Matbaacılıqnıñ Mucidi Uygurlardan İsmail Gaspıralı’nıñ Tercüman’ına Qadar Ulu Mirasımız
Kırımınsesi Gazetesi, künümüz media dünyasında haqiqatnıñ sesini yañırtmağa devam eterken, bugün insanlıq tarihını deñiştirgen eñ büyük icat aqqındaki tarihiy gerçeklernı ve Qırım Tatar basımcılıq mektebini oquyıcılarımıznen paylaşa.
Bugün, 7 İyul Matbaacılar Künü vesilesiyle medeniyet tarihına köz atqanımızda, matbaacılıq saasındaki eñ büyük adımlarnıñ asırlar evelsi ecdatlarımız tarafından atılğanını köremiz. Avropa merkezli tarih anlayışı, matbaanıñ icatını 1450 senesinde Germaniyanıñ Mainz şeerinde yaşağan Johannes Gutenberg-ge bağlasa da, arheologik ve ilmiy tapılmalar bunıñ tam tersini isbatlay. Gutenberg’den asırlar evel, VIII. ve IX. asırlarda Şarqiy Türkistanda yaşağan Uygur Türkleri, dünya tarihında ilk defa “müteharrik” yani areketli harf sistemine dayangan mukemmel bir matbaa tehnikasını geliştirgen ediler.
Tun-Huang Mağaralarındaki İlmiy Kanıtlar
Matbaacılıq tarihını deñiştirgen eñ müim arheologik deliller, Doğu Türkistan’nıñ Turfan, Hoten ve Tun-Huang (Bin Buda) mağaralarında yapılan qazılmalarda tapıldı. Ünlü alimler Aurel Stein ve Paul Pelliot tarafından tapılğan bu yadigârlar arasında, sert ağaçtan (tahtadan) tek-tek oyulğan ve yañıdan qullanıluvğa uyğun yüzlerce Uygurca matbaa arfi bar. İngiliz tarihçısı Thomas Carter ve Alman profesörü Helmuth Theodor Bossert kibi dunya ca bilingen mütehassıslar, yer yüzündeki eñ eski matbaa harfleriniñ Uygur tilinde ve Türkçede yazılğanını ilmiy şekilde qabul etkenler. Çinliler o devirlerde tek bir blok kâğıt üzerine qalıp basuv usulını qullanırken, Uygur Türkleri er bir arfni ayrı ve areketli etip yasay biley ediler. Bu areketli harf sisteması, bilginiñ sur’atle çoqlaştırılmasına ve kitap basımcılığına büyük bir inqilâp ketirdi.
Orta Asya’dan Qırım’ğa ve Avrupa’ya Uzangan Bilgi Köprüsü
Türk dünyasınıñ bu ulu medeniyet mirası, XIII. asırda Moğollar vasıtasıyla evelâ Çinge, andan soñ ise İpek Yolu arqalı Avropağa qadar barıp yetti. Avropalılar kâğıt ve matbaa tehnologiyasını Türk dünyasından ögrenip, onı metal harflerge uyğunlaştırdılar. Demek ki, insanlıqnı qaranlıqtan aydınlıqqa çıqarğan matbaacılıq san’atı, aslına baqsañız Orta Asya Türk medeniyetiniñ kâinatqa baqışlağan eñ büyük hediyesidir. Bu şanlı miras, asırlar soñra Qırım yarımadasında eñ parlaq devirlerinden birini yaşadı.
Qırım Tatar Basımcılığı ve İsmail Bey Gaspıralı Fenomeni
Uygur Türkleriniñ başatqan bu ulu yazı ve basım medeniyeti, XIX. asırnıñ soñunda Qırım’da büyük mütefekkirimiz İsmail Bey Gaspıralı’nıñ ellerinde yañıdan canlandı. Gaspıralı, Türk dünyasınıñ eñ müim matbaa ve neşriyat merkezlerinden birini Bağçasaray’da qurdı. 1883 senesi aprel 10-da neşir etilmeğe başlanğan ve pütün Türk-İslâm dünyasınıñ aydınlanma meşalesi olğan Tercüman Gazetesi, ulu ecdatlarımız Uygurlarnıñ matbaacılıq basamaqlarınıñ Qırım’daki eñ büyük zaferidir.
Gaspıralı, Bağçasaray’da açqan hususiy matbaasında, çarlqnıñ bütün basqılarına ve sansürlerine baqmadan, areketli arflernen eñ zamaneviy basım usullarını qullandı. Bu matbaada basılğan kitaplar, derslikler ve mecmualar sadece Qırım’ğa degil, İdil-Ural’ğa, Kafkasya’ğa, Türkistan’ğa, Osmanlı devletine ve atta Çinge qadar tarqaldı. Gaspıralı’nıñ “Dilde, fikirde, işte birlik” şiarı, aslına baqsañız Türk matbaacılığınıñ tehnikiy ve maneviy gücü sayesinde dunyağa duyuruldı. Qırım Tatar matbaacılıq mektebi, tek bir gazete basmaqla qalmayıp, bütün Türk milletini aydınlatqan bir maarif merkezine çevirildi.
Bu vesile ile, kâğıt üzerine dökülgen er bir arfke can bergen, fikirni yayğan ve yazma medeniyetimizni yaşatqan bütün matbaacılarnıñ, matbaa saasında hızmet etken er kesniñ 7 İyul Matbaacılar Kününi tekrar yürekten qutlaymız! Uygur Türklerinden İsmail Bey Gaspıralı’ğa qadar uzanğan bu ulu mirasnı Kırımınsesi Gazetesi olaraq yaşatmağa söz beremiz.
