KÖLELİKTEN SULTANLIĞA: KIPÇAK TÜRKLERİ MISIR’DA İKTİDARI ALDI

Kıpçak Türklerinden Memlûk İktidarı

Kölelikten Sultanlığa uzanan tarihî yürüyüş
13. yüzyılda Karadeniz’in kuzey bozkırlarından getirilen Kıpçak Türkleri, Mısır ve Suriye’de askerî köle (memlûk) olarak yetiştirildi. Özellikle Eyyûbîler Devleti döneminde ordu içinde önemli bir güç hâline gelen bu Türk unsurlar, kısa sürede siyasî dengeleri değiştirdi.

Memlûk askerleri, saray ve ordu bürokrasisinde yükselerek 1250 yılında Eyyûbî hanedanına fiilen son verdi. Böylece tarihte yeni bir dönem başladı.

Kurulan yeni devlet resmî kaynaklarda Memlûk Sultanlığı olarak anılsa da, ilk dönem yönetici kadrosunun büyük çoğunluğunu Kıpçak Türkleri oluşturuyordu. Bu nedenle devlet, çağdaş kroniklerde sık sık “Türklerin hâkim olduğu devlet” şeklinde tasvir edildi.

Tarihçiler, köle statüsünde getirilen Türk savaşçılarının kısa sürede devlet kurucu elit hâline gelmesini, Orta Çağ İslâm dünyasının en dikkat çekici iktidar dönüşümlerinden biri olarak değerlendiriyor.

Kıpçak Kökenli Memlûklerin Eyyûbî İktidarını Sona Erdirmesi
13. yüzyılda Deşt-i Kıpçak sahasından getirilen Türk kökenli askerî köleler (memlûkler), Orta Doğu’daki güç dengelerinde belirleyici bir rol oynamıştır. Özellikle Eyyûbîler Devleti döneminde sistematik biçimde orduya alınan bu unsurlar, zamanla askerî ve siyasî nüfuzlarını artırmıştır.

Memlûklerin büyük kısmını oluşturan Kıpçak Türkleri, saray içi mücadeleler ve askerî üstünlükleri sayesinde 1250 yılında Eyyûbî hanedanını tasfiye ederek iktidarı ele geçirmiştir. Bu gelişme, Mısır merkezli yeni bir askerî aristokrasinin doğuşuna işaret etmektedir.

Kurulan devlet klasik kaynaklarda ed-Devletü’l-Memlûkiyye olarak adlandırılmıştır. Bununla birlikte, Bahri Memlûkleri döneminde yönetici elitin büyük ölçüde Kıpçak Türklerinden oluşması, devletin etno-kültürel karakterinin Türk unsuru lehine şekillenmesine yol açmıştır.

Memlûk iktidar değişimi, köle kökenli askerî sınıfın siyasî egemenliği ele geçirmesi bakımından İslâm ve Türk tarihinin en özgün iktidar dönüşümlerinden biri olarak değerlendirilmelidir.

1250’de Kıpçak kökenli Memlûk askerleri, Eyyûbî hâkimiyetine son vererek Orta Doğu’da yeni bir Türk askerî aristokrasisi kurdu.