Milli Qurtuluş Günü Kontekstində Azərbaycan Ədəbiyyatının İdeya Dünyası

“Kırım’ın Sesi”ndə Ədəbi Təhlil: Həcər Atakişiyevanın Təqdimatında Ədəbiyyatımızın Tarixi və Müasir Görünüşü

Bu məqalə, müasir Azərbaycan ədəbi mühitinin istedadlı tədqiqatçısı, “Yazarlar” jurnalının redaktoru və “Qələmdar” mükafatı laureatı Həcər Atakişiyevanın “Kırım’ın Sesi” qəzeti üçün xüsusi araşdırmasıdır.

MİLLİ QURTULUŞ GÜNÜ KONTEKSTİNDƏ AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATININ İDEYA DÜNYASI
Həcər Atakişiyeva

“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-
tənqidçi
Hər bir xalqın tarixi yalnız siyasi hadisələrdən deyil, həm də onun mənəvi
yaddaşını yaşadan ədəbiyyatdan ibarətdir. Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik
tarixi, milli-mənəvi dəyərləri və azadlıq uğrunda mübarizə yolu bədii söz sənətində
öz əksini tapmışdır. Xalqın keçdiyi tarixi mərhələlər, üzləşdiyi sınaqlar və əldə etdiyi
uğurlar Azərbaycan ədəbiyyatının əsas mövzularından olmuşdur. Bu baxımdan, 15
İyun – Milli Qurtuluş Günü yalnız siyasi tariximizin deyil, həm də milli-mədəni
inkişafımızın mühüm mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Milli Qurtuluş Günü
Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması və möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, milli-
mənəvi dəyərlərin inkişafı üçün də yeni imkanlar yaratmışdır. Ədəbiyyat isə bu
dəyərlərin daşıyıcısı və gələcək nəsillərə ötürülməsinin ən mühüm vasitələrindən
biridir. Azərbaycan ədəbiyyatının ideya dünyasında vətən sevgisi, dövlətçilik, milli
birlik, azadlıq, istiqlal və mənəvi bütövlük kimi anlayışlar mühüm yer tutur. Bu
ideyalar əsrlər boyu formalaşaraq xalqımızın milli şüurunun ayrılmaz hissəsinə
çevrilmişdir. Xalqların tarixində elə günlər vardır ki, həmin günlər yalnız müəyyən
bir tarixi hadisənin xatirəsi kimi deyil, bütöv bir millətin taleyində dönüş nöqtəsi,
dövlətçiliyinin xilası və gələcək inkişafının başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycan xalqının müasir tarixində belə mühüm günlərdən biri 15 İyun – Milli
Qurtuluş Günüdür. Bu tarix müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycanın
mürəkkəb ictimai-siyasi proseslər fonunda dövlətçilik ənənələrini qoruyub saxlaması,
milli birliyini təmin etməsi və gələcək inkişaf yolunu müəyyənləşdirməsi baxımından
xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Milli Qurtuluş Günü yalnız siyasi sabitliyin bərpası və
dövlət müstəqilliyinin qorunması ilə məhdudlaşmır; o, həm də xalqın milli-mənəvi
dəyərlərinin, tarixi yaddaşının və mədəni irsinin qorunmasının simvolu kimi çıxış
edir. Tarix göstərir ki, hər bir xalqın varlığını və milli kimliyini qoruyan əsas
amillərdən biri onun mənəvi sərvətləridir. Bu mənəvi sərvətlər sırasında ədəbiyyat
xüsusi yer tutur. Ədəbiyyat xalqın tarixi taleyini, milli ideallarını, azadlıq arzularını,
dövlətçilik düşüncəsini və mənəvi dəyərlərini yaşadan ən güclü vasitələrdən biridir.
Xalqın keçdiyi tarixi yol, qarşılaşdığı çətinliklər, qazandığı qələbələr və gələcəyə dair
ümidləri bədii sözün gücü ilə nəsildən-nəslə ötürülür. Buna görə də Azərbaycan
ədəbiyyatı yalnız estetik düşüncənin məhsulu deyil, eyni zamanda milli yaddaşın,
vətənpərvərlik duyğularının və dövlətçilik təfəkkürünün formalaşdığı mühüm mənəvi
məktəbdir. Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik inkişaf tarixi göstərir ki, milli varlığın
qorunması, vətən sevgisi, azadlıq ideyaları və dövlətçilik düşüncəsi onun aparıcı
mövzularından olmuşdur. Hələ klassik dövrdən başlayaraq Azərbaycan söz ustaları
xalqın mənəvi bütövlüyünü, dövlət idarəçiliyinin əhəmiyyətini və milli həmrəyliyin
vacibliyini öz əsərlərində əks etdirmişlər. Nizami Gəncəvinin humanist dövlətçilik
konsepsiyası, Məhəmməd Füzulinin mənəvi kamillik ideyaları, Mirzə Fətəli
Axundzadənin maarifçilik düşüncəsi, Cəlil Məmmədquluzadənin milli oyanış
çağırışları, Hüseyn Cavidin azadlıq və türk birliyi idealları, Bəxtiyar Vahabzadə və

Xəlil Rza Ulutürkün istiqlal ruhlu yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında milli ideya
sisteminin formalaşmasının mühüm mərhələlərini təşkil etmişdir. Ədəbiyyatın əsas
missiyalarından biri xalqın keçmişini yaşatmaqla yanaşı, onun gələcəyini də müəyyən
mənada istiqamətləndirməkdir. Məhz buna görə də müxtəlif tarixi dövrlərdə
Azərbaycan yazıçı və şairləri xalqın üzləşdiyi ictimai-siyasi problemlərə münasibət
bildirmiş, milli maraqları müdafiə etmiş, vətənpərvərlik və dövlətçilik ideyalarının
təbliğinə xidmət göstərmişlər. Onların əsərlərində Azərbaycan torpağına bağlılıq,
milli kimlik, ana dili sevgisi, istiqlal arzusu və dövlətçilik ənənələri bədii fikrin əsas
istiqamətlərindən biri olmuşdur. XX əsrin sonlarında Azərbaycan xalqının üzləşdiyi
mürəkkəb ictimai-siyasi vəziyyət, dövlət müstəqilliyinin təhlükə altında qalması və
ölkədə hökm sürən qeyri-sabitlik xalqın taleyində ciddi sınaq mərhələsi yaratmışdı.
Belə bir dövrdə əldə olunan Milli Qurtuluş Azərbaycan dövlətçiliyinin xilası olmaqla
yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və inkişafına da yeni imkanlar açdı.
Müstəqillik dövrünün Azərbaycan ədəbiyyatı məhz bu yeni reallıqlar fonunda
formalaşaraq dövlətçilik, milli birlik, vətənpərvərlik və tarixi yaddaş mövzularını
daha geniş şəkildə əhatə etməyə başladı.
Bu gün Milli Qurtuluş Gününün mahiyyətinə nəzər salarkən onun yalnız siyasi
aspektlərini deyil, həm də mənəvi və mədəni tərəflərini qiymətləndirmək vacibdir.
Çünki dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi yalnız siyasi institutların fəaliyyəti ilə deyil,
eyni zamanda milli şüurun, mənəvi dəyərlərin və tarixi yaddaşın qorunması ilə
mümkün olur. Bu baxımdan Azərbaycan ədəbiyyatı Milli Qurtuluş ideyasının mənəvi
dayaqlarından biri kimi çıxış edir. Ədəbiyyat xalqın azadlıq uğrunda mübarizə
əzmini, dövlətçilik iradəsini və milli birlik duyğusunu formalaşdıran, qoruyan və
gələcək nəsillərə ötürən mühüm vasitədir. Məhz buna görə də Milli Qurtuluş Günü
kontekstində Azərbaycan ədəbiyyatının ideya dünyasının araşdırılması yalnız ədəbi
proseslərin deyil, bütövlükdə xalqın milli-mənəvi inkişaf tarixinin öyrənilməsi
baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif
dövrlərində formalaşmış dövlətçilik, vətənpərvərlik, azadlıq və milli birlik ideyaları
Milli Qurtuluş fəlsəfəsinin mənəvi əsaslarını təşkil edir və bu gün də öz aktuallığını
qorumaqdadır. Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi dövlətçilik düşüncəsinin
formalaşması və inkişafı ilə sıx bağlıdır. Hələ XII əsrdə Nizami Gəncəvinin
əsərlərində ədalətli hökmdar, qüdrətli dövlət və xalqın rifahı kimi ideyalar öz əksini
tapmışdır. Nizaminin “Sirlər xəzinəsi”, “Xosrov və Şirin”, “İsgəndərnamə” kimi
əsərlərində dövlət idarəçiliyinin mənəvi əsasları geniş şəkildə işlənmişdir.
Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığında isə insanın mənəvi kamilliyi, cəmiyyətin əxlaqi
dəyərləri və xalqın mənəvi bütövlüyü ön plana çəkilir. Bu ideyalar sonrakı dövrlərdə
milli özünüdərkin formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir. XIX əsrdə Mirzə Fətəli
Axundzadə Azərbaycan xalqının tərəqqisi və milli dirçəlişi üçün maarifçilik
ideyalarını ön plana çəkmişdir. Onun əsərlərində cəmiyyətin inkişafı, milli şüurun
formalaşdırılması və müasir dövlət quruculuğu məsələləri mühüm yer tutur.
Azərbaycan ədəbiyyatında milli birlik və azadlıq ideyaları xüsusilə XX əsrdə daha
qabarıq şəkildə ifadə olunmuşdur. Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid, Əhməd
Cavad, Məhəmməd Hadi kimi sənətkarlar öz yaradıcılıqlarında xalqın milli taleyini,
istiqlal arzusunu və azadlıq mübarizəsini əks etdirmişlər. Əhməd Cavadın şeirlərində
vətən sevgisi və istiqlal ruhu xüsusi yer tutur. Hüseyn Cavid isə türk dünyasının

birliyi, mənəvi azadlıq və milli yüksəliş ideyalarını bədii şəkildə ifadə etmişdir. Sovet
dövründə milli ideyaların açıq şəkildə ifadəsi məhdudlaşdırılsa da, Bəxtiyar
Vahabzadə, Xəlil Rza Ulutürk, Məmməd Araz və digər şairlər öz yaradıcılıqlarında
milli kimlik məsələlərini yaşatmağa nail olmuşlar. Onların əsərlərində Azərbaycan
torpağına bağlılıq, milli mənsubiyyət və azadlıq arzusu aparıcı mövzulardan biri
olmuşdur. 1993-cü ildə Azərbaycan dövlətçiliyinin üzləşdiyi ciddi təhlükələrin aradan
qaldırılması ölkədə sabitliyin və inkişafın əsasını qoydu. Milli Qurtuluş Günü dövlət
müstəqilliyinin qorunması və gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi
baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qurtuluşdan sonrakı dövrdə Azərbaycan
ədəbiyyatı yeni mövzu və ideyalarla zənginləşdi. Qarabağ həqiqətləri, vətənpərvərlik,
dövlətçilik, milli həmrəylik və tarixi yaddaş müasir ədəbiyyatın əsas istiqamətlərinə
çevrildi. Yazıçılar və şairlər xalqın keçdiyi mürəkkəb tarixi yolu bədii şəkildə əks
etdirməyə başladılar. Bu dövrdə yaranan əsərlərdə müstəqillik uğrunda mübarizə,
torpaq sevgisi, milli birlik və dövlətə bağlılıq kimi ideyalar aparıcı mövqe tutdu.
Ədəbiyyat bir daha sübut etdi ki, xalqın mənəvi gücü onun dövlətçilik iradəsinin əsas
dayaqlarından biridir. Milli yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi
ədəbiyyatın ən mühüm missiyalarından biridir. Azərbaycan ədəbiyyatı əsrlər boyu
xalqımızın tarixi taleyini, qəhrəmanlıq səhifələrini və mənəvi dəyərlərini yaşatmışdır.
Milli Qurtuluş Günü kontekstində ədəbiyyatın rolu daha aydın görünür. Çünki
dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi yalnız siyasi və iqtisadi uğurlarla deyil, həm də
milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə mümkündür. Bu baxımdan, ədəbiyyat xalqın
mənəvi qalası, milli ruhun daşıyıcısı və tarixi yaddaşın qoruyucusu kimi çıxış edir.
Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan xalqının müasir tarixində dönüş nöqtəsi olmaqla
yanaşı, milli-mənəvi inkişafın da mühüm mərhələsidir. Azərbaycan ədəbiyyatının
ideya dünyasında dövlətçilik, vətənpərvərlik, milli birlik, azadlıq və mənəvi bütövlük
anlayışları əsrlər boyu yaşadılmış və gələcək nəsillərə ötürülmüşdür. Nizami
Gəncəvidən başlayaraq müasir dövrümüzə qədər Azərbaycan ədəbiyyatı xalqın milli
varlığını, dövlətçilik düşüncəsini və azadlıq ideallarını qoruyub saxlamışdır. Bu gün
də ədəbiyyatımız milli kimliyimizin, tarixi yaddaşımızın və mənəvi dəyərlərimizin
yaşadılmasında mühüm rol oynayır. Milli Qurtuluş Gününün mahiyyəti də məhz bu
ideyaların qorunması və inkişaf etdirilməsi ilə daha dolğun şəkildə dərk edilir.
Azərbaycan ədəbiyyatının ideya dünyası ilə Milli Qurtuluş Gününün mənəvi
mahiyyəti arasında dərin və ayrılmaz bir bağlılıq mövcuddur. Bu bağlılıq xalqımızın
keçmişini, bu gününü və gələcəyini birləşdirən möhkəm mənəvi körpü rolunu
oynayır. Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan xalqının müasir tarixində yalnız siyasi
sabitliyin bərpasını ifadə edən hadisə deyil, həm də milli dövlətçilik təfəkkürünün
yenidən möhkəmlənməsini, xalqın öz tarixi taleyinə sahib çıxmasını və milli-mənəvi
dəyərlərə dönüşünü simvolizə edən mühüm mərhələdir. Bu günün mahiyyəti
dövlətçiliyin qorunması ilə yanaşı, milli birlik, vətənpərvərlik, mənəvi bütövlük və
tarixi yaddaş kimi fundamental dəyərlərin cəmiyyət həyatında yenidən prioritet
mövqeyə yüksəlməsində özünü göstərir. Məhz bu səbəbdən Milli Qurtuluş Gününün
əhəmiyyəti yalnız siyasi hadisələrin çərçivəsində deyil, həm də xalqın mənəvi-
mədəni inkişafının tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Azərbaycan ədəbiyyatı
əsrlər boyu xalqın mənəvi varlığının, milli kimliyinin və dövlətçilik ənənələrinin
qorunub saxlanılmasında əvəzsiz rol oynamışdır. Bu ədəbiyyatın ideya dünyasına

nəzər saldıqda aydın görünür ki, müxtəlif dövrlərdə yaşamış söz ustaları yalnız bədii
yaradıcılıqla məşğul olmamış, eyni zamanda milli düşüncənin formalaşmasına, xalqın
tarixi yaddaşının yaşadılmasına və dövlətçilik ideyalarının inkişafına xidmət etmişlər.
Onların yaratdıqları əsərlər milli ruhun, vətən sevgisinin, azadlıq arzularının və
istiqlal məfkurəsinin bədii salnaməsi kimi çıxış etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında
dövlətçilik ideyalarının kökləri dərin tarixi ənənələrə söykənir. Nizami Gəncəvinin
ədalətli idarəçilik konsepsiyası, Füzulinin mənəvi kamillik fəlsəfəsi, Axundzadənin
maarifçilik ideyaları, Cəlil Məmmədquluzadənin milli oyanış çağırışları, Hüseyn
Cavidin azadlıq və türk birliyi düşüncələri, Bəxtiyar Vahabzadə və Xəlil Rza
Ulutürkün istiqlal ruhlu yaradıcılığı xalqın dövlətçilik şüurunun formalaşmasında
mühüm rol oynamışdır. Bu əsərlərdə ifadə olunan ideyalar müxtəlif tarixi dövrlərdə
dəyişən ictimai-siyasi şəraitə baxmayaraq, öz aktuallığını qoruyub saxlamış və xalqın
milli varlığının əsas dayaqlarından birinə çevrilmişdir. Milli Qurtuluş Günü
kontekstində Azərbaycan ədəbiyyatına nəzər saldıqda aydın olur ki, ədəbiyyat xalqın
tarixi sınaqlardan çıxaraq öz dövlətçiliyini qorumaq iradəsini ifadə edən ən mühüm
mənəvi platformalardan biri olmuşdur. Xüsusilə XX əsrin sonlarında müstəqillik
uğrunda mübarizə, Qarabağ problemi, torpaq itkisi və dövlətçiliyin üzləşdiyi
təhlükələr yazıçı və şairlərin yaradıcılığında geniş əks olunmuşdur. Onların
əsərlərində xalqın ağrıları, ümidləri, gələcəyə inamı və milli birliyə çağırışlar ön
plana çəkilmişdir. Bu baxımdan Azərbaycan ədəbiyyatı yalnız hadisələri təsvir edən
deyil, həm də cəmiyyətin milli özünüdərk prosesinə təsir göstərən güclü ideoloji və
mənəvi amil kimi çıxış etmişdir. Qurtuluşdan sonrakı dövrdə ölkədə əldə olunan
ictimai-siyasi sabitlik, dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi və milli inkişaf
strategiyasının həyata keçirilməsi ədəbiyyatın da inkişafına yeni imkanlar
yaratmışdır. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında dövlətçilik, milli birlik,
vətənpərvərlik, şəhidlik, Qarabağ həqiqətləri və tarixi yaddaş mövzularının daha
geniş yer tutması bu prosesin nəticəsidir. Ədəbiyyat müstəqil dövlət quruculuğu
ideyalarının təbliği, milli dəyərlərin qorunması və gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda
tərbiyə olunması baxımından mühüm funksiyanı yerinə yetirməyə davam edir.
Azərbaycan xalqının Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfər də göstərdi ki, əsrlər
boyu ədəbiyyatda yaşadılan vətən sevgisi, torpaq məhəbbəti və milli birlik ideyaları
sadəcə bədii düşüncə nümunələri deyil, xalqın mənəvi gücünü formalaşdıran mühüm
amillərdir. Bu ideyalar müxtəlif dövrlərdə şairlərin, yazıçıların və mütəfəkkirlərin
əsərlərində yaşadılmış, nəticədə xalqın milli şüurunun ayrılmaz hissəsinə
çevrilmişdir. Bu mənada Milli Qurtuluş Günündən Zəfər Gününə uzanan yolun
mənəvi təməllərindən biri də məhz Azərbaycan ədəbiyyatının əsrlərlə formalaşdırdığı
milli ideya sistemidir.
Bu gün qloballaşma proseslərinin sürətləndiyi, milli kimliklərin müxtəlif
çağırışlarla üzləşdiyi bir dövrdə Azərbaycan ədəbiyyatının qarşısında duran əsas
vəzifələrdən biri də milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, tarixi yaddaşın yaşadılması
və dövlətçilik ideyalarının gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır. Ədəbiyyat yalnız
keçmişin deyil, həm də gələcəyin mənəvi xəritəsini müəyyənləşdirən güclü vasitə
olaraq qalır. Buna görə də Azərbaycan ədəbiyyatının ideya dünyasının öyrənilməsi və
təbliği dövlətçilik şüurunun möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb
edir. Milli Qurtuluş Günü ilə Azərbaycan ədəbiyyatının ideya dünyası arasında

mövcud olan əlaqə təsadüfi deyil, tarixi inkişafın məntiqindən doğan qanunauyğun
bir bağlılıqdır. Ədəbiyyat xalqın milli varlığını, dövlətçilik iradəsini və azadlıq
idealını yaşadan mənəvi güc mənbəyi kimi çıxış etmiş, Milli Qurtuluş isə həmin
ideyaların real siyasi və tarixi müstəvidə təcəssümünə şərait yaratmışdır. Bu gün də
Azərbaycan ədəbiyyatı xalqımızın milli-mənəvi sərvətlərini qoruyaraq dövlətçilik
düşüncəsinin inkişafına xidmət edir və gələcək nəsillərə milli kimlik, vətən sevgisi və
azadlıq ruhu aşılayan mühüm mənəvi məktəb olaraq öz missiyasını davam etdirir.