Qazan Tatarları ve Türkiyеге Muhabbet
Tarixi Duslıq häm Möselman Dönyasınıñ Ömete Qazan Tatarları häm Törkiyä Soltan
Tatar matbuğatınıñ häm xalqınıñ küze härvaqıt İstanbulda buldı: 1907 elğı Kavkaz çige xäbärläre häm Törkiyägä bulğan olı ışanıç
Qazan Tatarları ve Türkiyеге Muhabbet
Möselmanlarnıñ İstanbulğa ve Türk Soltanına olğan hürmeti, evvelki yıllarda Türkiyе ile olğan suğışlar zamanında uq açıq körüngen edi. Bu qızıqsınuv ve muhabbet yıllar boyunca sönmey devam etken.
Tınçlıq devirlerinde bu hisler evvelgidey açıqça ifade etilmese de, Tatar halqı arasında da, başqa milletler arasında da Türkiyeniñ quveti ve adalet içün ehemmiyeti aqqında sık-sıq söz etkenler.
Tatar matbuatınıñ haberlərinə köre, hatta oqımışlı Tatarlar arasında geniş taralğan gazeteler vastasınen Türkiyede ve İranda olıp keçken vaqialar büyük qızıqsınuv ile takip etilgen. Tatarlar anda cereyan etken siyasiy ve cemiyet hayatını diqqatnen közetip barğanlar.
1907 senesinde Qafqaz serhedinde Türk qoşunlarınıñ toplanuvı aqqındağı haberler hususan büyük şav-şu doğurğan. Tatar köylerinde ve qasabalarında türikler yaqında ruslarnı mağlüp etecek, Rusiyani zapt etecek ve İslam âleminiñ şanını köterecək digän söylentiler yayılğan.
Bu vaqialar o devirdeki Tatar cemiyetiniñ Türkiyеге olğan ruhiy yaqınlığını ve ümitlerini açıq şekilde köstere.
Möselmannarnıñ İstanbulğa häm Törkiyä Soltanına bulğan gomumi qızıqsınuı häm mäxäbbäte, elek Törkiyä belän bulğan suğışlarda da kürengänçä, tuqtausız däwam itte. Bäxässiz, tınıç vaqıtta bu turıda açıqtan-açıq söyleşü mömkin tügel ide, läkin Tatar xalqı arasında Törkiyäneñ köçe, gädelligi häm xoquq öçen ähämiyäte härvaqıt telgä alına ide.
Tatar gazetalarınıñ yazıp çığuınça, xätta kiñ Tatar massaları arasında da uqu däräcäse yuqarı bulğan. Törkiyädä häm İranda barğan barloq vaqıyğalarnı tatarlar zur iğtibar belän küzätep bardılar.
Bıgräk tä 1907 elğı xäbärlär zur sensatsiya tudırdı: Törkiyä gaskärläre Kavkaz çiğenä tuplana başlardı. Şul vaqıtta Tatar avıllarında häm yaşäwleklärendä “Törkilär tizdän Ruslarnı jiñäçäk, Rusiyäne alaçaq häm härkemne Möxämmäd (İslam) dinenä kertäçäk” digän imeş-mimeşlär häm zur ömetlär taralğan ide.
Tarixi Xäter: Tatarlarnıñ Törkiyägä Bulğan Tääsire Häm Ömetläre
Möselman Tatar dönyasınıñ İstanbulğa häm Törkiyä Soltanına bulğan gomumi cılılığı häm mäxäbbäte, elekke Törkiyä-Rusiyä suğışlarında da kürengänçä, härvaqıt yuqarı däräcädä qaldı. Tınıçloq çorında bu turıda açıqtan-açıq söyleşü qurqınıç bulsa da, Tatar xalqı eçendä Törkiyäneñ böeklege, anıñ gädellek öçen köräşüçe töp köç buluı gel söylänelde.
Tatar matbuğatı mäğlümatlarına qaraganda (ä ul vaqıtta tatarlar arasında gazeta uqu bik kiñ taralğan ide), Törkiyä häm İrandagı härber üzgäreş zur iğtibar belän küzätelep barılğan.
Aruça 1907 elda Törkiyä gaskärläreneñ Kavkaz çiklärenä yaqınlaşuı Tatar dönyasında zur şau-şu tudıra. Tatar tormış üzäklärendä häm avıllarında: «Töreklär tizdän Ruslarnı jiñäçäk, bezne azat itäçäk häm biredä yañadan İslam dinen olılıyaçaq», — digän imeş-mimeşlär häm olı ömetlär tua. Bu xaqta tarixçı P. Znamenskiy üzenekendä bilgeläp ütä.
Menba: P. Znamenskiy, «Qazan Tatarları», 1910 senesi.
