Qırım Hanlığında qave içüv medeniyeti: Qave ürekke tınçlıq ve huzur ketire edi

Qırımınsesi Gazetesi, Qırımtatar tarihı ve medeniyetini yaqtırtqan yazılar serisini devam ettirerek, bu sefer Qırım Hanlığı devrindeki qave içüv adetleri ve onıñ cemiyet içindeki yerini oquyıcılarına tanıştıra.

Qave, Qırım Hanlığı devrinde sade bir içimlik degil edi. O, adamlar arasındaki muabbetni, fikir alış-verişini ve dinlenüv vaqtını bildire edi. Şunıñ içün qave meclisleri büyük ehemmiyet taşıy edi.

Qave meclisleri cemiyetni birleştire edi

Bunen beraber, Bağçasaray başta olmaqnen hanlıq şehirlerinde qave içilgen yerler köp edi. Bu yerlerde alimler, şairler, tüccarlar ve yolçılar bir araya kele edi.

Anda siyaset, edebiyat, ticaret ve günlük yaşayış aqqında sohbetler yapıla edi. Böylece qave, insanlar arasındaki bağlarnı kuvvetlendire edi.

Lâkin, qave meclislerinde edeplilik ve qarşılıqlı hürmet daa mühim sayıla edi. Er kes bir-birini diqqatnen tıñlay edi.

Qave huzur ve tınçlıq timsali edi

Qırım yaşayışında qaveniñ manası

Çünki qaveniñ hoş isi ve yımşaq tadı adamlarnı rahatlandıra edi. Küçük fincanlarda sunulğan qave yanında şerbet, tatlı yaki quru yemişler de berile edi.

Sayılam, bu adet aile toplantılarında da devam ete edi. Misafirni qave ile qarşılamak, qonaqseverlikniñ bir belgisi sayıla edi.

Bunenle beraber, qave içüv vaqıtı acele etilgen bir an degil edi. Adamlar bu müddet içinde sohbet ete, haberleşe ve dostluqnı pekiştire edi.

Neticede, Qırım Hanlığı devrinde qave medeniyeti gündelik yaşayışnıñ ayrılmaz bir parçası oldı. Bugün de bu zengin anane Qırımtatar medeniyetiniñ güzel miraslarından biri olaraq hatırlana ve yaşatıla.

Kırımınsesi Gazetesi, tarihimizniñ eñ asıl saifelerini, saray ananeleriniñ eñ ince detaylarını ve asırlıq medeniy mirasımıznı siz qıymetli oquyıcılarımız içün bir araya ketirmeğe devam ete. Keçmişte Kırım Hanlığı devirinde, Bağçasaray Saray-ı Humayunından eñ ufaq evlerge qadar kene de can tapqan qave ve tatlı medeniyeti, adiy bir ikramdan ziyade, yüksek bileserlik seviyesine köterilgen asıl bir felsefe edi. Sayılam ki, bu medeniyetniñ temelini tek qaveniñ özü degil, onıñ saray protokolındaki yeri, azırlanuv usulı, kofeyhane ayatı, Helvacı başınıñ tilsimli ellerinden çıqqan tatlılar ve yanında taqdim etilgen şerbetler belgiley edi. Bunen beraber, bu unsurlarnıñ er biri bir araya kelgende, insannıñ içki dünyasına kerçek manada tınçlıq, asudelik ve asıllık bere edi.

Neticede, qadimiy resimlerde de körüniş kibi, deñiz yalılarında ve asıl binalarnıñ ögünde tınçlıqnen qave içken qırımlılar resmetile. Lâkin bu adet sadece bir içimlik degil, adeta devletniñ azametini ve ecdatlarımıznıñ yüksek terbiyesini aks ettirgen müim bir teşrifat (protokol) esası edi. Çünki sarayda ve halq arasında bu iş içün mahsus terbiye körgen vazifeliler bar edi ve er bir areket sıla-i rahim ile yerine ketirile edi.

Kırım qavesiniñ özgün azırlanuv usulları

Kırım Tatarlarınıñ qave azırlav ananesi dünya qave medeniyetinde ayrı ve unikal bir yer tuta. Çünki qave daneleri eñ başta mahsus ağaç ya da temir qaplarda (tuvasta) itinanen qavurıla edi. Bunenle beraber, qavurılğan daneler el degirmenlerinde un kibi incecik etip ügütile edi. Ayrıca, qaveni pişirmek içün baqırdan yasalğan ve cezve dep adlandırılğan mahsus qaplar qullanıla edi.

Qave içün qullanılğan suv er daim eñ temiz dağ çeşmelerinden mahsus ketirile edi. Neticede, qumda ya da köz alevinde yavaş-yavaş pişirilgen qave, özüniñ bütün asıl kokusını ve lezzetini saqlap qala edi. Çünki acele etip pişirilgen qaveniñ köpügi de, lezzeti de eksik ola dep sayıla edi.

Hanlıq zamanındaki kofeyhaneler tarihi

Kırım Hanlığı devirinde kofeyhaneler tek bir şeyler içilecek yer degil, adeta medeniyet, edebiyat ve siyaset merkezleri edi. Bunen beraber, Bağçasaray, Kefe ve Gözleve kibi büyük şeerlerdeki kofeyhaneler şairlerniñ, devlet adamlarınıñ ve seyyahlarnıñ eñ sevimli toplaşuv yerleri olğan edi. Ayrıca, bu yerler ekseriyetle deñiz yalılarında ya da baalılı bağçalarnıñ içinde qurula edi.

İnsanlar munda kelip er künki vaqialarnı muzakere ete, satranç oynay ve qave yudumlay ediler. Lâkin mında eñ müim qural – tınçlıqnı saqlamaq ve bileserliknen laf etmek edi. Çünki kofeyhane medeniyeti insannıñ terbiyesini ve cemiyetteki yerini köstergen eñ müim ölçü kibi qabul etile edi.

Qaveci başı ve saray vazifelileriniñ protokol vazifeleri

Saraydaki qave ziyafetleriniñ eñ mesuliyetli şansı Qaveci başı dep adlandırılğan devlet memurı edi. Bunenle beraber, Qaveci başı tek qaveniñ lezzetinden degil, aynı zamanda onıñ taqdim etilüv tertibinden de şahsen mesul edi. Ayrıca, onıñ emri altında bileser qaveci yigitler hızmet ete ediler.

Bu yigitler, asıl qumaçlardan dikilgen urbalar kiyip, altın ve kümüş sırmalı pofurılarnı (qave tepsilerini) taşıy ediler. Neticede, han huzurına çıqqanda adımlarnıñ ses çıqarmamasına ve tepsiniñ asla titrememesine azamiy diqqat etile edi. Çünki ufaq bir hata bile saray terbiyesine sayğısızlıq olaraq sayıla edi.

Han ve ecnebiy elçiler ögünde ikram tertibi

Saray merasimlerinde qaveniñ kimge ve nasıl sıra ile berilecegi diplomatik ceetten büyük emiyetke malik edi. Bunen beraber, eñ başta eñ yüksek mertebeli musafirge, yani ecnebiy devlet elçisine ya da qalgay sultanğa ikram etile edi. Ayrıca, Han aşağadaki tertip esasına köre hızmet köre edi:

Saray teşrifatındaki qave sunuv qideleri

• Zarflı fincanlar: Qave, eli yakmasın dep altından ya da kümüşten yasalğan, aliy qıymetli cevahirler ile süslengen zarflar içinde sunula edi.
• Sükûnet quralı: İkram esnasında sarayda tam bir tınçlıq üküm süre edi, tek han izin bergen soñ laf başlana bile edi.
• Baş egüv: Qaveciler fincanı taqdim etkende, ürmet nişanesi olaraq közlerini aşağı tüşürip, hafifçe baş ege ediler.

Neticede, han qavesini yudumlağan soñ, meclisteki diger devlet erbabı da öz qavelerini içmege başlaya bile ediler. Çünki hannıñ areketleri saraydaki er kes içün esas qılavuz edi.

Helvacı başı ve saray şırınlık mutfağınıñ idaresi

Saray mutfağınıñ şırınlık ve helva qısmını idare etken eñ mesuliyetli memur Helvacı başı dep adlandırıla edi. Bunenle beraber, Helvacı başı tek han ochıñ ailesi içün degil, sarayğa kelgen ecnebiy elçiler ve devlet erbabı içün de eñ nefis tatlılarnı azırlamaqnen vazifeli edi. Ayrıca, onıñ emri altında onlarnen talantlı helvacı yigit ve usta hızmet ete edi.

Helvacı başınıñ eñ müim vazifelerinden birisi, qullanılacaq malzemelerniñ eñ temiz ve eñ keyfiyetli olmasını baqıp çıqmaq edi. Neticede, dağ balları, hususiy bademler, cevizler ve Kırım bağçalarından toplangan eñ taze meyvalar onıñ kontrolinden keçip mutfağa kire edi. Çünki han sofrasına lâyıqsız ya da lezzetsiz bir tatlınıñ çıqarılması Helvacı başı içün büyük bir itbarsızlık sayıla edi.

Kırım Han sarayınıñ eñ meşhur ve has tatlıları

Saray mutfağında azırlanğan tatlılar, şarq dünyasınıñ eñ zengin lezzet dairesini özünde barındıra edi. Bunen beraber, bu tatlılarnıñ er biriniñ özüne has bir taqdim etilüv zamanı ve manası bar edi. Ayrıca, saray ziyafetlerinde eñ çoq emiyet berilgen ve sevilip aşalğan has tatlılar şulardır:

Saray sofrasınıñ vazgeçilmez lezzetleri

• Tuvasta helvası: Un, bal ve has saray yağı ile azırlanğan, hanlarnıñ ve qalgay sultanlarnıñ eñ sevimli sabı boyu helvası edi.
• Bademli quabiye: Er bir yudum qaveniñ yanında quş tüyü kibi hafif, ağızda irigen eñ asıl saray quabiyesi edi.
• Mırbalar (Has reçeller): İncir, gül yaprağı ve cevizden yasalğan bu quyu şıralı tatlılar, derya kibi tatlılıq bere edi.

Neticede, bu tatlılar Kırım yarımadasınıñ bereketli topraqlarından kelgen zenginlikni ve saray aşçılığınıñ ulaştığı yüksek seviyeni er keske isbatlay edi.

Qırımtatar qavesiniñ yanında berilgen adetiy şerbetler

Kırım hanlığında qaveniñ yanında er daim tatlı şerbetler ikram etmek bir asıllık nişanesi edi. Çünki qaveniñ acı ve keskin lezzetini, meyvalardan yasalğan sıcaq ya da suvuq şerbetler balancing ete edi. Bunenle beraber, eñ çoq qullanılğan şerbetler şulardır:

Eñ meşhur hanlıq şerbetleri

• Gül şerbeti: Gül yapraqlarından azırlanğan bu şerbet, qaveniñ yanında eñ lüks ziyafetlerde berile edi.
• Cüvez şerbeti: Vişne ve qızılçıq meyvalarından tapılğan ekşice şerbet, qaveye ayrı bir tad qata edi.
• Ballı şerbet: Temiz dağ balları ve tınçlandırıcı otlar ile azırlanıp, ruhnı raatlatmaq içün qullanıla edi.

Neticede, qave ögünden içilgen bir yudum suvuq şerbet ağıznı temizley ve qaveniñ asıl lezzetini daha yahşı es etmege yardım ete edi.

Tatlı ananeleri ve diplomatik merasimlerdeki emiyeti

Saray protokolında tatlılarnıñ sunuluv sırası ve şekli, sülâleniñ asıllığını köstergen şertlerden birisi edi. Bunenle beraber, ecnebiy elçilernen keçirilgen muzakereler esnasında lafnıñ eñ sırıq ve eñ qızğın yerinde sofraya tatlı ketirile edi. Ayrıca, bu adet “tatlı aşaylıq, tatlı laf eteylik” degen qadimiy felsefege tayanğan eñ güzel diplomatik bir areket edi.

Tatlılar altın ve kümüş sırmalı asıl pofurlar (tepsiler) üstünde, qıymetli çini qaplarda ikram etile edi. Neticede, musafirler Kırım Han sarayından ayrılğanda tek körgen adalet ve quvetni degil, aynı zamanda tatlı ananeleriniñ hoş sedasını da memleketlerine alıp kete ediler. Çünki Helvacı başınıñ tilsimli ellerinden çıqqan er bir şırınlık, Kırım Hanlığının medeniy nufuzını dünyağa tanıtan eñ dadlı qural edi.