Aşkana

Kırımtatarlarda Kalakay ve Ekmek Yapımı

Qırımtatarlarda Kalakay ve Ekmek Yapımı: Ocaktan Sofrağa Uzanğan Bereket ve Milliy Medeniyet

Kırımınsesi Gazetesi | Milliy Medeniyet ve Ananeler

Qırımtatar halqınıñ asırlardan kele yatqan medeniyetinde ekmek ve kalakay tek bir aş degil, bereketniñ, emekniñ, aile birliginiñ ve qonaqperverlikniñ timsalı olıp kele. Qırımnıñ qaysı bir köyüne barsañız da, eskiden evlerde pişirilgen ekmekniñ qoqusı, tandırnıñ issiligi ve sofrada bölüşilgen kalakay hatıraları halqımıznıñ milliy yaşayışında müim yer tutqanını köstere.

Qırımtatar ailesinde ekmekniñ qıymeti balalıq çağından ögretilir edi. Ana ve büyük analarımız un eler, hamır yoğurır, mayanı hazırlay, hamırnıñ köterilmesini bekler ve soñ pişken ekmekni sofraga qoyar edi. Bu işniñ er bir basamağında sabır, tecrübe ve emek bar edi. Ekmek yapmaq, aynı zamanda, evniñ bereketini saqlamaq ve balalarğa ata-baba ananelerini ögretmek demek edi.

Kalakay ise Qırımtatar mutfağınıñ hususiy hamur işlerindendir. Onıñ şekli, hazırlanış usulı ve içindeki malzemeleri aileden ailege, köyden köyge deñişebilir. Bazı evlerde sade, bazı evlerde sütlü, yağlı ya da yumurtalı şekilde hazırlana. Lâkin kalakaynıñ asıl qıymeti tek şeklinde yaki tadında degil, onı hazırlap, yaqınlarınen bölüşmekte yatadır.

Ekmekniñ Qırımtatar Hayatında Yeri

Eskiden Qırımnıñ köylerinde er bir evniñ aşhanesinde un, maya ve ekmek yapmağa kerekli eşyalar bulunur edi. Bazı evlerde ayrı tandır, bazı evlerde ise taş yaki kerpiçten yapılğan ocaklar qullanıla edi. Ekmekniñ hazırlanması evniñ günlük yaşayışınıñ bir parçası olıp, bu işte ekseriyetle qadınlar müim rol oynay edi.

Ekmekniñ yapılışı bazen sabah erte başlana edi. Evvelâ un elenir, su ısıtıla, maya hazırlanır ve hamır yoğurıla. Hamırnıñ yahşı köterilmesi içün onı issi, lâkin fazla qızğın olmağan yerde saqlamaq kerek edi. Hamır hazır olğanda, ondan ekmekler şekillendirilir ve pişirilir.

Ailede ekmek pişirilgen künniñ öz hususiy havası olur edi. Taze pişken ekmekniñ qoqusı evni doldurır, balalar sabırsızlıqnen sofranı bekler edi. Ekmek pişirmek yalnızca aş hazırlamaq degil, aynı zamanda evniñ bereketini ve aile birligini yaşatmaq edi.

Qırımtatar ananesinde ekmekke hürmet kösterilgen. Ekmekni yerde bıraqmaq, onı israf etmek yaramaz dep ögretile edi. Çünki ekmekniñ arqasında çiftçinin tarlada çekken zahmeti, daneniñ yetişmesi, unun hazırlanması ve ananıñ alın teri bar.

Ekmek Yapmaq İçün Kerekli Malzemeler

Ev şartlarında hazırlanğan sade, mayalı köy ekmegi içün aşağıdaki malzemeler qullanıla.

Malzemeler:

  • 1 kilo buğday unı
  • 600–650 millilitr ılıq su
  • 10 gram quru maya yaki 25 gram taze maya
  • 1 yemek qaşığı tuz
  • 1 tatlı qaşığı şeker (istekke bağlı)
  • 1–2 yemek qaşığı zeytun yağı yaki başqa bitkisel yağ (istekke bağlı)

Unnıñ su çeküv qabiliyeti deñişken olğanı içün su miqdarı birden degil, azar-azar qoşulmalıdır. Hamır ne fazla qatı, ne de fazla sıvı olmalıdır. Elge hafif yapışqan, lâkin şekil bermege elverişli bir hamır yahşı netice berir.

Köylerde eskiden maya bazen bir evelki hamırdan saqlanğan parça yaki tabiiy ekşitki yardımınen hazırlanır edi. Bu usul ekmekke özge bir qoqu ve lezzet bere. Tabiiy ekşitki ile hazırlanağan ekmekniñ mayalanma müddeti adi mayalı ekmekten daha uzun ola bile.

Sade Köy Ekmegi Nasıl Yapıla?

1. Unnı hazırlamaq

İlk olaraq un elenir. Unnı elemek onı havalandıra ve hamırnıñ daha bir tekis bolmasına yardım ete. Büyük bir leğen yaki hamır yoğurmaq içün elverişli qab hazırlanır.

2. Mayanı hazırlamaq

Ilıq suğa maya ve istenilse az miqdarda şeker qoşula. Su fazla issi olmamalıdır; çünki yüksek sıcaklıq mayanı zayıflatabilir. Maya birkaç daqqa bekletilir. Quru mayanıñ türüne bağlı olaraq, bazı mayalar doğrudan unğa qoşulabilir; bu vaziyette paket üstündeki talimatqa uymaq kerek.

3. Hamırnı yoğurmaq

Unğa tuz qoşulır. Maya ve su azar-azar ilâve etilip hamır yoğurılır. Hamırnı 10–15 daqqa yoğurmaq, onıñ daha elastik ve bir tekis olmasına yardım ete.

Yoğurmaq vaqtında hamırnıñ qıvamına diqqat etmek kerek. Fazla qatı olğan hamır ağır köterilir ve ekmekni quru yapabilir. Fazla sıvı hamır ise şekil berilgende yayılabilir.

4. Hamırnı kötermege bıraqmaq

Hamırnıñ üstü temiz bir bez yaki qapaqnen örtülir. Issi bir yerde takriben 1–2 saat bekletilir. Müddet odanıñ sıcaklığına ve mayanıñ faaliyetine bağlıdır. Hamırnıñ kölemı takriben eki qat artqanda birinci mayalanma tamamlanğan sayılır.

5. Ekmekke şekil berme

Köterilgen hamır yavaşça basılıp içindeki artıq hava çıqarıla. Soñ ondan bir büyük yaki birkaç küçük ekmek hazırlanır. Ekmekler yağlanğan tepsiye qoyulır ve üstleri örtülip 30–45 daqqa qadar ikinci kere köterilmege bıraqılır.

6. Ekmekni pişirme

Fırın evelden 220°C qızdırılır. Ekmekniñ üstüne bir-eki çizik yapılabilir. Ekmekniñ kölemine bağlı olaraq, takriben 30–45 daqqa pişirilir. Büyük ekmekler daha uzun müddet istey bile.

Ekmekniñ üstü qızarğan, qabığı sertleşken ve altına yavaşça urğanda boş ses çıqqan olsa, ekmek ekseriyetle pişken olur. İç sıcaklığını ölçmek mümkün olsa, merkeziniñ takriben 93–96°C olmasına diqqat etmek faydalıdır.

Pişken ekmek fırından alınır ve soğutmaq içün tor yaki temiz tahta üstüne qoyulır. Onı derhal qapalı qaba salmaq doğru degil; çünki çıqqan buğ qabıqqa toplanıp ekmekni ıslatabilir.

Kalakay: Qırımtatar Sofrasınıñ Hususiy Hamur İşi

Kalakay, Qırımtatar mutfağında tanılğan milliy hamur işlerindendir. Onıñ hazırlanış şekli ve terkibi her yerde aynı olmayabilir. Bazı ailelerde kalakay sade hamırdan, bazı ailelerde ise süt, yumurta ve yağ qoşulğan daha zengin bir hamırdan yapılır.

Kalakaynıñ yuvarlaq şekli, üstüne berilgen bezekler ve pişirilgen usulı onıñ tanınğan hususiyetlerindendir. Bazı evlerde üstüne çatalnen çizikler yapılır, bazı evlerde ise hamırnıñ üstü parmaqnen yavaşça şekillendirilir.

Kalakaynıñ her bir ailede aynı şekilde hazırlanğanını söylemek doğru olmaz. Çünki Qırımnıñ farklı bölgelerinde ve ailelerinde öz hususiy usullar yaşap kele. Bu çeşitlilik milliy aşhanamıznıñ zenginligini köstere.

Kalakay Yapmaq İçün Kerekli Malzemeler

Aşağıdaki tarif ev şartlarında hazırlanabilecek sade, yumşaq kalakay içündir.

Malzemeler:

  • 500 gram buğday unı
  • 250 millilitr ılıq süt yaki su
  • 7 gram quru maya yaki 20 gram taze maya
  • 1 yumurta
  • 50 gram eritilgen tereyağı yaki 4 yemek qaşığı bitkisel yağ
  • 1 yemek qaşığı şeker
  • 1 tatlı qaşığı tuz
  • Üstüne sürmek içün 1 yumurtanıñ sarısı
  • İstekke bağlı olaraq susam yaki çörek otu

Bu terkib yumşaq ve azca zengin hamırlı kalakay hazırlamaq içündir. Bazı ananeviy tariflerde süt, yumurta ve şeker qullanılmay; yalnız un, su, maya ve tuznen sade kalakay yapılır. Şu sebepten tarifni evniñ ananesine ve istenilgen lezzetke uyğun deñiştirmek mümkün.

Kalakaynıñ Hazırlanması

Birinci basamaq: Mayanı hazırlamaq

Ilıq süt yaki su bir qaba alınır. Maya ve şeker qoşulıp qarıştırılır. Birkaç daqqa bekletilerek mayanıñ faaliyete keçmesi sağlana.

Ekinci basamaq: Hamırnı yoğurmaq

Ayrı bir büyük qabqa un ve tuz alınır. Yumurta, eritilgen lâkin issi olmağan tereyağı ve mayalı sıvı qoşulır. Bütün malzemeler bir-birine qarışqandan soñ hamır 8–12 daqqa yoğurılır.

Hamır yumşaq, elastik ve kolay şekil alacaq vaziyette olmalıdır. Unnı fazla qoşmaq kalakaynıñ qatı olmasına sebep olabilir.

Üçünci basamaq: Birinci mayalanma

Hamırnıñ üstü örtülip issi yerde 1–1,5 saat bekletilir. Hamır köterilip kölemi arttıqça şekil bermege hazır ola.

Dördünci basamaq: Kalakayğa şekil berme

Hamır hafifçe yoğurılıp havası çıqarıla. Soñ ondan bir büyük yuvarlaq kalakay yaki birkaç küçük kalakay hazırlanır. Yuvarlaq şekil berilgen hamır yağlanğan tepsiye qoyulır.

Kalakayğa milliy görünüş bermege istegenler hamırnıñ üstüne parmaqnen yengil izler yapabilir yaki çatalnen ince çizikler çizebilir. Lâkin bu bezekler her bir ailede aynı olmayabilir.

Beşinci basamaq: Ekinci mayalanma

Şekil berilgen kalakay örtülip 20–30 daqqa bekletilir. Bu müddet hamırnıñ daha yumşaq ve yengil olmasına yardım ete.

Altıncı basamaq: Üstüne yumurta sürme ve pişirme

Kalakaynıñ üstüne yumurta sarısı sürülir. İstenilse susam yaki çörek otu sepilebilir.

Fırın 180–190°C qızdırılır. Kalakay kölemine bağlı olaraq, takriben 25–35 daqqa pişirilir. Üstü altın sarısı renk alıp içi pişken soñ fırından alınır.

Kalakay pişken soñ bir az soğutılır. Onıñ üst qabığı yengil çıtır, içi ise yumşaq ve qoqulı ola. Taze kalakay çay, ayran, peynir, tereyağı yaki evde hazırlanağan başqa aşlar ile beraber sofraga qoyulabilir.

Kalakay ve Ekmekniñ Arasında Ne Fark Bar?

Ekmek ekseriyetle günlük aş içün hazırlanır. Onıñ terkibi sade bolup, un, su, maya ve tuz esas malzemelerdir. Kalakay ise hazırlanış şekline ve aile tarifine bağlı olaraq daha hususiy bir hamur işi ola.

Kalakaynıñ bazı çeşitlerinde süt, yumurta ve yağ qullanılğanı içün onıñ içi daha yumşaq, lezzeti ise daha zengin ola. Sade kalakay tarifleri de bar. Demek ki, kalakaynı yalnızca bir tek tarifnen tariflemek mümkün degil.

Ekmekniñ şekli de köyden köyge deñişebilir. Bazı aileler büyük ve yuvarlaq ekmekler pişire, bazıları küçük ekmekler yapar. Kalakay da yuvarlaq şekli ve üst bezekleri ile tanılabilir.

Her iki hamur işiniñ ortak tarafı ise emek, sabır ve bölüşmek ananesidir.

Ekmek ve Kalakay Ne Qadar Vaıt Bozulmadan Saqlanır?

Ekmekniñ ne qadar müddet taze qalacağı unun türüne, hamırnıñ terkibine, pişirilme şekline, havanıñ sıcaklığına ve saqlanğan yerdeki nemge bağlıdır. Evde hazırlanağan ekmekniñ ömrü ile fabrikada paketlenip satılğan ekmekniñ saqlanma müddeti aynı olmayabilir.

Evde pişirilgen sade buğday ekmegi içün genel saqlav müddetleri şöyle:

  • Oda sıcaklığında: Ekseriyetle 2–4 kün içinde lezzetini ve yumşaqlığını yahşı saqlay. Sıcak ve nemli havada küflenme daha erken başlaya bile.
  • Buzdolabında: Ekmek küflenmesiniñ yavaşlaması mümkün, lâkin soğuq ekmekniñ daha tez qurumasına sebep ola. Bu sebepten buzdolabı er zaman en yahşı usul degil.
  • Dondurucıda: Ekmek yahşı qaplanıp dondurılğanda takriben 2–3 ay boyunca lezzetini yahşı saqlay bile. Daha uzun müddet saqlamaq mümkün olsa da, zaman keçken sayın lezzet ve teksturası deñişebilir.

Kalakaynıñ saqlanma müddeti de terkibine bağlıdır. Sade kalakay, ekmekke yaqın müddet boyunca taze qala bile. Süt, yumurta ve yağnen hazırlanğan kalakay ise saqlav şartlarına daha diqqatlı yanaşılmasını istey.

Evde hazırlanağan kalakaynı oda sıcaklığında, temiz ve quru bir yerde, qapalı ekmek qabında saqlamaq ve ekseriyetle 2–3 kün içinde tüketmek yahşıdır. Sıcak havada bu müddet daha qısa ola bile. Ekmek ve kalakaynı tamamen soğutqandan soñ qaplamak kerek.

Eñ müim qaide: Ekmekniñ üstünde yeşil, aq, qara yaki başqa renkli küf körülse, yalnızca küflen­gen yerini kesip atmaq kâfi degil. Ekmek yumşaq ve gözenekli olğanı içün küf gözge körünmegen yerlerine de yayılabilir. Böyle ekmekniñ bütünini atmaq kerek. Qoqısı, rengi yaki teksturası şüpheli deñişken ekmekni de tüketmemek daha emniyetlidir.

Ekmekni Dondurıp Saqlamaq

Ekmekni bir neçə kün içinde tüketmek mümkün degil ise, en elverişli usullardan biri dondurmaq ola. Ekmek tamamen soğutılır, istenilgen miqdarda dilimlenir ve hava keçirmeycek şekilde paketlenir. Böylece kerek olğan vaqıtta yalnızca lazım olğan qadar dilim çıqarmaq mümkün.

Dondurılğan ekmek oda sıcaklığında yavaşça eritilebilir yaki doğrudan tost cihazında ısıtılabilir. Bu usul ekmekni israf etmekniñ qarşısını alır ve evniñ bereketini saqlamağa yardım ete.

Eskiden Ekmek Nasıl Saqlana Edi?

Eskiden buzdolabı ve modern dondurucılar her evde bulunmay edi. Bu sebepten ekmekni saqlamaq içün evniñ şartlarına uyğun usullar qullanıla edi.

Ekmekler temiz bezge sarıla, quru ve serin yerde saqlana edi. Bazı evlerde tahta sandıqlar yaki ekmek saqlamaq içün ayrılğan hususiy yerler bulunır edi. Ekmekniñ nemli yerde qalmasına yol berilmez, çünkü nem küflenmege sebep ola.

Köylerde bir kere pişirilgen ekmekni birkaç kün boyunca kullanmaq adeti bar edi. Ekmek qurusa da, onı atmaq yerine başka aşlarda qullanmaq mümkün edi. Qurulğan ekmek parçaları çorbalarda, bazı hamur aşlarında yaki başqa ev yemeklerinde değerlendirile edi.

Bu anane yalnızca tasarruf degil, emekke hürmetniñ de bir ifadesi edi. Her bir lokmanıñ arqasında tarlada çekilgen zahmet ve evde sarf etilgen emek bar olğanı unutılmay edi.

Ekmekni Bölüşmek: Qonaqperverlik ve Aile Bereketi

Qırımtatar evine qonaq kelgende sofranıñ hazırlanması ve qonaqqa aş ikram etilmesi milliy qonaqperverlikniñ müim bir parçasıdır. Ekmek de bu sofranıñ esas aşlarından biridir.

Taze pişken ekmekni sofraga qoymaq, onı aile azaları ve qonaqlarnen bölüşmek yalnızca qarın toyurmaq degil, aynı zamanda muhabbet ve hürmet köstermek demektir.

Kalakay da çay vaqtında, aile toplantılarında ve hususiy günlerde ikram etilgen hamur işleri arasında yer alabilir. Her bir evniñ öz tarifi, öz pişirme usulı ve öz hatırası bar. Bazı tarifler yazılı şekilde saqlanır, bazıları ise analardan qızlarına, büyük analardan torunlarına söz ve amel ile öte.

Bu sebepten milliy yemeklerimizni saqlamaq içün yalnızca tariflerni yazıp qoymaq kâfi degil. Onı hazırlamaq usullarını, kullanılan eşyaları, eski ocak ve tandırları, aile hatıralarını da kayıt etmemiz kerek.

Ana ve Büyük Analardan Qalğan Miras

Bir evde ekmek pişirilgen vaqıtta çocuklar çoğu zaman analarınıñ yanında oynar, hamırnıñ köterilmesini ve ekmekniñ fırından çıqmasını meraknen izler edi. Bazılarına küçük yaşta hamır yoğurmaq, un elemek ve sofranı hazırlamaq ögretilir edi.

Bu küçük işler zaman keçken sayın birer hatıraya dönüşe. İnsan büyüse de balalıq çağında evde duyğan taze ekmek qoqusını, anasınıñ ellerini ve sofrada oturğan ailesini unutmay.

Bugün modern mutfaklarda elektrikli fırınlar, hazır mayalar ve çeşitli mutfak aletleri qullanıla. Lâkin ekmekniñ esas ruhu deñişmey: yahşı malzeme, sabır, emek ve bölüşmek.

Genç nesillerge kalakay ve ekmek tariflerini ögretmek, milliy mutfağımıznı yaşatmaq içün müim bir adımdır. Her aile öz tarifini yazıp saqlasa, eski fotoğraflarnı toplasa ve büyük analardan hatıralarını sorasa, bu miras gelecek nesillere daha sağlam şekilde ulaşır.

Qırımtatar Mutfağınıñ Unutılmaması Kerek Olan Zenginligi

Qırımtatar mutfağı, halqımıznıñ tarihı ve yaşayış tarzı ile sıq bağlıdır. Kırımnıñ tabiiy şartları, tarlacılıq, bağcılıq, hayvancılıq ve köy yaşayışı yemeklerimizniñ şekillenmesine tesir etken. Ekmek ve kalakay da bu geniş mutfak medeniyetiniñ müim parçalarıdır.

Lâkin Qırımtatar mutfağınıñ bütün tarifleri her yerde aynı degil. Bir köyde kullanılan malzeme başka bir köyde deñişebilir. Bir aile hamırnı süt ile yoğurır, digeri su qullanır. Bir evde kalakay sade pişirilir, digerinde üstüne susam sepilir. Bu farklılıqlar milliy mutfağımıznıñ zenginligidir.

Bu sebepten kalakay ve ekmek haqqında yazılğan her bir hatıra, her bir eski tarif ve her bir aile tecrübesi qıymetlidir. Milliy medeniyet yalnızca büyük tarihiy hadiselerden ibaret degil; analarımıznıñ aşhanesinde yaşağan, soframızda devam etken ve balalarımızğa ögretilgen adetlerden de ibarettir.

Netice: Bir Lokma Ekmekte Bir Halqnıñ Hatırası Bar

Qırımtatarlar içün ekmek ve kalakay, unnen sudan hazırlanğan adi aşlardan daha ziyade manaya sahip. Onlarda analarımıznıñ alın teri, büyük analarımıznıñ tecrübesi, köylerimizniñ hatırası ve ailelerimizniñ bereketi bar.

Ekmekni hazırlamaq sabır ister. Kalakayğa şekil berme ustalıq ister. Onlarnı sofraga qoymaq ise muhabbet ve bölüşmek istey. Bu sade gibi körüngen ameliyatlar asırlar boyunca halqımıznıñ yaşayışında öz yerini saqlap kelgen.

Bugün bu ananelerni yazmaq, tariflerini ögretmek ve fotoğraflar ile kayıt etmek vazifemizdir. Çünki bir halqnıñ medeniyeti yalnızca taş binalarında, tarihiy eserlerinde yaki kitaplarında yaşamay. O, aynı zamanda evleriniñ qoqusında, analarınıñ ellerinde, sofralarınıñ bereketinde ve nesilden nesilge ötegen tariflerinde de yaşay.

Ekmekniñ bereketi soframızdan eksik olmasın, kalakaylarımıznıñ qoqusı evlerimizde yaşasın, Qırımtatar milliy medeniyeti ise gelecek nesillerge amanet olaraq ulaşsın!

Kırımınsesi Gazetesi — Yolumuz Türk Dünyası, Safımız Qırım Tatar Halkı, Sesimiz Kırım’ın Sesi.

ekmek ve kalakay
ekmek ve kalakay

Kırım'ın Sesi Gazetesi

27 Şubat 2015 Tarihinde hizmet bermege başlağan www.kiriminsesigazetesi.com maqsadı akkında açıklama yapqan Mustafa Sarıkamış İsmail Bey Gaspıralı’nıñ bu büyük mirasına sahip çıqmaq ve onun emellerini yaşatmaqtır. Qırımtatar Türkleriniñ ananevî, körenek, ürf, adet kibi yaşamlarında ne bar ise objektif şekilde Dünya cemiyetine taqdim etilmektir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Pin It on Pinterest