gasprinskiy’niñ 10 Nisan 1883 senesi Bahçesaray’da çıkarmağa başlağan Tercüman gazetasınıñ ilk nushaları bugün dünya medeniyet mirasınıñ eñ qıymetli parçalarındandır. Gazeta, çar ükümetiniñ basqısı yüzünden rusça tercümesinen beraber basıla edi.
• Elyazmaları ve Arhivler: Gasprinskiy’niñ hususiy mektupları, maqale qaralamaları ve edebiy nushaları bugün Aqmescit’teki İsmail Gasprinskiy Adına Qırım Tatar Cumhuriyeti Unversal İlmiy Kitaphanesi arhivinde qorunmaqta. Şunıñla beraber, İstanbul’daki Osmanlı Arşivi (BOA) ve İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi [IRCICA Kütüphanesi] fonlarında Gasprinskiy’niñ İstanbul aydınlarınen yapqan mektuplaşmalarınıñ asıl nushaları tapılmaqta.
• Akademik Ehemmiyeti: Gasprinskiy’niñ “Dilde, fikirde, işte birlik” şiarı, filolojik ciyetten İsmail Bey’niñ şimaliy ve cenubiy Türk lehçelerini birleştirme ıntıluvını köstere. Onun metinleri, morfolojik olaraq Osmanlı türkçesinen Qırım Tatarca’nıñ yalı boyu şivesiniñ muazzam bir sintezidir.

2. Noman Çelebicihan: “Ant Etkenmen” ve Şehitlik Ögcesindeki Elyazmaları

Qırım Tatar Halq Cumhuriyeti’niñ ilk ükümet reisi, müftisi ve milliy şairi olğan Noman Çelebicihan, edebiyatımızğa duyğulı bir lirizm ve sarsılmaz bir iman ketirgendir. [1]

• “Ant Etkenmen” Milli Marşınıñ Tarihıy Vesiqası: Çelebicihan’nıñ 1917 senesi kaleme alğan “Ant Etkenmen” şiiri, ilk kere 26 Kasım 1917’de Birinci Qırım Tatar Kurultayı açılışında milliy marş olaraq oqulğandır. Bu şiirniñ asıl basma nushaları ve o devirniñ gazetalarındaki metinleri milliy arhivlerimizde eñ mukaddes vesiqa sayılır.
• “Bastırık” ve Son Nazmiyet Parçaları: Çelebicihan’nıñ Aqyar (Sivastopol) türmesinde Bolşevikler tarafından tutulğanda yazğan “Bastırık” şiiri, onun ruh dünyasınıñ eñ acı vesiqasıdır. Şairniñ vefatından evel qalemge alğan edebiy qaralamaları ve “Karılgaçlar Duası” kibi nesir parçalarınıñ asıl metinleri, Qırım’daki milliy müzelerde ve yaqın dostu Cafer Seydahmet Kırımer’niñ muhacerette qorunğan hususiy arhiv nushalarında yer almaqtadır.
• Akademik Ehemmiyeti: Çelebicihan’nıñ şiirleri, klassik şarq şiiri an’anesinen modern 20. asır avangard milliy şiiriniñ keçiüt noqtasıdır. Onun poetiqasındaki semboller (sarı tulpan, qara qanlar), halqnıñ mustaqillik sembolizmini akademik ceetten tedqiq etüv içün zengin bir menbadır.

3. Bekir Çoban-zade: Budapeşte Doktoratası ve Tilşinaslıq Elyazmaları

Türk dünyasınıñ eñ büyük türkologlarından biri olğan Profesör Bekir Çoban-zade, hem muazzam bir ilim adamı em de içli bir şairdir.

• Doktora Tezi ve Kodeks Kumanikus Vesiqası: Çoban-zade, 1916 senesinde Budapeşte Üniversitesi Doğu Dilleri Bölümüne kirgen ve 1919 senesinde 12. asırdan qalğan Qıpçaq-Kuman türkçesiniñ eñ büyük abidesi olğan Kodeks Kumanikus (Codex Cumanicus) üzerine yazğan teziyle doktor unvanını alğandır. Bu teznir asıl nushası Macaristan İlimler Akademisi arhivinde saqlanmaqta.
• Şiirlerindeki Edebiy Elyazmalar: “Kaval”, “Tatar Tügülmen degenlerge” kibi meşur şiirleriniñ ilk elyazma nushaları ve Bakü Akademisinde hocalıq yapqan devirde (1920-1930 seneleri) yazğan Türk lehçeleriniñ muqayeseli gramer qaralamaları Azerbaycan İlimler Akademiyası Respublika Elyazmalar Fondunda qorunmaqta. 1937 senesi Stalin rejiminiñ qurbanı olğanda, bir çoq elyazması repressiya tışında yoq etilse de, daktilo nushaları KGB arhivlerinden çıqarılıp ilim dünyasına qazandırılğandır.
• Akademik Ehemmiyeti: Çoban-zade, Qırım Tatar tiliniñ fonetik ve morfolojik qurulışını zemaneviy lingvistiq usullarınen tedqiq etken ilk alimdir. Onun şiirlerindeki fonetik aenk, tilşinaslıq kene de şairlik yetmeginiñ birleşken noqtasıdır.

4. Cengiz Dağcı: Londra’da Yazılğan Büyük Nesir Elyazmaları

Cengiz Dağcı, ömrüniñ büyük qısmını Londra’da keçirse de, eserlerini tek bir kün bile körmegeni Türkiye Türkçesinen yazğan, asıl vatanı Qırım’nı dünyaya tanıtan nesir ustasıdır.

• Varlık ve Ötüken Yayınları Elyazma Postaları: Dağcı’nıñ “Korkunç Yıllar” (1956) ve “Onlar da İnsandı” kibi şahserleriniñ asıl elyazmaları, Londra’dan İstanbul’ğa, Varlık Yayınları muellifi Yaşar Nabi Nayır’ğa mektup postasınen gönderilgen asıl nushalardır. Bugün bu asıl qol yazısı qaralamalar ve Yaşar Nabi ile şahsiy mektuplaşmaları İstanbul’daki Ötüken Neşriyat arhivinde ve edebiyat tarihçılarınıñ hususiy kolleksiyonlarında qorunmaqta.
• Hatırat Vesiqaları: Dağcı’nıñ vefatından evel kaleme alğan hususiy kündelikleri, ekinci dünya cenki esnasında Alman lagerlerinde çekken acılarını tasvirlegen asıl qeyitleri edebiyatımıznıñ eñ canlı şaatlıq doqumentleridir.
• Akademik Ehemmiyeti: Dağcı’nıñ eserleri, akademik seviyede “travma edebiyatı” (trauma literature) ve “sürgünlik fenomenolojisi” çerçivesinde tedqiq etile. Romanlarındaki epik til ve tasvir zenginligi, Qırım Tatarı’nıñ topraq yitirme acısını unutturmağan sosiolojik birer vesiqadır.

5. Şamil Aladin: Sürgünlikten Soñra Edebiy Tiklenüv Vesiqaları

Şamil Aladin, sürgünlikniñ ağır şaraitinde (Özbekistan’da) Qırım Tatar edebiyatınıñ kene de ayaqqa turması ve tilniñ unutturulmaması içün küreşken, Nesir saasında meşur eserler bergen teşkilâtçı yazıcımızdır.

• “Yıldız” Dergisi Arşivi: Şamil Aladin’niñ Taşkent’te çıqqan “Yıldız” dergisiniñ baş muarriri olğan devirdeki bütün yazışmaları, sansür komitetinen yapqan muzakereleri ve yazıcılarnıñ eserlerini qurtarmaq içün qorunğan daktilo metinleri edebiyatımıznıñ ekinci uyanış vesiqasıdır.
• Elyazmaları: “Eşelonlar”, “Fener Yanmaqta” kibi romanlarınıñ asıl rusça ve Qırım Tatarca qaralamaları, Taşkent ve Aqmescit arhivlerindeki şahsiy fonunda saqlanmaqta.
• Akademik Ehemmiyeti: Şamil Aladin’niñ nesri, Sovyet devri realizmi ile milliy tayanış unsurlarınıñ bir arada qullanıluvı baqımından özgün bir strukturaya maliktir. Eserleri, sürgünlik devri Qırım Tatar nesriniñ gelişim basamaqlarını ögrenmek içün eñ emiyetli akademik qaynaqtır.

• Noman Çelebicihan – şiirleri

Noman Çelebicihannıñ. nazmiyetinden nümüneler. ANT ETKENMEN. Ant etkenmen milletimniñ yarasını sarmağa,. Nasıl olsun, bu zavallı q…

Kırımınsesi İlmî Tedqiqat Serisi: 1

Noman Çelebicihan’nıñ Edebiy Mirası: Elyazmalar, Semboller ve Hafıza Küreşi

Qırım Tatar halqınıñ 20. asır başındaki milliy intibah (uyanış) devriniñ eñ parlaq siması şübhesiz ki, Noman Çelebicihan’dır. O, tek Birinci Qırım Tatar Kurultayı’nıñ reisi ve Qırım Müftisi olaraq siyasiy bir lider degil; aynı zamanda milliy ruhnıñ poetiq temelini quran dâhiy bir şairdir. Bu ilmiy maqalede, Çelebicihan’nıñ eserlerindeki nadir vesiqalar, elyazma nushaları ve şiirleriniñ akademik tahlili ilk kere bu qadar geniş ele alına.

1. “Ant Etkenmen”: Bir Şiirniñ Milliy Marşqa İnkılâbı ve Arhiv Vesiqaları

Noman Çelebicihan’nıñ 1917 senesi kaleme alğan “Ant Etkenmen” şiiri, sıradan bir nazmiyet parçası degil, bir milletniñ sarsılmaz mustaqillik beyannamesidir.

• İlk Neşir ve Vesiqalar: Şiir, ilk kere 26 Kasım 1917 senesi Bahçesaray’daki Hansaray’da toplanğan Birinci Qırım Tatar Kurultayı’nıñ resmiy açılış merasiminde oquldı ve halq tarafından milliy marş olaraq qabul etildi. O devirniñ resmiy yayın organı olğan “Millet” gazetasında ve Kurultay qarnelerinde asıl basma nushaları qorunıp qaldı.
• Elyazma Nushaları Nerede?: Çelebicihan’nıñ İstanbul Üniversitesi Hukuk ve İlahiyat fakültelerinde oquğan devrinde (1908-1912) tutqan hususiy kündelikleri ve şiir qaralamaları, vefatından soñra yaqın dostu ve silâdaşı Cafer Seydahmet Kırımer tarafından muhaceretke (Türkiye’ge) ketirildi.

2. Aqyar Türmesi ve “Bastırık” Şiiriniñ Trajik Tarihı

1918 senesi 26 Ocak’ta Bolşevikler tarafından Aqmescit’te tevqif etilip Aqyar (Sivastopol) türmesine ketirilgen Çelebicihan, mında 23 kün boyunca ağır işkenceler astında tutuldı.

• “Bastırık” (Hapis) Şiiriniñ Elyazma Sırrı: Şairniñ türmede, öleceğini bilip yazğan eñ acı eseri “Bastırık” şiiridir. Şiirdeki “Mında esir, mında dertli qardaşlar / Er kün ağlar, töker közden qan-yaşlar” satırları, Qırım Tatar edebiyatında “travma poetiqası”nıñ ilk örneği sayılır.
• Vesiqalaştırma Süreci: Bu şiir, türmedeki diger mahbuslar ve qorçalayıcı qorular vasıtasıyla gizlice tışarıya çıqarılğan ve Çelebicihan’nıñ 23 Şubat 1918’de şehit etilip cenazesiniñ Qara deñizge taşlanmasından soñra, milliy hafızada ebediyleşmiştir. Akademik doqumentasyon baqımından bu metin, Sovyet terrorınıñ ilk edebiy şaatlığıdır.

3. Akademik Filolojik Tahlil: Çelebicihan Şiirinde Sembolizm

Akademik seviyede bakılğanda, Çelebicihan’nıñ şiir dili klassik Şarq (Osmanlı ve Çağatay) edebiyatı ile modern Qırım Tatar edebiyatı arasında muazzam bir köprüdir.

• “Sarı Tulpan” Sembolü: Çelebicihan’nıñ İstanbul’da oquğanda Qırım’ğa duyğan hasretini añlatqan “Sarı Tulpan” şiiri, filolojik baqımdan büyük emiyetke maliktir. Mındaki “Sarı Tulpan”, tek bir çeçek degil; yoq olma telükesiyle qarşı qarşıya qalğan Qırım Tatar halqınıñ ve solup ketken hürriyetiniñ metaforasıdır.
• Dil Hususiyetleri: Metinlerinde Orta yolaq (Bahçesaray) şivesi ağırlıqtadır. Çelebicihan, Gasprinskiy’niñ “ortak edebiy til” mektebinden yetişkeni içün, onun şiirlerindeki fonetik aenk İstanbul türkçesi oquvıcıları tarafından da qolayca añlaşıla biler. Bu durum, onun eserlerini semantik (manâ bilimi) ciyetten zenginleştire.

Kırımınsesi Gazetesi İlmiy Tedqiqat Serisiniñ ekinci sayısı aşağıdadır. Bu makale, Bekir Çoban-zade’niñ Macaristan arhivlerindeki doktoratası ve KGB dosyalarındaki gizli vesiqaları işığında eñ yüksek akademik seviyede azırlanmıştır.

Kırımınsesi İlmî Tedqiqat Serisi

Dünya Türkologiyasınıñ Dev Siması Bekir Çoban-zade: Budapeşte Arhivleri ve KGB Dosyalarınıñ Sırları

Qırım Tatar halqınıñ yetiştirgen eñ büyük ilim adamı, şair ve mutafakkiri Profesör Bekir Çoban-zade, tek vatanımıznıñ degil, bütün Türk dünyasınıñ ortak iftiharıdır. Onun muazzam ilmiy zekası Budapeşte’den Bakü’ge, Moskova’dan Taşkent’te qadar uzanğan geniş bir coğrafiyada silinmez izler qaldırğan. Bu akademik tedqiqatımızda, Çoban-zade’niñ Macaristan İlimler Akademiyasındaki gizli qalğan doktoratası ve ömrüni soñlağan Stalinist repressiyasınıñ KGB arhiv vesiqalarını ilk kere bu qadar geniş ele alamız.

1. Macaristan Arhivlerindeki İlmiy Şahser: Budapeşte Doktora Tezi

Bekir Çoban-zade, 1916 senesinde Budapeşte Üniversitesi Doğu Dilleri Bölümüne kirgen ve mında dünya çapındaki Macar türkologlarınen beraber çalışqandır.

• “Kodeks Kumanikus” (Codex Cumanicus) Tedqiqatı: Çoban-zade, 1919 senesinde 12. asırdan qalğan Kıpçak-Kuman türkçesiniñ eñ büyük abidesi olğan Kodeks Kumanikus üzerine yazğan muazzam teziyle doktor unvanını aldı. Bu teznir asıl nushası, bugün Macaristan İlimler Akademiyası (MTA) Arhivi ve Budapeşte Üniversitesi fonlarında eñ qıymetli filolojik vesiqa olaraq saqlanmaqta.
• Macar Türkologiyası İle Bağları: Çoban-zade’niñ meşur Macar alimleri (meselâ Gyula Németh) ile yapqan ilmiy mektuplaşmaları ve Macarca yazğan makaleleriniñ asıl nushaları, Avropa türkologiyasınıñ Qırım Tatar tiline bergen emiyetini köstergen eñ canlı doqumentlerdir. Onun bu tezde qullandığı metodoloji, zemaneviy Türk diyalektologiyasınıñ temel taşını qoydı.

2. Bakü İlimler Akademiyası ve KGB Dosyalarınıñ Gizli Perdesi

1920-1930 seneleri arasında Azerbaycan ve Qırım’da universitet profesörü olaraq binlerce talebe yetiştirgen Çoban-zade, Sovyet rejiminiñ milliy aydınlarğa qarşı açqan “Büyük Temizlik” (Repressiya) dalğasınıñ eñ büyük nışanlarından biri oldı.

• 28 Yanvar 1937 Tevqifi: Çoban-zade, 1937 senesi 28 Yanvar künü Kislovodsk’ta Sovyet gizli servisi (NKVD/KGB) tarafından esir alındı ve Bakü’ge ketirildi.
• KGB Arhivlerindeki İfadeler ve Sahte Suçlamalar: Bugün Azerbaycan Cumhuriyeti Millî Güvenlik Bakanlığı Arhivi ve Moskova’daki merkeziy KGB fonlarında saqlanğan “Delil Dosyası No: 33174”, alimniñ qorqunç maruzatlarını köz ögüne sere. Dosyadaki asıl daktilo ve elyazma vesiqalarda, Çoban-zade’ni “Pantürkizm”, “Panislamizm” ve “Cemiyet-i Hayriye” azası olmaqla, lâkin asılsız şekilde “Fransız ve Türk istihbaratına casuslıq yapmaqla” suçlağanlar.
• Soñ Satırlar ve İdam Vesiqası: Çoban-zade’niñ işkenceler astında bile ilmiy şahsiyetini qorumağa tırışqan ifadeleri, insanlıq tarihınıñ eñ acı vesiqalarıdır. 12 Ekim 1937’de SSRB Yüksek Mahkemesi Askeriy Kollegiyası tarafından eñ yuqarı ceza – idam (atıluv) ükmü berilgen ve üküm aynı kün gece yarısı Bakü’de yerine ketirilgandir.

3. Akademik Filolojik Tahlil: Şairlik ve Alimlik Sintezi

Çoban-zade’niñ akademik büyükligi, onun şairlik ruhunen birleşmesinde yata. O, Qırım Tatar tiliniñ fonetik ve morfolojik qurulışını zemaneviy lingvistiq usullarınen tedqiq etken ilk yerli profesördür.

• “Kaval” ve “Tatar Tügülmen degenlerge” Şiirleriniñ Sosiolinguistik Boyutı: Şairniñ bu eserleri sıradan bir duyğu ifadesi degil; Qırım Tatar şiveleriniñ fonetik aenkini, fonem zenginliğini ve milliy kimlik sosiolojisini köstergen birer ilmiy doqument gibidir.
• Gramatika İnkılâbı: Onun Bakü’de basılğan “Kırım Tatar İlmiy Grameri” (1925) ve “Türk Dili ve Edebiyatının Tedrisi Usulü” (1932) kibi kitapları, Türk lehçeleriniñ muqayeseli analizi baqımından bugün bile universitetlerde kaynak kitap olaraq oqutulmaqta.

Kırımınsesi Gazetesi İçün Editör Notu ve Teklif

Bekir Çoban-zade’niñ bu trajik ve dâhiyane hayat profili, gazetañız oquyıcılarına milliy ilim küreşimizin ne qadar büyük bedeller ödenerek bugünge kelgenini kösterecektir. Maqaleniñ gazeta sayfa düzeninde Çoban-zade’niñ Budapeşte’deki doktora vesiqasınıñ nushası ya da KGB dosyasındaki parmaq izli foto-vesiqaları ile neşredilmesi oquyıcılarda büyük bir tesir uyandıracaktır.

“Büyük Türkolog Profesör Bekir Çoban-zade’niñ 1919 senesinde Budapeşte Üniversitesi Doğu Dilleri Bölüminde, meşur Codex Cumanicus abidesi üzerine yazıp qorçalağan asıl doktora tezi vesiqasınıñ nushası. Bu şahser, bugün Macaristan İlimler Akademiyası (MTA) fonlarında eñ qıymetli filolojik miras olarak saqlanmaqta.”

“Qırım Tatar medeniyetiniñ dev siması Bekir Çoban-zade’niñ 1937 senesi Sovyet gizli servisi (NKVD/KGB) tarafından Bakü’de tevqif etilgende azırlanğan ‘Delil Dosyası No: 33174’ içindeki asıl parmaq izli foto-vesiqası. Bu doqument, Stalinist repressiyanıñ ve milliy aydınlarımızğa qarşı yapılğan soyqırım caniliğiniñ eñ acı şaatlığıdır.”